Тоқыма материалдарын көркемдеп сәндеу

Оқытушы: магистр,
аға оқытушы А.Б. Балтабекова


АКАДЕМИК АКАДЕМИК Ә.ҚУАТБЕКОВ АТЫНДАҒЫ ХАЛЫҚТАР Ә.ҚУАТБЕКОВ АТЫНДАҒЫ ХАЛЫҚТАР
ДОСТЫҒЫ УНИВЕРСИТЕТІДОСТЫҒЫ УНИВЕРСИТЕТІ

ППәәніні: То: Тоққыма материалдарын ыма материалдарын
ккөөркемдеп сркемдеп сәәндеундеу
Тақырыбы: Кілемнің желі, арқау
жіптерін дайындау және ширату, түр
жіптерін иіру, келептеу,бояу.Кілемнің
құралдары мен жабдықтарын
(тоқпақ, кесермен пышақ, қайшы
белағаш, адарғы, қалыптар)
дайындау.

Сабақтың тақырыбы:Сабақтың тақырыбы: Кілемнің желі, арқау Кілемнің желі, арқау
жіптерін дайындау және ширату, түр жіптерін иіру, жіптерін дайындау және ширату, түр жіптерін иіру,
келептеу,бояу.келептеу,бояу.Кілемнің құралдары мен Кілемнің құралдары мен
жабдықтарын (тоқпақ, кесермен пышақ, қайшы жабдықтарын (тоқпақ, кесермен пышақ, қайшы
белағаш, адарғы, қалыптар) дайындау. белағаш, адарғы, қалыптар) дайындау.
Сабақтың мақсаты:Сабақтың мақсаты:
1. Студенттерге кілемнің 1. Студенттерге кілемнің желі, арқау желі, арқау
жіптерін дайындау және ширату, түр жіптерін дайындау және ширату, түр
жіптерін иіру, келептеу,бояу.жіптерін иіру, келептеу,бояу.Кілемнің Кілемнің
құралдары мен жабдықтарын (тоқпақ, құралдары мен жабдықтарын (тоқпақ,
кесермен пышақ, қайшы белағаш, адарғы, кесермен пышақ, қайшы белағаш, адарғы,
қалыптар) қалыптар) дайындауды үйрету. дайындауды үйрету.
2. Студенттердің танымын кеңейту, 2. Студенттердің танымын кеңейту,
материалды тез қабылдауына жол ашу, материалды тез қабылдауына жол ашу,
ойлау, есте сақтау қабілеттерін арттыру, ойлау, есте сақтау қабілеттерін арттыру,
дамыту.дамыту.
3.3.Студенттерді қазақтың қолөнері мен кілем Студенттерді қазақтың қолөнері мен кілем
жабдықтарымен таныстыру, онымен жұмысжабдықтарымен таныстыру, онымен жұмыс істеуге істеуге
үйрету, білім беру, жанүйрету, білім беру, жан--жақты дамыту.жақты дамыту.

Керекті құрал-жабдықтар:
Альбом, қалам, түрлі-түсті жіптер, кілем
станогі, тоқпақ, адарғы, тарақ, пышақ,
қайшы, отырғыш, күзу ағаш т. б.
Жұмыстың мазмұны
Теориялықмәліметтіоқыпшығу.
Кілемніңқұрал-жабдықтарыменқызметін
анықтау.
Суреттеріндәптергетүсіру.
Сабақтың көрнекілігі: Сабақтың көрнекілігі: интерактивті тақта, интерактивті тақта,
тірек сызбалар, оқулық, суреттер.тірек сызбалар, оқулық, суреттер.

