×
Сертификат тегін алу үшін
Материал тегін жариялау
ҚР БАҚ(СМИ) тіркеу №9512
Сайт бойынша барлық сұрақтарды 8(771)-234-55-99 (Ватсап) осы номерге жазуға болады. Тәрбиешілерге, ұстаздарға, оқушыларға, студенттерге арналған турнирлер басталды. Толығырақ
Құрметті аттестация тапсыратын ұстаздар аттестацияға арналған сұрақтар мен оның жауаптары дайын болды. Біз оны арнайы кітапша ретінде шығардық. Толығырақ: 8-(707)-358-15-26 осы номерге дәл қазір хабарласыңыз немесе ватсапқа жазыңыз.

Ғылыми жоба "Алма жемісінің пайдасы"

Автор:Саденова Ляйля Сагатбековна
Бағыты: Бастауыш сынып
Бөлімі: Ғылыми жұмыстар
Сыныбы: 4 сынып
Жарияланған уақыты: 2019-10-05

50-ден астам пәндер бойынша материалдарды тегін жүктеп, сабақ барысында қолдануға болады

Материал туралы қысқаша түсінік

Бұл материал бастауыш сынып оқушысына ғылыми жоба жазуда көмегі бар.

Кіріспе

Жеміс (лат. fructus) — жабық тұқымды өсімдіктер өнімі. Жеміс ұрықтанған аналықтан дамиды, бірақ көптеген өсімдіктерде басқа бөліктерінен де (гүл кіндігі, гүл серігі, т. б.) дамиды. Аналықтан дамыған жемісті нағыз жеміс, ал басқа бөліктерінен дамыған жемісті жалған жеміс деп атайды. Жеміс тұқымнан және жемісқаптан тұрады. Жемісқаптың ішінде бір немесе бірнеше тұқым болады, партеногенездік жолмен дамыған жеміс тұқымсыз болады. Өсімдік түріне байланысты жемістің пішіні, көлемі, түсі әр түрлі болады. Жеміс құрғақ жеміс және шырынды жұмсақ жеміс деп бөлінеді. Шырынды жемісті көп тұқымды - алма.
Алма латынша (мalus) – раушан гүлділер тұқымдасына жататын, өте кең тараған жеміс ағашы. Табиғи алманың жер шарында 36 түрі белгілі, олардың 10-12-сінің шаруашылықтық маңызы бар.
Қызыл алма, көк алма, сары алма. Алманың қай түрі болмасын адам ағзасына тигізер пайдасы орасан. Негізінен, алманың Отаны – Орталық Азия. Уақыт өте келе алманың түр-түрі осы жерден Египетке және Палестинаға жеткізіле бастаған. Біраз, яғни кейінірек Ежелгі Грекия жерінде, Римде, Еуропада да алма пайда бола бастаған екен.
Табиғи алманың жер шарында 36 түрі белгілі, олардың 10-12-сінің маңызы бар. Қазақстанда, негізінен, , , алмасы өседі. Алманың жаздық, күздік, қыстық сорттары бар.
Ғылыми жұмыстың мақсаты: Күнделікті өмірде жиі пайдаланатын алма жемісінің өзіне тән ерекшеліктерін жан-жақты зерттей отырып, оның адам ағзасына тигізер пайдасын танып-білу, емдік қасиеттерін анықтау.
Ғылыми жұмыстың міндеттері:
- Қазақстанда өсетін алмалар және олардың көптүрлілігін анықтау;
- Алма жемісінің адам ағзасына пайдалы жақтарын тексеру;
- Алма гүлінің шипалық қасиетін зерттеу.
Негізгі бөлім

