Эссе жазудың тиімді жолдары

Ақмола облысы

Целиноград ауданы

Талапкер ауылының жалпы орта

білім беретін мектебі

Байсеркеева Ж.Т.

қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі

Эссе жазудың тиімді жолдары

Өркениеттер өрге қарай қарыштап дамып жатқан заманда білім саласы да кенже қалмақ емес. Күн өткен сайын бұл салада да тың жаңалықтар, тосын идеялар орын алып келеді. Ол ұрпағымыздың әлемдік дәрежедегі биік ареналарды бағындыруына жетелейді. Осы тұста әлемдік деңгейде түрлі салаларда, тіл білімі бағытында негізі қаланған шығармашылық жұмыс эссенің алар орны ерекше. Оқушының ой-санасы, біліммен қаруланған әрбір азамат эссе жаза алу қабілетімен ерекшеленеді. Міне, сондықтан еліміздің білім саласында да пәндік олимпиадалар, түрлі сайыстар, тіпті, ғылыми зерттеу жұмысының өзінде де эссе жазу бөлімі бар. Жоғарғы оқу орындары да арнайы гранттар үшін эссе жазу конкурстарын ұйымдастыруда. Ал мектеп бітіруші 11-сынып түлектері үшін мемлекеттік емтиханда міндетті түрде эссе жазады. Орта білім беру мекемелерінде эссеге арналған элективті курстар берілгенімен, министрлік бекіткен арнайы оқулық, көмекші құрал жоқтың қасы. Ғаламтор ақпараттары ғылыми тілде немесе тікелей аудармалар арқылы берілгендіктен меңгеру де қиындық туғызады. Семинарларда, түрлі сайыстарда оқушылардың эссе жазу кезінде абдырап, ұстаздардың да көп қиналатынын байқадым. Сондықтан 11-сынып білім алушыларына арнап «Эссе жазудың тиіміді жолдары» атты іс-тәжірибемді жарыққа шығардым.

3 жылдан бері қазақ тілі мен әдебиет сабақтарында, дарынды оқушылармен жұмыс барысында эссе жазуға үйретудің түрлі жолдарын қарастырдым. Түрлі курстар оқыдым. Республикалық деңгейде эссе жазудың майталмандарымен тәжірибе алмастым. Сөйтіп, эссе жазудың тиімді жолдарын іріктедім. Нәтижесінде шәкірттерім облыстық, республикалық пәндік олимпиадар мен түрлі сайыстардың жеңімпаздары атанып жүр. Тіпті биыл ғана мектеп бітіріп, ақылы оқу орнына түскен бір оқушым эссе жазып, грант ұтып алды. Міне, осындай жетістіктерге жету жолындағы түрлі әдіс-тәсілдерді іс-тәжірибемде жинақтап, «Эссе жазудың тиімді жолдары» деген тақырыпта әдістемелік көмекші құралымен бірге бағдарлама жасап шықтым.

Бұл курстың мақсат-міндеті оқушылар тақырыпты түсінуге жетелеу. Кілт сөзді анықтап, кілт сөзге түсінік беру маңыздылығы, тезис жайлы толық ақпарат беріп, тезис қоюға бейімдеу. Эссе құрылымының әр бөлігі бойынша жан-жақты ақпарат беру. Эссе түрлерімен таныстырып, олардың әрқайсысына эссе жазғызып үйрету. Ал эссе жазу оқушыны сыни ойлауға, жұмыс барысында бастан-аяқ логикалық бір ізділікті сақтауға, өзіндік көзқарасын білдіріп, аргументтер мен фактілерді орнымен қолдана білуге, анализ жасауға, ойды түйіндей білуге үйретеді. Сонымен бірге көп ізденуге, қолданар ақпараттарды сараптап, жүйелі түрде, нақты беруге бейімдейді. Оқушыны эссе жазуға үйрету тек жазылым барысында ғана емес, сонымен бірге дебаттық сайыстарда да өз пайдасын тигізеді. Эссе түрлерін, талаптарын, эссе жазудың тиімді жолдарына «Бір сөйлем» әдісі, «20 минут» техникасы, ПОПС формуласы, «Фрайер» әдістерінің алар орны ерекше. Өз көзқарастарын қалыптастырып, сыни ойлауға жетелейтін, DEAL, FILA әдістері, «Мені жалғастыр»т.б. ойындардың, дебаттық сайыстардың берер көмегі зор.

Осындай түрлі әдіс-тәсілдерді оқушыларды жалықтырып алмайтындай етіп әр тақырыпқа сай етіп жүйеледім. Білім алушы өз жетістіктерін анықтау үшін әр тапсырмаға мақсатқа сай дескриптор құрдым. Соңында әр сабақтың өтілуіне байланысты кері байланыс ұсындым. Сонымен бірге практикаға баса назар аудардым. Тәжірибе болмай тек теориямен шектелу нәтиже бермесі анық.

Бағдарламаны жүргізу кезінде білім алушыларға қойылатын талаптар, ұстаз үшін қысқаша әдістемелік нұсқау, курс барысында қолданылатын әдебиеттер тізімі ұсынылды.

Аталған бағдарлама 11- сынып оқушылары үшін 34 сағатқа құрылған, аптасына бір сағат.