"Өздерің білер Нартаймын"

НартайБекежанов
(1890-1954)жж.
НартайБекежанов1890жылдыңмартайындаҚызылорда
облысы,Шиеліауданы,КоммунизмколхозынақарастыБестамдеген
жердеорташаруасемьясындадүниегекелді.Әкесі-
Алыпқаш,Бекежан-үлкенәкесі.Туыстықжағынаүңілсек,Нартай
атақтыАғыбайбатырмен(1800-1884)аталас,руласболыпкеледі.
Анасы-Бақтыгүл,туғанағасыМәнсүр(1875-1933)заманындаелге
белгіліақындарболған.МәселенБақтыгүл,Сырбойыныңатақты
сүлейақыныБұдабайҚабыловпенайтысып,жеңіскежеткендеген
аңыз-әңгімебар.Нартайдажасынанән-өлеңгеқұмарболыпөседі.
Көңілімқыранқұстайаспандаған,
Онжетіүйірболыпжастанмаған-
Бойымабіткенөнершыдатпады,
Ұялыпайтпайтастапқашқанменен,-
депөзіайтқандай,оныңақындық,әншілікатағы,елішінеертетарап
кетеді.
НартайжасынанСырбойыныңбелгіліақын-жырауларыБалқы
Базар,КетеЖүсіп,Бұдабай,Тасберген,Омарөлеңдерінжаттапалып,
әртүрліжиын-тойлардадомбырағақосыпайтыпжүреді.Олежелгі
Шығыспоэзиясыүлгілерінжетікбілген.Ғашықтықтақырыбындағы
«Ләйлі-Мәжнүн»,«Таһир-Зуһра»,«Сейфілмәлік»,Ерліктақырыбындағы
«Рүстемдастан»,«ЕскендірЗұлқарнайын»,«Баһрам»,қйял-ғажайып
тақырыбындағы«ШахМаран»,«Әбушаһма»т.бқиссалардытүгел
жатқажырлайдыекен.
Нартайжасынанкеруеншілергеілесіп,Өзбекстан,Тәжікстанжағын
көпаралаған.
Өзбектіңхалықәндерін,билерінүйренген.Дутар,Рубап,Нәйсекілді
музыкалықаспаптардыеркінтартабілген,шығыстыңатақты«Онекі
мұқамын»тәп-тәуірайтудәрежесінежеткен.

Осылайшаақын-әншіатанып,серілікқұрыпжүргеншағында,
революцияалдындаСырбойынаАрқаданатақтыТайжанақын
келеді.ҮкіліЫбырайдыңжиені,асқанақынәріәншіТайжан
Қалмағамбетов(1878-1938)осыжолыСырбойындағыкөптегенжас
ақын-әншілергеөнегекөрсетіп,ұстаздықетеді.Бұрынкөбінетоп
алдынадомбыраұстапшығатынНартайбұданбұлайТайжанға
еліктеп,ендідаусынонекітілдіТатарсырнайынақосыпшырқауды
үйренеді.Осыданбылайкеудесікең,үніжұмсақгармоньНартайдың
өмірліксерігінеайналады.
Ақыноктябрьреволюциясынжүрегіжарылақуанақарсыалып,
теңдікзаманыншабыттанажырлайды.Бірдеколхозшы,бірде
бригадир,бірдемұрапболыпжүріпжиырмасыншы-отызыншы
жылдардақазақауылындаөтіпжатқанөзгерістергебелсене
араласады.«Жуанатаныңтұқымы»,«ескішеоқыған»дегенәр-түрлі
жалапәлелердіңсалдарынаннағашыағасыМәнсүрекеуітүрмегеде
жатыпшығады.Өзбекстанжағындабіразжылбассауғалапқашып
тажүреді.МәнсүрдіңсүйегісөйтіпНаманганқаласындақалады.
Ал1926жылыонүшіншіянвардаҚызылордақаласында
Қазақстанныңтұңғышпрофессионалтеатры
ашылғанда,Республиканыңтүкпір-түкпіріненжиналғанхалық
өнерпаздарыныңарасындаНартайБекежановжоқеді.Өйткені1925-
шіжылдыңжазыменкүзіндеөткенсұрыптаудакүнгейоблыстардан
қатысқанөнерпаздарарасынантекҚұрманбекЖандарбековқана
жарамдыдептанылып,өзгеледініңбастарысалбырапауылдарына
қайтқан.СолжарамсыздардыңішіндеНартайдаболыпты...
Ал1934-шіжылғыиюньайындаөлкелікпартиякомитетініңсол
кездегібасшысы,лениншіладалбольшевикЛ.И.Мирзоянжолдастың
инициативасыменАлматықаласындаөткенхалықөнерпаздарының
біріншіСлетінеөзгелерқатарындаНартайБекежановшақырылады.
БұлСлеткеҚазақстаннанүшжүзгежуықақындар,әнші-күйшілер
жыршы-жырауларқатысқан.Бұданбасқабауырлас
Өзбекстан,Қырғызстан,Түркменстан,Тәжікстан,Қарақалпақстан
жағынандаатақтыөнерпаздардакеледі.1934-шіжылғы14-ші
июньдемузыкалықдраматеатрыүйіндеболғанүлкенконцертте
Нартайөзінің«Заманабұлбұлы»аттытолғауынорындапбереді.

