Жетіген туралы

Жетіген — жасалуы да, ойналу әдіс-тәсілі де өте күрделі аспап. Ертеректе ел
арасында сақталған көне жетігеннің ішегі аттың қылынан тағылып, тиектің
орнына асықтар пайдаланылатын болған. Аспаптың құлақ күйі осы асықтарды
әрлі-берлі жылжыту арқылы келтірілген. Ішек сандары жетеу болғандықтан,
аспап Жетіген аталған.
18 ғасырда қазақ даласын аралаған саяхатшы-этнографтар И.Лепехин,
И.Георги, т.б. екі ішекті домбырадан басқа көп ішекті аспаптардың да
болғандығын жазады. Ал саяхатшы А.С. Паллас 1786 жылғы қазақ даласын
аралаған сапарында осы күнгі жетігеннің көне түрін кездестірген. “Бұл аспап
шыршадан жасалған шағын ғана жәшік, оның түбі ғана бар. Оған ішектер ешбір
құлақсыз керілген. Бұл аспапты құлақ күйіне келтіру үшін әрбір ішектің астына
кішкене тиек — қойдың асықтары қойылады. Музыкант ішектің ұзын жағын сол
қолымен тартады да, оң қолымен дишкантта ойнайды”, — деп жазған.
Этнограф-саяхатшылардың осы секілді жазбаларына қарағанда, Жетіген
аспабы қазақ халқы арасында 19 ғ-дың ортасына дейін сақталып, бертін келе
жоғалып кеткен. Осы этнографиялық сипаттамалар бойынша қалпына
келтірілген немесе жетілдіріліп жасалған жетігеннің алғашқы үлгісі өмірге қайта
келіп, өнеріміз бен аспаптық музыкамызда орын ала бастады. 1817 жылғы
“Сибирский вестник” журналында жазылған анықтама бойынша белгілі шебер
Оразғазы Бейсенбекұлы 1966 ж. Жетіген аспабының алғашқы нұсқасын
қалпына келтіріп жасап шықты. Бұл алғашқы үлгінің дыбыс ауқымы бір жарым
октава болып, 13 ішек тағылып жасалды. Оның ұзындығы 1060 мм, шанақ ені
250 мм болып, бетіне екі-үш жерден тиектер қойылып жасалды.
Жетігеннің ноталық жүйесін анықтаған ғалым-зерттеуші Б.Сарыбаев болды.
Жетіген аспабына байланысты оны ертеде жеті ұлынан айырылған
күйші-өнерпаз жасап, “Жетігеннің жеті күйін” шығарыпты дейтін аңыз бар.
Аспаптық-фольклорлық музыкамызда ерекше орын алатын бұл аспап 1970
жылдан бері Т.Сарыбаев, Е.Құсайынов, С.Мерекеев, т.б. музыкашылардың
орындауында жаңаша сипатқа ие болды. Жетіген аспабының қазіргі шеберлер
жасаған үлгісінің дыбыс ауқымы 2 — 2,5 октаваға дейін жеткізілді. Қазақ халық
музыка аспаптары мұражайында жетіген аспабының этнографиялық
сипаттамалар бойынша жасалған көне үлгісі мен жетілдірілген үлгілері
сақталған. Оларды О. Бейсенбекұлы, Н. Әбдірахманов, Д. Шоқпарұлы, С.
Ділманов секілді аспапшы шеберлер жасап шықты. Аспап “ Сазген”, “Мұрагер”,
“Адырна”, “Отырар сазы”, т.б. белгілі өнер ұжымдарында ойналып келеді.
Жетіген аспабы түркі тілдес халықтардың барлығында да бар және өз тілдік
атауларымен аталады. Мысалы, татарлар — “етиган”, тывалықтар — “жадықан”,

