Дәріс 10. Француз Ағартушылығы:
Монтескье, Вольтер ,

Орындаған :Темірхан Мөлдір

Жоспар:
1. Француз ағартушылық
философиясының мәні мен
ерешелік сипаты.
2. Әлеуметтік-саяси ілімдері.
3. Таным мәселесі. Ғылым
және білім мәселесі.
4. Ұлы француз революциясы
және жаңғыру мәселесі.

Француз ағартушылық
философиясының мәні мен
ерешелік сипаты.

01
XVІІІ ғасырдағы Франциядағы феодалдық дүниетанымға қарсы
күресте буржуазияның саяси санасының қалыптасуы идеялық
күрестің классикалық мысалы бола алады. Осы күрес барысында ерте
антифеодалдық революциялар дәуіріндегі әлеуметтік-саяси ойдың
дамуын анықтайтын жалпы заңдылықтар мен тенденциялар
айқындала бастады. Францияда антифеодалдық қозғалыс
бағдарламасын әр түрлі саяси бағыттағы өкілдер: ағартушылар,
революциялық демократтар және т.б. жасап шығарды.

Идеялық қозғалыс ретінде ағартушылықтың
әлеуметтік-саяси идеологиясының дамуында
заңды орны бар. Ағартушылардың қозғалысы
елде революциялық жағдай әлі орнамаған
кезде, буржуазиялық құрылымға өтуде,
идеологиялық дайындықтың ерте
кезеңдерінде пайда болды. Ағартушылық
ілімдер білім мен реформалар тарату арқылы
қайта құруға үміттенген әлеуметтік тап
мүдделерін білдірді. Феодалдық құрылым
дағдарысының өршуіне байланысты
ағартушылықтан қоғамдық ойдың
революциялық демократиялық бағыты бөлініп
шықты.

Француз ағартушылығының жалпыға
танымал көшбастаушысы аса көрнекті жазушы
әрі философ Вольтер (лақап аты, шын аты
Франсуа Аруэ , 1694 - 1778) болды. Вольтер
деизм философиясын жақтады. “Христиандық
пен ақыл-ой бір мезгілде өмір сүре алмайды”,
- деп жазды ол. Білімді адамдар христиандық
жаңалықтарды қажетсінбейді. Жазалаушы
құдайға деген сенімді білімсіздерге (“
қараңғыларға ”, сонымен қатар санасыз
басқарушыларға) мінез-құлықтың имандылық
бейнесін үйрету үшін ғана сақтап қалу керек.

Аса көрнекті француз
философы, жазушысы ,
педагогиканың теоретигі
Жан-Жак Руссо ның (1712 1778) әлеуметтік
көзқарастары оның “
Қоғамдық келісім туралы
немесе саяси құқық
принциптері ” трактатында
(1762 жылы ; бұл ойшылдың басты еңбегі )
және “ Адамдар
арасындағы теңсіздіктің
пайда болуы және
негіздері ” деген тарихи
очеркінде неғұрлым
толық негізделді .

Қоғамдық келісімнің
шарттары бойынша
халық егемен болуы
тиіс . Руссоның
келісімдер туралы
бұдан бұрынғы барлық
ой- пікірлерінің мәні халықтық егемендікті
республикалық
құрылымның негізге
алынатын принципі етіп
көрсету .

Француз ағартушылығында
мемлекет пен қоғамның аса көрнекті
теоретигі - Шарль Луи де Монтескье
(1689 - 1755) болды . Өзінің
қоғамдық көзқарастарын ол
алғашында “Парсы хаттары ”
романында , сондай-ақ “
Римляндықтардың асқақтауы мен
құлдырауының себептері жөніндегі
ойлар ” деп аталатын тарихи
очеркінде және т.б . шағын
еңбектерінде көрсетті . Заң шығару
тарихын ұзақ жылдар бойы
зерттеуінің нәтижесінде оның басты
еңбегі - “ Заңдар рухы туралы ”
кітабы (1748) жарыққа шықты .

Социология тарихына “
географиялық детерминизм”
деген атпен енген әлеуметтік
теорияның қалыптасуы
Монтескьенің есімімен
байланысты . Монтескье табиғи
себептер арасынан
географиялық факторларға
жетекші рөл береді . Табиғи
себептер қоғамдық өмірді
халықтар жабайылық күйінен
шыққан ең алғашқы
кезеңдерде анықтайды . Бұл
себептерге : климат, топырақтың
жағдайы , елдің көлемі мен
орналасуы , халықтың саны
және т.б . жатады .

Республика дегеніміз билік не бүкіл
халықтың(демократия) не оның бір бөлігінің
(аристократия) қолындаболатын мемлекет.
Республиканың қозғаушы принципі - саяси
ізгілік, яғни отанға деген сүйіспеншілік.
Монархия - заңға сүйенген бір адамның дара
басқаруы; оның принципі - ар-намыс.
Монтескье монархиялықпринциптің өкілі деп
дворяндықты атайды.
Деспотия, монархиямен салыстырғанда
заңсыздық пен зорлық-зомбылыққа
негізделген бір адамның дара басқаруы. Ол
үрейленіп өмір сүреді және мемлекеттің
терісформасы болып табылады. “Осынау бір
жан түршігерлікбасқару туралы тітіркенбей
айтуға болмайды”, - деп жазды

Прогрестің рационалистік теориясы
француз философы, математигі және саяси
қайраткері Жан-Антуан Кондорсенің (1743 1794) автор қайтыс болғаннан кейін жарық
көрген “ Адамзат ақыл-ойы прогресінің
тарихи келбетінің нобайы ” (1795)
шығармасында жан-жақты дамытылып , бір
арнаға түсті . Кондорсе адамның ақыл -ой
мүмкіндіктері шексіз екені және адамның
жетіле беру қабілеті туралы қағидаға
сүйенеді . Екінші жағынан адамның
мұндай шексіз мүмкіндіктеріне табиғатта
да ешқандай шек қойылмаған , оның
өрістеуі біздің планетамыз өмір сүріп
тоқтатқанда ғана барып тоқтауы мүмкін .

Кондорсе идеялары К.А. де СенСимон мен оныңмектебінен
тікелей жалғасын тапты. К.А. де
Сен-Симон үшін прогресс табиғаттың әмбебап заңы: ол
адамдардытіпті еркінен тыс
басқарады. Қоғамдық прогрестің
негізі - ғылыми білімнен,
техникалық жетістіктерден,
индустриядан және осы салаларда
прогресті жүзегеасыратын
адамдардан көрініс тапқан ақылойда

Сен-Симон “Осы уақытқа дейін көрсоқыр уағыз өтіп
кетті деп келген алтын ғасыр әлі алдымызда ” деген
оптимистік болжам жасайды .

Назар қойып
тыңдағандарыңызға
рахмет