2. 1 Алманың шығу тегі

1796 жылы жемісті сипаттаған петербургтік ботаник Иоганн Сиверстің атымен аталған Сиверс алмасы Батыстың генетик ғалымдарының зерттеуінше, ғаламшардағы барлық алма атаулының атасы болып табылады. Еуропа ғалымдары Сиверс алмасы 65 миллион жылдық жеміс екендігін дәлелдеді. Тарихи тамыры тереңде жатқан алма ағашы аязға, аптап ыстыққа және құрғақшылыққа да төзімді келіп, 300 жылға дейін өмір сүретін көрінеді. 1929 жылы белгілі кеңестік селекционер-генетик Николай Вавилов Қытайдан келе жатқан кезде Қазақстанда алма жемісі толы ормандарды көреді. Алма жемісінің түрі, түсі, пішіні мен дәмінің әр алуандығына таңданған ол жабайы алмалардың генетикалық орталығының шығу тегі осы жер екендігін түсінеді.
Ежелгі Грек аңыздарында алма жемісі білім мен даналықтың символы ретінде бейнеленген. Алма ағашы гректерде күн құдайы Аполлонның киелі ағашы болып саналған. Ал Скандинавия мифологиясында жасартатын алтын алмалары бар Идунн есімді әйел құдайы болғандығы айтылады. Ол күзететін алтын алмалар арқылы құдайлар өздерінің жастық шағын сақтап қалатын болған. Бір аңызда Локи есімді құдай Идунн мен оның алтын алмаларын Тьяцци есімді алыпқа беруге мәжбүр болғандығы баяндалған. Жасартатын алмаларынан айрылған құдайлар қартая бастаған соң Локиді алтын алмалардың иесі – Идуннды қайтаруға мәжбүрлеген (Әлем халықтарының аңыздары. Энциклопедия. 1-2 том. Мәскеу, 1988 ж., 1991 ж., 480-б, 67-68-б). Ежелгі аңыздарда ерекше орын алған алма жемісі осылайша мәңгілік жастық шақтың символы саналған. Аңыздың астарында ақиқат бары анық. Ғалымдардың айтуынша, алма жемісі адамдардың жас көрінуіне септігін тигізетін көрінеді. Күн сайын алма жеген адамның ағзасы жасарып, қартаю процесі ақырын жүреді. Мамандардың мәліметінше, алманы тұрақты түрде жейтін адамның терісі мен ағзасындағы зиянкес микробтар жойылып, жағымсыз процестердің жүруі бәсеңдейді. Оған басты себеп, жемістің құрамында флавоноид және полифенол заттары көптеп кездеседі екен. Бұл элементтер жүректің жұмыс істеуін жақсартып, қартаю процесін тежейді.
Діни кітаптарда жұмақта алаңсыз өмір сүрген Адам ата мен Хауа ананың алма жеу оқиғасы жайлы айтылады. Шайтанның азғыруынан тыйым салынған ағаштың жемісінен жеуі олардың жұмақтан шығарылып, жер бетіне түсірілуіне себеп болған. Егер олар жұмақтан шығарылмағанда жер бетіндегі қазіргі өмір болмас па еді, кім білсін? Бұл оқиғадан алма адамзат тарихының бастауында тұрғаны аңғарылады. Сондай-ақ, алма жемісінің ғылым дамуының бастауында тұрғандығын да айта кеткен абзал. Әлемге әйгілі ағылшын физигі Исаак Ньютонның басына кенеттен алма құлаған сәтте ғалымның ойында бір керемет ой пайда болып, ол бүкіл әлемдік тартылыс күші туралы заңды ойлап тапқан. Осылайша дүниені дүр сілкіндірген жаңалық ашқан ғалым ғылымның дамуына үлкен үлес қосқан. Тіршілік тарихындағы бұл оқиға жайлы ақын Шөмішбай Сариев Ньютон алмасы өлеңінде былай жырлаған:
Үзілді алма!
Ұлылық жаршысындай,
Табиғат көз жасының тамшысындай.
Тап болды Ньютон маңдайына,
Ғылымның құла мерген аңшысына.
Уақыт үзіп келген қанша алмадан,
Құпия құбылысты жан шалмаған.
Тартылыс ұлы күшін тұңғыш рет