хақастар — “шатқан” деп атап, музыкалық аспаптарымыздың да этникалық
шығу, пайда болу негізінің ұқсас, тектес екендігін байқатады.
Жетіген» деген атау тегінде екі сөзден құралса керек: жеті және ән. Яғни, мұны
әндетуші немесе күй шертуші жеті ішек десе де болғандай. Өйткені түркі
тілдерінде мынадай музыкалық терминдер бар: аган — өлең, әуен; ган-ни —
жырға қосу; ганани — ән, шумақ; таган — ән салу.
Татар және ұйғыр тілінде — ахан, өзбекше аханг. Бұл сөздердің мәні де сол —
ән, әуен. Қазақ тілінде бұл сөздерді дыбыстағанда, бәлкім, «аһан», «аган»
дегенді «ән» деп кеткен болу керек.»
Профессор Құдайберген Жұбанов бүл жайында былай деп жазған еді:

«Тегінде, «ән» парсының «оһаник» деген сөзінен шықса керек.
Жоғарыда айтып кеткеніміздей, көне жетігенде құлақ болмаған. Ішектердің
астына екі жақ шетінен асық қойылған. Аспап осы асықтарды жылжыту арқылы
күйге келтірілетін болған. Даусын көтеру үшін асықтарды ішектердің екі жақ
басынан ортасына қарай жақындатқан, ал оларды кері жылжытып, араларын
алшақтатса дауыс төмендеген. Әрбір ішектің бұрауын келтіргенде орындалатын
әннің, әyeнi басшылыққа алынған. Осы арада айта кетелік, домбыраны күйге
келтіргенде тек ішектерді қатайтып не босатып қана қоймайды, сонымен қатар
тиек пен шайтан тиекті жылжыту арқылы да бұрауын реттейді. Бұдан
көретініміз, жетіген мен домбыраны күйге келтіру әдісінде кейбір ұқсастық бар.
Ішектерінің бұрауы бұрынғыша келтірілетін домбыралар әлі де кездеседі.
Ондай домбырада құлақ жалғыз болады. Жоғарғы ішек қолмен керіліп аспаптың
басына байланады. Екінші ішек құлаққа бекітіледі және оны жоғарғы ішектің
дыбысына келтіріп бұрайды. Жетігенге қүлақ жасағаннан кейін де оның
ішектерінің бұрауын келтіруге тиекті пайдалану принципі сақталып қалды.
Жетіген талай жүздеген жылдар өтсе де сол баяғы қарапайым күйінде қала
берді. Ішек саны жетеу, тиегі асық.
1966 жылы Оразғазы Бейсембаев «Сибирский вестник» журналында 1818
жылы суреттеп жазылуы бойынша жетіген аспабын жасады. Нақ осы жетігеннің
бейнесін қайтадан өмірге келтіру көне аспаптарды қайта жасау ісінің бастамасы
болды.
Жетілдіріліп қайта жасалған жетігенді жеке күй орындауда және әншілерді
сүйемелдеуші аспап ретінде халық оркестрлері мен ансамбльдерінде кеңінен
пайдалануға болады.
Ерте кезде ауылда бір қария тұрады. Оның жеті ұлы болған. Бір жылы қатты жұт
болып, адамдар тамақсыз қалады, сөйтіп қарияның үйіне қайғы орнайды.
Аштықтан үлкен ұлы Қания өлгеннен кейін қария кепкен ағаштың бөлігін алып,

оған шек салып, тиек қойып, “Қарағым” күйін орындайды, Төралым деген екінші
ұлы өлгеннен кейін екінші шек тартып, “Қанат сынар” деген күй шығарды, үшінші
ұлы Жайкелдіге ол “Құмарым” күйін, төртінші ұлы Бекенге “От сөнер”, бесінші
ұлы Хауасқа “Бақыт көшті”, Жүлзарға “Күн тұтылуы” атты күй шығарады. Ең кіші
ұлы Қиястан айрылған қария жетінші шекті тартып, “Жеті баламнан айрылып
құса болдым” атты күй орындайды. Аспаптан қайғыға толы көп дыбысты ала
отырып, орындаушы әртүрлі әуен арқылы өзінің балаларының бейнелерін
көрсетеді. Бұл шығарылған әуендер мұнан әрі дамытылып, аспапты
орындаудағы күй-пьеса түрінде бізге “Жетігеннің жетеуі” деген жалпы атпен
жеткен. “Жетіген деген атау екі сөзден тұрады: жеті және ән” - “жетіген” деген
ұғымды береді.