Бұрынатақ-даңқыҚазақстанныңоңтүстікөлкелерінекөбірек
тарағанақынәншініңесіміосыслеттенсоңкеңбайтақРеспубликаға
танымалболабастайды.Бұлбайқаудаайрықшасуырылыпкөзге
түскенЖамбылменТайжанеді.ҚазақстанОрталықАтқару
комитетініңарнайықаулысыбойыншаолекеуінесолжолыайына
елусомнанпенсиятағайындалғаныгазеттергежазылған.
1936жылыОтанымыздыңастанасыМосквадақазақәдебиетімен
өнерініңалғашқыонкүндігіболып,республикаделегациясын
СовнаркомпредседателіО.ИсаевпенОқу-ағартухалықкомиссары
Т.Жүргеновбастапапарады.Делегацияқұрамындажетіхалық
ақыныболған,олар:Жамбыл,Нұрпейіс,Кенен,Нартай,Орынбай,
Нұрлыбек,Доскей.1936жылғы17майкүніҮлкенТеатрсахнасында
қойылған«ҚызЖібек»музыкалықдрамасыменашылған
онкүндікке,одансоң16майкүнгіқорытындыконцерткеКПСС
ОрталықКомитетіСаясибюросымүшелерітүгелдейқатысады.
БіріншіонкүндіктіашуқұрметінеЖамбылатаиеболады.Онкүндік
тұсындаЖ.Жабаев,К.Байсейітова,С.Сейфуллин,Т.Жүргенов,
Қ.Жандарбеков,Е.Өмірзақовмемлекеттікжоғарынаграда-Еңбек
ҚызылТуордендеріменнаградталады.Халықақындары(ішінде
Нартайдабар)әртүрліеңбекколлективтеріарасындаұлттық
орындаушылықдәстүрлердітанытып,айтулытабыстарғажетеді.
МоскваданқанатбайлапелгеқайтқанНартайШиелітөңірегіндегі
ақын-жыршыларменәнші-күйшілердіңбасынқұрап,
көркемөнерпаздарүйірмесінұйымдастырабастайды.Бұләйгілі1937
жыледі.Кейіносыкөркемөнерпаздарүйірмесіансамбльге,
ансамбльденконцерттік-эстрадалықбюроға,ақырсоңында
облыстықфилармонияғаайналады.
НартайБекежановтыңкөркемдікжетекшілігіменжемістіеңбек
еткенбұлбригадаҰлыОтансоғысыжылдарындатворчестволық
қанатынкеңжаятүсті.Осыжердеайрықшаатапөтетіннәрсе:бұл-
халықақыныұйымдастырғанреспубликадағыбірден-бірсауық
отауыеді,оныхалық«Нартайансамблі»депатапкентеді.Ақынөз
төңірегінеҚызылордаменШымкентобылысындағыталантты
термешілерменәншілерді,күйшілерменбишілердіжинап,халықтық
өнердәстүрінсақтапқанақалғанжоқ,оныжаңабмиіктергекөтереді.
Жастарғаөзібілетінескімақамдарменжырлардыүйретуден
жалыққанжоқ.Бірғажабы,-қазіргікөзітірі«Нартайансамблі»