Ньютондай ешбір адам жар салмаған.
Алманың отаны – Қазақстан екендігін білесіз бе? Білмесеңіз, біле жүріңіздер! Ғалымдардың пікірінше, ғаламшарымыздағы барлық алма атаулының арғы атасы қазақтың жерінде өскен!
Еуропалық мәдениетте алма – таным символы, кейбір ғалымдар алманы тыйым салынған ерекше сезімнің – махаббат пен ынтықтықтың символы деп біледі. Демек, адам баласының жер бетіндегі алғаш мекені, Жер шарындағы алма жемісінің алғаш пайда болған жері – Алатау өңірінде орналасуы әбден мүмкін.
Алма отанының біздің елімізде орналасуы тек бір ғажайып тұжырым деп ойлаған боларсыздар, дегенмен бұл ғылыми дәлелденген дерек. Оксфордтық ботаника профессоры доктор Барри Джунипер және француз зерттеушісі Кэтрин Пэкс бұған дәлел ретінде генетикалық талдамаға негізделген зерттеу жұмысын ұсынады.
Ғылымдағы бұл жаңалық – батыс зерттеушілерінің көпжылдық ізденісінің нәтижесі. Ғалымдар қазірде белгілі барлық алманың сұрыптарына генетикалық талдама жасап, жер бетіндегі алғашқы және, бәлкім, сол Тауратта айтылатын жұмақтағы алма жемісінің отаны – Қазақстан, дәлірек айтсақ Алмалы шатқалы екендігін мойындады. Бұл мекен сан ғасыр бойына осылай аталып келеді. Алматы қаласының атауы да осы алма жемісінен шыққандығы баршаға мәлім.
Британдық ғалымдар ғаламшарымыздағы алғашқы жеуге жарамды алма жемісі таулы Қазақстанның аумағында теңіз деңгейінен шамамен 2000 метр биіктікте өскендігін анықтады. Алма тарихы кітабының авторы Бэрри Джунипердің айтуынша, қазіргі заманғы алманың арғы атасы өзінің тарихи отанында әлі де өседі, бірақ оның саны көп емес, ал Жаннат бағының жемісін тек білікті мамандардың көмегімен ғана табуға болады.
Ғалымның ойынша, қазақ алмасын алғашқы болып таратқан – аюлар. Адамдар пайда болғанға дейін Тянь-Шань тауларында аюлардың үлкен тайпасы тіршілік еткен, олар балықпен, етпен қоректенген. Сонымен қатар, аюлардың тәттіні жақсы көретіні белгілі ғой, олар ең дәмді, тәтті де нәрлі жемістерді таңдап жеген. Бірақ аюлар тайпасы отырықшы келеді, сол себепті олар мекенінен онша алыстай қоймайды. Ал көшпелілердің қолға үйретілген жылқылары иелерімен бірге батысқа қарай сапар шеккен.
Адам баласы жылқыны қолға үйреткеннен бастап алма ағашының тұқымдары шартарапқа жайыла бастаған. Ал жабайы жылқыны адамдар алғаш рет, ғалымдардың анықтауынша, Қазақстанда, еліміздің солтүстік аймағында қолға үйреткен. Бұл жануарлар алма жемістерін жеп, оның тұқымдары жылқының қиымен бірге топыраққа түскен, кейін ол жерде алма ағаштары өсіп шыққан. Қола дәуіріне қарай алма жемісі Парсы шығанағына жетіп, бұл аймақта алғаш алма бақтары отырғызылған. Еуропаға алманы римдік легионерлер жеткізген.
Бұған дейін жабайы алманың отаны қазіргі Түркияның аумағында болған деп есептелетін. Бірақ қазіргі таңда ғалымдар жабайы алманы Александр Македонский б.з.д. 328 жылы қазіргі Қазақстан аумағынан тауып, оларды қолдан өсіріп, бақ отырғызу үшін Македонияға алып кеткен деген мәлімдемелер жасауда. Антикалық дәуір хроникаларына сәйкес, ұлы қолбасшы Орталық Азияның қалаларын катапульталармен атқылап, оқ ретінде алма жемісін қолданыпты-мыс. Снаряд ретінде алма ағаштары көп кездесетін Алмалы мекенінде тау бөктерінде өскен жабайы алма ағаштарының жемістері қолданылған деп саналады. Атақты қолбасшы бұл өлкеден әрі бармады, бірақ Ұлы Жібек Жолының бойында тағы бір аңыз қалдырды.