ТеориялықТеориялықмәліметмәлімет
КілемдіКілемдіжайсаңжайсаң--төсеніш,төсеніш,ілсеңілсең--сәнсән..ОсындайОсындайелелаузынааузынаілінгенілінгенасыласылқасиетінқасиетінололәлідеәліде
сақтапсақтапкелекележатқанжатқанбағалыбағалызатзат..Әсіресе,Әсіресе,соңғысоңғыжылдарыжылдарыкілемкілемтоқутоқуөндірістікөндірістіккәсіпкекәсіпке
айналыпайналыпотыротыр..ӘйтсеӘйтседедекілемдікілемдіқолданқолдантоқутоқуөнеріөнерікүнненкүнненкүмгекүмгеөрісөрісалудаалуда..КілемКілемөрмегінөрмегін
құрып,құрып,тоқутоқужақдайындажақдайындапайдаланылатынпайдаланылатынжабдықтардыңжабдықтардыңтүрлерітүрлерітөмендегідейтөмендегідей..
ИранИранкілемдерікілемдеріөндірілгенөндірілгенорнынаорнына("Исфаһан("Исфаһанкілемі",кілемі","Қашан"Қашанкілемі",кілемі","Хорасан"Хорасанкілемі"),кілемі"),
оюою--өрнегініңөрнегініңтақырыбынатақырыбына(мысалы,(мысалы,саятшылықсаятшылықнемесенемесетабиғаттабиғаткөрінісікөрінісібейнеленгенбейнеленген
кілем)кілем)қарайқарайжіктеліп,жіктеліп,адамадамжәнежәнежанжан--жануарлардыңжануарлардыңұтымдыұтымдыкескінделуімен,кескінделуімен,кенерекенере
әдіптерініңәдіптерініңбиязылығыменбиязылығыменерекшеленедіерекшеленеді..
ТүрікменТүрікменкілемдердікілемдердідедетоқылғантоқылғанжерінежерінебайланыстыбайланысты"Ушан"Ушанкілемі",кілемі","Құла"Құлакілемі"кілемі"тт..бб..
болыпболыпбөлінедібөлінеді..ОныңОныңнегізгінегізгігүлдерігүлдерікөрнектікөрнектіжасалып,жасалып,жиектеріжиектеріәсемдепәсемдепжазылғанжазылғанқұранқұран
үзінділеріменүзінділеріменбезендіріледібезендіріледі..ОрталықОрталықгүлдерігүлдері88жапырақтыжапырақты"гелдерден","гелдерден",алалқосымшақосымша
өрнектеріөрнектеріәрәррурукілеміндекілемінде("Эрсары("Эрсарыкілемі",кілемі","Сарық"Сарықкілемі",кілемі",тт..бб..))түрлітүрлі--түрлітүрліалқызылалқызылтүстітүсті
көмкермелерденкөмкермелердентұрадытұрады..
АзербайжанАзербайжанкілемдерікілемдерітоқылутоқылуүлгісіне,үлгісіне,орнынаорнынабайланыстыбайланысты("Ширван("Ширванкілемі",кілемі","Қазақ"Қазақ
кілемі")кілемі")бөлінедібөлінеді..БұлБұлкілемдеркілемдертүсірілгентүсірілгенкүмбездердіңкүмбездердіңқонымдылығымен,қонымдылығымен,өрнектердіңөрнектердің
биязылығыменбиязылығыменкөзкөзтартадытартады..
Украинада,Украинада,Курск,Курск,Воронеж,Воронеж,ТюменьТюменьоблыстарындаоблыстарындададаішінараішінараболсаболсададакілемкілемтоқылғантоқылған..
АлАл19171917жылданжылданСССРСССР--дедекілемшілеркілемшілерартельдеріартельдеріұйымдасып,ұйымдасып,ескіденескіденкелекележатқанжатқан
үлгілергеүлгілергежаңажаңамазмұнмазмұнберугеберугеұмтылудаұмтылуда..БұлБұлмақсаттымақсаттыжүзегежүзегеасырудаасырудаАзербайжанАзербайжанменмен
ТүрікменТүрікменССРССР--іікілемкілемтоқутоқу өндірістеріөндірістерібірлестігінің,бірлестігінің,көркемкөркемшеберханаларыныңшеберханаларыныңүлесіүлесі
молмол..БатысБатысЕвропаЕвропакілемкілемтоқутоқуөнеріндеөнеріндеXVIXVIғасырдағығасырдағышпалерлердіңшпалерлердің(фламанд,(фламанд,
фрннфрнннемнем..))атқарғанатқарғанорныорныайрықшаайрықша..XVIІXVIІ--XVIIIXVIIIғасырлардағасырлардаСавонердіңСавонердіңтүктітүктікілемкілем
мануфактурасымануфактурасы((16241624жж..ПариждеПарижденегізінегізіқаланған)қаланған)өркенөркенжайдыжайды..ОсыныңОсыныңәсеріменәсерімен
АнглияАнглияменменИспаниядаИспанияда түктітүктікілемдеркілемдертоқылатоқылабасталғанбасталған..ХІХХІХғасырдағасырдағанағана
Польша,Польша,Болгария,Болгария,Румыния,Румыния,Югославия,Югославия,ФранциядаФранциядатәуіртәуірдәрежегедәрежегекөтерілдікөтерілді..