мүшелерініңайтуынақарағанда,Нартайқарауындағыәншілергеөз
әндерінорындатуғаықылассызболыпты.Қарапайымдылығыма,
әлдеқиыниірімдіәндердікелістіріпайтаалмай,қиюынқашырады
депқорықтымаекен-олжағыбелгісіз.Осыныңсалдарынан-
автордыңөзіәдейіүйретпегендіктен-Нартайәндерінкейінәркім
әртүрліайтыпжүретінхалгежеткен.
Нартайдыңақындық,композиторлық,әншілікөнерініңшарықтау
биігіҰлыОтансоғысытұсындадөпкеледі.Олфашизм
сұмырайларынәшкерелеген,советхалқынжеңіскеүндеген,соғыс
ауыртпалығынсипаттағанкөптегеншығармалардыдүниегекелтіреді.
Солардыңішінде«Алтынкөкем»,«Жеңісжыры»аттыәндеріерекше
бітімменкөзгетүседі.
Ақынныңсоңынаергеншәкірттерініңсөзінеқарағанда,ескіше,
жаңашахатсауатыбарНартайөлең-жырлардыалдыналажазып,
жаттапалудыәдететпеген.Өмірбойысуырыпсалмалық,
импровизаторлықдағдысынантанбаған.Оләрбірөлең-жырын
әртүрлімақамменайтыпотырадыекен.Әндерініңкөбінатап-түстеп
түсіндірмеген.
Осыныңсалдарынанәртүрліиірімменайтылатынәуендерелішіне
жалпылама«Нартайәндері»дегенатпентарапкеткен.Қазіргі
орындаушылароләндергеөзіншеатқойыпайтыпжүр.Солардың
ішінде«Бастау»,«Ақайым,жалған»,«Толқын»,«Нартайдыңсоңғы
термесі»,«Бейбітшілік»,т.б.әндербар.
Сөйтіп,Нартайәндері-шынмәнісіндехалықәндерінеайналып
кеткен.Кейінгізерттеушілероләндердіңсаныелугежуықдеседі.
Атақтыақын,композиторбасқарғанбригадаҚазақстан,
Өзбекстан,Қырғызстан,ҚалмақАССР-іжерінде,астанамыз
Москвадаәлденешеретболып,қызықтыконцерттерқойды.

1943жылдыңқысындаАлматыдаақындарайтысыөтті.Оны
Жамбылашып:
Уа,Орынбай,Шашубай,
Сендерөзенбасындай...
Нартай,Қалқа,Кененім,
Маясар,Қуат,Жақсыбай,
Өлең-жырдыңөзенін
Ағытыңдартасқындай!-
Депұрантастайды.Кілеңдүлдүлақындаржиналғаносыайтыста
Нартай,Шашубай,Нұрлыбекжеңімпазатанады.
НартайдыңөзібасқарғанконцерттікбригададаӘлібек
Байкенов,Ақмырзатұяқбаев,КүндебайАлдоңғаровсекілдібелгілі
айтыскерақындарболған.БұларданбасқаАуанШораева,Гүлбаһрам
Есаманова,МырзабайӘділов,БануСейтмұратова,КәделіТұяқбаева,
ХадишаБаймұқамедова,ТөлегенҚаражанов,ҚалампырӘділова,
СәбитЖүсіпов,ҚұрақДосжанов,ӘбужүсіпБаймұратов,Жолдыбай
Елеукенов,ҚұланДауылбаева,РақияТұяқбаевасекілді
термеші,әнші,биші,күйшіесімдеріқырқыншы-елуіншіжылдарықалың
жұртшылыққакеңінентанымалболады.
1945жылыкүзайындаАлматыдаұлыақынАбайдың100жылдық
тойыөтеді.БұғанМоскваменЛенинградтан,одақтас
республикаларданатақтыәдебиетқайраткерлеріжиналады.
ҚызылордаданшақырылғанНартайБекежановоперажәнебалет
театрындаөткенсалтанаттыжиыннансоңгармонынұстапсахнаға
шығып,өзініңұлыақынтуралыжырынтөгеді:
АрдақтыАбайақынАрқадағы,
Тереңой,алғыршабытбарқадарлы.
Артынданақылболыпқалғансөзі,
Алтындайсақтаулытұрқалтадағы.
ОсыжолАлатаудыңетегіндеолМ.Әуезов,
С.Мұқанов,Ғ.Мұстафин,т.б.көрнектіжазушыларменсуреткетүседі.