Тань-Шандағы ең көне аңыздардың бірі — қонжықтарын жоғалтқан қызғылт аю жайлы аңыз. Қонжықтарын іздеп жүріп, кірекей бір ағаштың түбінен қос бүлдіршін – бір ұл бала мен бір қыз баланы тауып алады. Аналық сезімге бағынған қызғылт кірекей оларды өзінің қонжығы ретінде қабылдап, жылаған сәбилерді жұбату үшін ағаштағы жемістерді жұлып береді. Балалар жылауын тоқтата қояды. Бұл ежелгі ертегі түркі тайпаларының арғы бабасы Ашина мен көкбөрі туралы көне түркі аңызына ұқсайды. Екі аңыз да өте көне болғанымен, ондағы сәйкестіктердің көп болуы бекер емес болар.
Францияның белгілі биолог ғалымы Катрин Пэкс Іле және Жоңғар Алатауы қорықтарындағы алма бақтарында зерттеу жүргізіп, оның бастамасы бойынша Жер бетіндегі барлық алма ағаштарының арғы атасы жайлы Алманың пайда болуы және Эдемнің Жаннат бақтары атты фильм түсірілген болатын.
2006 жылы ғалымдар қазіргі алманың 2500-ге жуық сұрыптарына ДНҚ талдауын жасады. Нәтижесінде ғаламшарымыздағы алғашқы алма Сиверс алмасы болғандығы анықталды. Айтпақшы, осы бірегей алма ағашы 1796 жылы оған алғаш сипаттама берген Петербург ботанигі Иоганн Сиверстің құрметіне аталған. Сондай-ақ бұл алмаларды Тянь-Шань жабайы алмасы, қырғыз жабайы алмасы (яғни қазақ алмасы, себебі пашталық Ресейде қазақтарды қырғыз деп атайтын болған) деп атаған.
Бұл жабайы алма сұрыбы Алматының маңындағы тау баурайларында өседі. Ғаламшарымыздағы алғашқы жеуге жарамды тәтті алмалардың Алматы қаласының айналасында өскендігін ғалымдар бұл ағаштардың теңіз бетінен шамамен екі мың метр биіктікте, күншуақта өсіп, әбден шырынға толатындығымен түсіндіреді. Демек аңызға айналған ғажайып дәмге ие және ерекше ірі келетін атақты апорттың дәл осы өңірде өсуі де заңдылық болар.
Жер бетінде осы ежелгі ғажайыптың көзі әлі де сақталғанын білген ғалымдар таң-тамаша қалды. Болашақта Сиверс алмасы деп аталған қазақтың алмасын мәдени алма сұрыптарының сапасы мен қасиеттерін жақсарту мақсатында қолдануға болады, себебі қазіргі алмалар көне бабалары секілді төзімді емес, олар түрлі зиянкестер мен ауруларға жиі шалдығып, жылына бірнеше рет өңдеуді қажет етеді. Бүгінгі таңдағы алма индустриясы мәселелерін бізде ғана өсетін Сиверс алмасы шеше алады.
Шетел ғалымдары осы жабайы алма түрлерін сақтап қалудың маңызын жақсы түсінеді. Өткен ғасырдың 80-ші жылдарынан-ақ американдықтар Алатау бақтарын зерттеп, тау баурайларында өсетін барлық алма ағаштарының тізімін құрастырған болатын. Сиверс алмасы 6-8 метр биіктікке дейін өсіп, күн сәулелері молынан түсетін ашық жерде жақсы өседі. Жабайы алма ағаштары саласының нағыз маманы деп мойындалған атақты академик марқұм Аймақ Жанғалиев Сиверс алмасының 40-тан астам түрі бар деп мәлімдеген. Оның жемістері жасыл, сары, қызыл және аралық ала реңкке ие.
Алатау баурайында жабайы алма бақтары көп. Пейіш бақтары орналасқан Жетісу өңірі Жер жаннаты деп бекер аталмаған екен, бәлкім, біздер, алматылықтар, шын мәнінде ежелгі Жаннат бақтарының маңында тұрып жатқан болармыз?..