II. Практикалықжұмыс
Адарғы,Адарғы,тарақтарақ--кілемніңкілемніңөрнегінеөрнегінекелтіріпкелтіріпшалынғаншалынғантүстітүстіжіптерді,жіптерді,яғнияғнисоңғысоңғыбірбірқатарқатартүктітүктіарқауғаарқауға
нықтапнықтапбастырабастырақағыпқағыпотыратынотыратынжабдықжабдық..ТарақтыңТарақтыңқолғақолғаұстайтынұстайтынағашынағашын(сабын)(сабын)еменненеменненнемесенемесе
қайыңқайыңағашынанағашынанжасайдыжасайды..
ТарақтыңТарақтыңтістерітістерітемірдентемірденжасалып,жасалып,ағаштыңағаштың кеңдеукеңдеушетіне,шетіне,әрәртістіңтістіңарасындаарасында22ммммашықашық
қалдырыпқалдырыпқашапқашапбекітедібекітеді..АдарғыАдарғытарақтыңтарақтыңұзындығыұзындығы1515--2020см,см,тістісжағыныңжағыныңеніені88--1010см,см,биіктігібиіктігі66--77смсм
боладыболады..ТарақтыңТарақтыңсабысабызімпаразімпарақағазбенқағазбен(наждачная(наждачнаябумага)бумага)тазаланыптазаланыптегістеледітегістеледі..
КесерменКесерменпышақпышақ--кілемніңкілемніңөрнекөрнектізбетізбежіптеріжіптеріарқауғаарқауғашалыпшалыпбайлағанбайлағансоң,соң,артықартықжіптіжіптікесетінкесетін
аспапаспап..ПышақтыңПышақтыңжүзіжүзіөткірөткірболуыболуыкерек,керек,темірітеміріболатболатболғаныболғаныжөнжөн..БұлБұласпаптыаспаптықолданқолданжасамай,жасамай,
дүкендедүкендесатылатынсатылатындайындайынбәкінібәкініалыпалыппайдалануғапайдалануғададаболадыболады..СоңғыСоңғыкездекездекілемкілемтоқитынтоқитын
өндірістікөндірістіккәсіпшіліккәсіпшілікмекемелердемекемелердетүктітүктікілемдікілемдіқолменқолменөрнектепөрнектептоқитынтоқитыншеберлердіңшеберлердіңпышақпышақ--
кесермендерікесермендеріөзгердіөзгердідепдепайтуғаайтуғаболадыболады..ОларОларкөбінесекөбінесекілемніңкілемніңжеліжеліжібінежібінешалыпшалыпбайланатынбайланатынтүрлітүрлі--
түстітүстіжіптердіңжіптердіңартықартықұшынұшынкесугекесугеұстараныұстараныдадапайдаланалыппайдаланалыпжүржүр..ОлОлүшінүшінбәкініңбәкініңұстайтынұстайтынсабынсабынсолсол
күйіндекүйіндеқалдырып,қалдырып,ұстараныңұстараныңжүзінжүзінқайтарақайтараегепегепкішкенекішкенеметаллметаллқаңылтырынқаңылтырынекігеекігежапсыражапсыраиедіиедіде,де,
бәкініңбәкініңкесетінкесетінжүзінежүзінекигізіпкигізіпбекітедібекітеді..
ҰстараныҰстараныұзынанұзынаниіп,иіп,ортасынанортасынансындырып,сындырып,бірбірбөлігінбөлігінәлгіәлгіқаңылтырдыңқаңылтырдыңекіекіқосылғанқосылғаншетініңшетініңарасынарасын
қыстырыпқыстырыпұстатады,ұстатады,ұстараныңұстараныңбіріншісініңбіріншісініңжүзініңжүзініңөткірлігіөткірлігіазайғаназайғансоңсоңшығарыпшығарыптастап,тастап,жаңасынжаңасын
саладысалады..ОсындайОсындайкесерменніңкесерменніңбәкініңбәкініңжүзінежүзінеқарағандақарағандаүлкенүлкенайырмашылығыайырмашылығы барбар..Біріншіден,Біріншіден,
ұстараныңұстараныңжүзініңжүзініңөткірлігіөткірлігібәкіденбәкіденәлдеқайдаәлдеқайдаартықартықжәнежәнеұстараныңұстараныңболатыболатыөтеөтесапалысапалы..Екіншідеи,Екіншідеи,
ұстараныңұстараныңжүзіжүзіөткірлігінеөткірлігінебайланыстыбайланыстыұзақұзақпайдаланыладыпайдаланылады..СондайСондай--ақақжіпжіптетежеңілжеңілқырқыладықырқылады..
ҚайшыҚайшы--кілемкілемтүгінтүгінтегістептегістепқиюғақиюғапайдаланылатынпайдаланылатынжабдықжабдық..КілемКілемтоқитынтоқитыншебергешебергеүйүйтұрмысындатұрмысында
тұтынатынтұтынатынкішікіші--гірімгірімқайшыданқайшыдангөрігөрікиімкиімпішушілердіңпішушілердіңүлкенүлкенқайшысынқайшысынпайдаланғанпайдаланғандұрысдұрыс..
ОтырғышОтырғыш--қалыңдығықалыңдығы44--55смсмқарағайданқарағайданнемесенемесеқайыңқайыңағашынанағашынанжасаладыжасалады..ҰзындығыҰзындығы22,,55--33м,м,еніені3535--
4040см,см,екіекіаяғыныңаяғыныңбиіктгібиіктгі4040--4545смсмтақтайтақтайқашалып,қашалып,желімгежелімгеотырғызылыпотырғызылыпшегеленедішегеленеді..
ОтырғыштыОтырғыштыкілемдікілемдітікетікетұрыптұрыптоқығандатоқығандапайдаланадыпайдаланады..КілемдіКілемдіәдеттеәдетте22--33шебершеберқатарқатаротырыпотырыптоқиды,тоқиды,
сондықтансондықтанотырғыштыңотырғыштыңұзындығыұзындығыкілемніңкілемніңенінененіненаздапаздапұзынұзынболғаныболғаныжөнжөн..
ОтырғышОтырғышжергежергежатқызыпжатқызыптоқылатынтоқылатынтүктітүктікілемгедекілемгедепайдаланыладыпайдаланылады..


