Сырым Датұлы бастаған көтеріліс

#1 слайд

1 слайд

#2 слайд
Е.Пугачов бастаған шаруалар көтерілісі басылғаннан кейін, патша үкіметі кіші жүз қазақтарының көшпелі қауымына отаршылдық езгіні күшейтіп жіберді. Сондықтан қазақтардың көтеріліске шығуы кездейсоқтық емес еді. Оның өзіндік үш себебі бар: Шекара шебінің ішкі жағына уақытша өткен қазақтарға қойылатын талаптар тым қатты болды, тәртіпті бұзса, айыппұл төледі; Орал казак әскер тарапынан қазақ даласына әскери іздестірулер тоқтатылмады, қазақ ауылдарына қожалық жасады; Нұралы хан мен оның қарамағындағылардың беделі төмендей бастады, жыл сайын Нұралы хан Орынбордан жалақы алып отырған.

2 слайд

#3 слайд
Көтерілістің алғышарттары Кіші жүзде хандық биліктің әлсіреуі. Ақсүйектердің бір бөлігінің патша үкіметі саясатын қолдамауы. Қазақтардың Жайықтың сол жағасына өтуін бақылайтын Орал шекаралық басқармасының құрылуы. Кіші және Орта жүздің кейбір өңірлерінің Сібір, Уфа басқармасына бағындырылуы. 1744 жылы құрылған Орынбор губерниясының тартылуы. Орыс помещиктері мен Жайық казак әскері зомбылығының күшеюі. Еділдің оң жағалауындағы қалмақтардың қазақтарды мазалауын қоймауы. 1782-1783 жылдарда жұт әсерінен малдың шығын болуын казак әскерлері жергілікті халыққа қысым көрсету үшін пайдаланды. Көтерілістің басты қозғаушы күші шаруалар, старшындар, билер, ру басшылары болған.

3 слайд

#4 слайд
Көтерілістің басты кезеңі Көтеріліс басшысы – Байбақты руының старшыны, батыр және шешен Сырым Датұлы (1742-1802) 1778 жылы Орал казактарымен қақтығыста Сырымның балалары қайтыс болды.

4 слайд

#5 слайд
Көтеріліс қолдаушылары: Қазақ жасақтарының негізгі күші төменгі Жайық шебі мен Ор бекінісі төңірегінде топтасты. Барақ, Тіленші, Оразбай, Жантөре сұлтан бастаған көтерілісшілер Жоғарғы Жайық бекінісі мен Елек қалашығының маңына шоғырланды.

5 слайд

#6 слайд
Көтерілістің барысы: 1783 жылдың күзінде батырдың Орал казак әскерімен ашық түрде кең арпалыс жолына түсуі басталды. 1783 жылғы желтоқсанда Сырымды оралдық казактар тұтқынға алды. 1784 жылы көктемде Нұралы хан оны тұтқыннан босаттырды. 1784 жылы маусымда Сырымның орал казак әскерімен кескілескен күресі басталды. 1784 жылғы қарашада Сағыз өзені бойында Сырым тобы 1000 адамға жетті.1785 жылғы 17 ақпанында көтерілісті басу үшін генерал-майор Смирновтың тобы жіберілді 1785 жылы наурызда көтерілісшілерге қарсы 1000 нан астам казак тобымен старшина Колпаков пен Пономарев аттанды. Жем өзені бойында шоғырланған көтерілісшілер саны 7 мыңға жетті.

6 слайд

#7 слайд
Орынбор өлкесінің губернаторы барон О.Игельстром хандық билікті жоюды ойластырды. Қазақтардың бірлігін іштен ыдыратуға кірісті. Тыңшылары арқылы Кіші жүздегі күштердің орналасуынан хабардар болды. Хандықты құлату үшін Сырымның жауларын қолдап, шебер пайдаланды. Барон О.А.Игельстром хандық билікті жойып, отарлауды тездетуді және әкімшілік билеуді іске асыруды ойластырған жоба ұсынды. Игельстром реформасы Генерал-губернаторлық Шекаралық сот Ауылдық буындар

7 слайд

#8 слайд

8 слайд

#9 слайд
Жеңілу себептері: Қазақ феодалдары мен старшынлық топтар арасындағы алауыздық. Руаралық қайшылықтар. Көтерілісшілердің нашар ұйымдасуы. Қару-жарақтардың аздығы. Сырымның көтерілістің әр кезінде мақсаттарын өзгертуі.

9 слайд

#10 слайд
Тарихи маңызы: Еділдің шығысындағы ірі халықтық сипаттағы қозғалыс. Руаралық қайшылықтардың басты мақсатқа жетуде зор кедергі болатынын дәлелдеді. Патша үкіметінің отарлау саясатының түпкі мақсаты ең шұрайлы Жайық өңірін басып алу екендігін дәлелдеді. Қазақ өлкесіндегі ең ұзақ көтеріліс болып, 14 жылға созылды.

10 слайд

#11 слайд
Көтерілістің нәтижесі: 1801 жылы 11 наурызда патша үкіметі қазақ руларына Жайықтың оң жағасына өтуге, мал жаюға рұқсат берді.

11 слайд

#12 слайд

12 слайд