ҰлыОтансоғысынанкейінгіжылдардадаНартайдың
творчествосытоластапқалғанжоқ.Бейбітшілікті,бейбітқорғау
тақырыбынаәлденешеәнменжырынарнайды.1951жылғы20-21
сентябрьдеАлматыдаөткенбейбітшіліетіжақтаушылардың
республикалықконференциясынақатысып,сөзсөйлейді.
Жасыұлғайыпқалғанақын-әншіөміріндегізорбелес-1949жылы
майайындаМосквадаөткенқазақәдебйетіменөнерініңекіншіон
күндігінеқатысуыеді.1936жылғыонкүндіктіұлыЖамбылдың
ашқаныбелгілі.Осыныңалдындағанаонкүндіктіашукезегінкімге
берукеректігісөзболғанда,көпшілікосыонкүндіккеқатысуға
шақырылғанүшхалықақыны–Шашубай,Кенен,Нартайдыңбіреуі
сөйлеуікерекдепұйғарған.Жеме-жемгекелгенде,ІлиясОмаровтың
ұсынысымен,басшыларНартайғатоқтаған.Үстінежасылмасаты
шопан,басынақұндызбөріккигенақынқолынагармонынұстап,
жұртшылықалдынааңыратыпқояберген:
Шарықтапәнімкетсінсанқияға,
Мақтасамтуғанелді,сазсыяма?
Сарқылмасбақытберген,өнерберген-
Айтамынмыңбіралғыспартияға!
НартайБекежановтыңақындық,композиторлық,әншілікеңбегі
көзітірісіндеәділбағасыналады.1939жылыоғанҚазақССРөнеріне
еңбексіңіргенқайраткератағыберіліп,солжылыСССРЖазушылар
одағымүшелігінеқабылданды.1945жылы«Құрметбелгісі»
орденіменнаградталды.

«Ертуыпжоқелдібарқылаалмайды,
Елболсаертуғызбайтұраалмайды»
НартайБекежанов«Құрметбелгісі»орденімен,медальдармен,
ҚазақКСРЖоғарыкеңесініңҚұрметграмотасыменмарапатталған.
ҚазақКСР-ніңеңбексіңіргенөнерқайраткеріатағы(1939)жылы
берілген.
Қызылордаоблысында1926жылы,Қазақстанныңтұңғыш
ашылғанпрофессионалтеатрына1970жылыНартайБекежановтың
есіміберілді.
ҚызылордаоблысыШиеліауданындаНартайБекежановауылы
бар.
2015жылы12қазандаҚызылордақаласында«Өздеріңбілер
Нартаймын»аттыНартайәндерінорындаушылардың
республикалықконкурсыөтті.
2015жылдың15қазандаСырсүлейініңтуғанөлкесіШиелікентінде
«Тәуелсіздікжаршысы–МұстафаШоқай,Қазақтыңсал-серісіақын
Нартай»дегенатпенреспубликалықақындарайтысыөтті.
Қолданылғанәдебиет:

Н.Бекежанов.Аманат1990ж.
www.kogam.kzсайтынан.
Қолданылғанкөрнекіліктер:
1.НартайБекежанов.«Өсиет»1982ж.
2.НартайБекежанов.«Аманат»1990ж.
3.МұхамеджанРүстемов.«Нартай»1990ж.
4.АйдарДостияров.«ӨздеріңбілерНартаймын»1994ж.
5.Сырдариякітапханасы.Н.Бекежанов«Аманат»2009ж.
6.НартайБекежановфотосы.

Ескеалатынтабылар
ДепедіЖамбылмаған:
«Қасқамаңдай,шешентаңдай,
Аузыңнаншыққансөзіңшекербалдай,
Айтыссаңалдырмассыңақындарға,
Жарқырапқараңғыдажанғаншамдай!»
Олкөргенмаңдайымдыжарқыраған,
Алдынабарғанкүніқалтыраған.
Кейінненеркінболыпәншырқадым,
Елестепкөзалдымдасолтұрағам.
Біржансалсолдегенімтүсінбесең,
Әніменжібекесіпбалбұраған.
Абайдансөздеөтпесебірданышпан,
ЖоқедіәнненозғанБіржансалдан.
Тетелесболска-дағыкімдерденкем,
ӘйгіліортажүздеМәнсүрағам.
Несінежасырайыншынсырымды,
Нартайдыкімбілмейдіәншырқаған!?
Менідеескеалатынтабыларжан,
Егердетабылмасақалармаржан,-
Артымдаөлең,әнімөлмейқалса,

Мендебіржанболармынбағыжанған.
Талайларбұлпәниденөтіпжатыр,
Тағдырыертелі-кешкетіпжатыр.
Несіарман,бізде-толқынөтіпкетсек,
Ұрпақтарартымыздабекіпжатыр.
Өмірдежаманатқақалғанымжоқ,
Өкінішқиянатқабарғанымжоқ.
Халықүшінөзәлімшеқызмететтім,
Сондықтанөтсем-кетсем,арманымжоқ.
(1945)жыл.