6 сур./рис.
Көлденең кілем тоқитын станок
Дәстүрлі кілем өрмегінің ңүрылысы
Горизонтальный ковроткацкий станок (по М.С. Муканову)
1. Станоктың жандары/Боковины стайка
2. Көлденең біліктері/Навойные валы
3. Негізгі жттер/Нити основы
4. Белагаш білігі/Вал белагаш
5. Белагаш білігіне бөлінген жіптер/Разделенные нити на валу белагаш
6. Адаргы/Палочка распорка
7. Кілемнің дайындалган аланы/Наработанное поле ковра












ҚҚорытындыорытынды
ПайдаланылғанПайдаланылғанәдебиеттерәдебиеттер
СС. . ҚасимановҚасимановқазаққазақхалқыныңхалқыныңқолөнеріқолөнері. .
АлмАлматы,аты,ҚазақстанҚазақстан1995 240 б.1995 240 б.
ЖүнненЖүнненжасалғанжасалғанбұйымдарбұйымдарққұұрастраст. К. М. К. Мұұханхановов
Алматы; Алматы; ҚайнарҚайнар19901990--144 б.144 б.
СұрақтарСұрақтар
ТоқТоқппақтыңақтыңқызметіқызметіқандайқандай??
АдарғыныңАдарғыныңқызметіқызметіне?не?
КүзуКүзубайлаубайлауқалайқалайорындаладыорындалады??
ҚайшыҚайшы, , пышақпышаққызметіқызметіқандайқандай??