2. 2 Қазақстанда өсетін алмалар және олардың көптүрлілігі

Алманың жер шарында 36 түрі бар. Қазақстанда алманың апорт, сиверс, недзвецкий, қырғыз алмасы, т,б. түрлері өседі.Алманың жаздық, күздік, қыстық сорттары бар. Алма ағашының өмір сүру ұзақтығы 20-100 жыл, биіктігі 3-10 м болады. 3-12 жылда жеміс береді, әр гектардан шамамен 100-300 ц өнім алынады. Тұқымнан және өсімді (вегатативті) жолмен көбейеді. Жаздық сұрыптары еккеннен кейін 3-4 жылдан соң жеміс бере бастайды. Толық жеміс беру мезгілі 15-20 жыл. Ал, 30-35 жыл өткен соң мұндай сұрыптардың жеміс беруі нашарлай бастайды. Жаздық, күздік, қыстық сұрыптарды іріктеп алу тәртібін орындамау, қандай да болсын бір түрін көбейтіп жіберу – әсіресе, өнімді жинаған, сақтаған, өңдеген кезде көптеген қиыншылықтар туғызады. Бақшада мейлінше көп сақталатын қыстық сұрыптарға едәуір орын берілгені дұрыс.
Алманы көбейту кейде ұластыру арқылы да жүргізіледі. алманың 40-тан астам сорттары будандастырылған, оның 20-сын (, , шапағы, т.б.) қазақ өсіріп шығарған. Алма жемісі тасымалдауға, сақтауға жарамды, тағамдық заттарға бай, дәмді келеді, әрі жақсы өңделеді.
Алманың түрлері:
Антоновка – дәмі қышқыл, хош иісті, 3-4 айға дейін сақталады.
Багайлық мальт – фарфор түсті, орташа, шырыны көп, қышқыл-тәтті, дәмі кермек.
Сұрғылт анис – жемісі шырынға бай, қышқыл дәмді, 2 айға сақталады.
Мичуриндік бессемянка - жемісі ірі (120-130 г), түсі сарғыш - жасыл, нәзік шырынды, дәмі қышқыл тәтті, хош иісі бар.
Мичурин естелігі – жемісі ірі (100 – 110 г). Түсі ашық қызыл, шырынды, қышқыл дәмді сақтауға жарамды, тағамдық заттарға бай. Қысқы сұрып.
Жас натуралист – жемісі ірі (110 – 120 г), Түсі жасыл-сары, құрамында минералды заттары бар, шырынды, дәмі қышқыл-кермек.
Күздік шаттық – жемісі ірі (100-110 г), дәмі қышқыл – тәтті, хош иісті, сұрғылт түсті. Тасымалдауға, сақтауға жарамды.
Жазғы алтын – жемісі орташа жемісі (100-115 г.) Дәмі қышқыл-тәтті, тағамдық заттарға бай, әрі жақсы өңделеді.
Ерте пісетін қызыл алма – жемісі орташа (70-90 г), нәзік шырынды, қышқыл-тәтті.
Россошан алмасы – жемісі орташа және ортадан жоғары мөлшер. Етті, түсі ашық жасыл, шырынды, қышқыл емес тәтті дәмі бар.
Мелба – шырынды оңтүстік алмасы, дәмі қышқыл-тәтті дәмді, хош иісі бар. Жемісі тамыз айының ортасында піседі.
Шілделік черненко – жас ағаш жемісінен салмағы (80-100 г.) алма алынады. Дәмі қышқыл-тәтті, бұл жазғы сұрып. Тамыз айының ортасында жеміс береді
Кинга – жемісінің салмағы 115 г. Түсі жасыл-сарғыш, сақталған сайын сары түске айналады. Еті тығыз, шырынды, дәмі тәтті.
Алманың зиянкестері: , , , . Алма аурулары: , , , т.б.
ҚұрамыАлма құрамында 83 — 88 % су, 7, 5 — 16 % қант, 0, 2 — 0. 8 % қышқыл, 9, 5 — 18, 5 % құрғақ қалдық, 0, 28 — 1, 0 % илік заттар, А, В1, В2, В6, С, РР дәрумендері, көптеген минералды заттар бар. Күнде кешкісін бір алма жесеңіз, дәрігер қажет емес, – деген мақал алманың қаншалықты пайдалы екендігін білдіреді. Сонымен қатар, алма шырыны адам ағзасын ауыр металдардан тазартуға, қан бұзылу және жүрек ауруларын емдеуге қолданылады. Алма жемісі тасымалдауға, сақтауға жарамды. Алма жемісінен шырын, тосап, компот, джем, қақ жасалады. Сондай - ақ тамақ, кондитер және иіс су өнеркәсібінде қолданады. Алманы күнделікті тағамға, салаттарға қосып пайдаланады. Шырынынан шарап, сусын дайындалады, жемісін емдік дәрі ретінде де, адам ағзасын ауыр металл заттардан тазалауға, қан бұзылу және жүрек ауруларын емдеуге қолданады.Алманың зиянкестері: алма жегіші, алма биті, шие бізтұмсығы, гүл жегіш. Алма аурулары: алма қотыры, ақ ұнтақ, жеміс шірігі, т. б

2. 3 Алма жемісінің адам ағзасына пайдасы

Алманың адам ағзасына пайдасы орасан. Оның құрамындаалма қышқылы, май, шекер, силлолоза, таннын қышқылы, алуан түрлі дәрумендер, минералды заттар мол. Мәселен, 1 алманың құрамының 83-88 пайызын су, 7,5-16 пайызын қант, 0,2-0,5 пайызын қышқыл, 9,5-18,5 пайызын құрғақ қалдық,0,28—1,0% илік заттар, А, В1, В2, В6, С, РР дәрумендері, көптеген минералды заттар құрайды. Сондықтан, көп тұтынған жағдайда ас қорыту жүйесін дұрыстап, ағзаны тазалайды. Асқазан және көкбауырды әлдендіріп, бетіңіздегі қара дақтардан арылтады. Қан бұзылу, жүрек ауруларында көп қолданады. Айта берсең, сөз жетпейтін дәруменге толы алманы қытайлықтар көп тұтынатын көрінеді.

Алма — ағзаға пайдалы табиғи өнім
Біле-білсек, алманы арықтау үшін жейтіндер де бар. Себебі, денеңіздің сымбатын сақтауда атқаратын рөлі ерекше. Аздырып қана қоймай, сол қалыпты ұстап тұратынын айта өтейік. Анығырақ айтсақ, тамақтанар алдын — небәрі 15 минут бұрын бір дана алма жеген жағдайда, әрине, Сіз 190килокалорийден міндетті түрде арылатын боласыз! Бұл арықтағысы келетін аруларға күтпеген, тамаша тарту!
Бұл аз десеңіз, теріге де тигізер әсері зор. Құрамындағы С дәрумені балғындық пен жастықты сақтап қалады. Ылғалдандырып, жұмсартып әжімнің түсуіне жол бермейді.Жеміс қабығының құрамындағы эфир майы да ағзамызға таптырмас емдік май. Алайда, айта өтетін бір жәйт бұл алмаларды Сіз базардан немес дүкеннен сатып ала алмайсыз. Бауыңызда өсіп тұрған ағаштан теріп алуыңыз міндетті. Сол алмалардың қабығында ғана эфир майы кездеседі. жаңа технология көш ілгері дамыған заманда, құрамында алманың табиғи жұпар иісі бар иіссулар да өндіріледі. Егер, дәл осы әтірді пайдалансаңыз, Сіздің теріңіз нәзік әрі жұмсақ, балғын қалпымен ерекшелентін болады.

Алма әйелдерді 17 жылға жасартады екен. Бұл ретте тек сыртқы келбеті сұлуланбай, нәзік жандылардың бүкіл ішкі құрылысы да жасаратын көрінеді.
Нью-Йорк университеті ғалымдарының айтуынша, күніне 1 жаңа үзілген алма жеген адамның ағзасында қатерлі ісік ауруына шалдығу қаупі төмендейді.

Ғалымдар күнделікті алма жеп отырған адамдарда өлім қаупі 35 пайызға дейін азаятындығын мәлімдеді. Мамандар бұндай қорытындыны 70 пен 85 жас аралығындағы 1456 зейнеткерді 15 жыл бойы зерттеу барысында шығарды. Ғалымдар қарттардың күнделікті қандай жеміс жеп отыратынына назар аударды.
Алманың құрамында қан тамырларын босаңсытатын, обыр ауруының алдын алатын жасушалар мен флавонидтер бар. Сонымен қатар алма холестерин мөлшерін азайтып, қан қысымын реттейді.
Алма, басқа да жемістер сияқты, құрамында майлылығы мүлдем жоқ деуге болатын жеміс. Күнде кешкісін бір алма жесеңіз, дәрігер қажет емес, – деген мақал алманың қаншалықты пайдалы екендігін білдіреді. Сонымен қатар, алма шырыны адам ағзасын ауыр металдардан тазартуға, қан бұзылу және жүрек ауруларын емдеуге қолданылады. Алма жемісі тасымалдауға, сақтауға жарамды. Алма жемісінен шырын, тосап, компот, джем, қақ жасалады. Сондай-ақ тамақ, кондитер және иіс су өнеркәсібінде қолданады. Алманы күнделікті тағамға, салаттарға қосып пайдаланады.
Ал алманың құрамындаалма қышқылы, май, шекер, силлолоза, таннын қышқылы, алуан түрлі дәрумендер, минералды заттар мол.
Мамандардың айтуынша, жақсы алманың құрамында 83-88% су, 7,5-16% қант, 0,2-0.8% қышқыл, 9,5-18,5% құрғақ қалдық, 0,28-1,0% илік заттар, А, В1, В2, В6, С, РР дәрумендері, көптеген минералды заттар болады екен. Сондықтан, көп тұтынған жағдайда ас қорыту жүйесін дұрыстап, ағзаны тазалайды. Асқазан және көкбауырды әлдендіріп, бетіңіздегі қара дақтардан арылтады. Қан бұзылу, жүрек ауруларында көп қолданады. Айта берсең, сөз жетпейтін дәруменге толы алманы қытайлықтар көп тұтынатын көрінеді.
Алманың құрамында А,С, В1, В2, Р, Е дәрумендері бар.
А дәруменi - ағзаның өсуіне, дамуына әсер етіп, түрлі ауруларға қарсы тұруға көмектеседі. А дәрумені шаштың, тырнақтың өсуіне әсер етеді. Ол жетіспегенде тері құрғап, жарылып, түсі күңгірттенеді.
В1 дәруменi - организмде дұрыс зат алмасуы үшін аса қажет. Бұл дәрумен жетіспегенде шаршағандық сезіліп, ас қорыту жүйесі бұзылады. Ағза В1-ге зәру болған жағдайда жүйке жүйесі ауруға шалдығуы мүмкін.В2 дәруменi - басқа да дәрумендер сияқты организмнің бірқалыпты өсуіне қажет. Жарақаттардың тез жазылуына мүмкіндік береді. Көздің жақсы көру қабілетін арттырады.
Бұл дәрумен жетіспеген жағдайда ерін құрғап, ұшық шығады. Денеге түскен жарақат баяу жазылады.
С дәруменi - ағзаның жұқпалы ауруларға қарсы тұра алу әрекетін арттырады. Сүйекке және тіске беріктік қасиет береді. С дәруменi жетіспегенде ағза тез шаршайды, сілемейлі қабықшалар қабынады, қызылиек қанталайды. С дәруменi ағзаға қыс пен көктем айларында көбірек қажет.Р дәруменi - жіңішке қан тамырларының беріктігін арттырып, қызметін қалыпқа келтіреді.
Е дәруменi - бұлшық еттердің қызметін жақсартады.
Сондай-ақ алмада марганец, калий, кальций, фосфор, натрий, молибден, мырыш бар. Бұлар ағзаға жеткілікті мөлшерде болса, адам жиі ауырмайды. Ойлау қабілетті жақсы дамытады.
Ал ең бастысы - алма темірге бай. Темір қан айналымы жүйесіне өте қажет. Ол жүрек, бауыр, бүйрек, асқазан, ішек жолдарының жұмыстарын жақсартады.Бактерия мен әртүрлі вирустардан сақтану үшін күніне бір алма жеу қажет.Алматылық апорт – кеш пісетін түрге жатады, қыркүйек айларында ғана пісіп жетіледі. Кеш піскендіктен қыста жақсы сақталады. Цитрусты жемістер тоңазытқышта тұрғанның өзінде 2 апта ғана шыдайды. Мәскеудің Ломоносов атындағы мемлекеттік университетінің биологы Владимир Мурашевтың айтуынша: Шетелден әкелінетін жемістер Е консерванттар тобына жататын газбен өңделеді. Сонда ол сырты бүлінбей, өңін бермей, жарты жылға дейін дәмі бұзылмаған күйі сақталады. Бұл сатушыларға тиімді болғанмен, алушылардың денсаулығына зиян, – дейді.
Біле-білсек, алманы арықтау үшін жейтіндер де бар. Себебі, денеңіздің сымбатын сақтауда атқаратын рөлі ерекше. Аздырып қана қоймай, сол қалыпты ұстап тұратынын айта өтейік. Анығырақ айтсақ, тамақтанар алдын — небәрі 15 минут бұрын бір дана алма жеген жағдайда, әрине, сіз 190килокалорийден міндетті түрде арылатын боласыз! Бұл арықтағысы келетін аруларға күтпеген, тамаша тарту!
Бұл аз десеңіз, теріге де тигізер әсері зор. Құрамындағы С дәрумені балғындық пен жастықты сақтап қалады. Ылғалдандырып, жұмсартып әжімнің түсуіне жол бермейді.Жеміс қабығының құрамындағы эфир майы да ағзамызға таптырмас емдік май. Алайда, айта өтетін бір жәйт бұл алмаларды сіз базардан немес дүкеннен сатып ала алмайсыз. Бауыңызда өсіп тұрған ағаштан теріп алуыңыз міндетті. Сол алмалардың қабығында ғана эфир майы кездеседі. жаңа технология көш ілгері дамыған заманда, құрамында алманың табиғи жұпар иісі бар иіссулар да өндіріледі. Егер, дәл осы әтірді пайдалансаңыз, Сіздің теріңіз нәзік әрі жұмсақ, балғын қалпымен ерекшелентін болады.
Алманың пайдасы көп. Қан қысымын түсіреді, ағзаның радиацияға қарсы күшін арттырады. Алманың қышқыл сорты сусамыр мен семіздікке, ал тәтті түрлері бүйректегі тасты түсіруге көмектеседі.
Денсаулықты жақсарту үшін күніне бір алмадан кем жемеу керек. Қаны аз адамдар күніне 400-600 грамм Антонов алмасын жеуі абзал. Бүйректе тас пайда болудың алдын алу үшін алманың құрғақ қабығын ұнтақтап, бір стақан ыстық суға араластырып, үш рет бір ас қасықтан бір ай бойына тамақтан жарты сағат бұрын ішеді. Бір апталық үзілістен кейін емді қайта бастауға болады. Жөтелдің алдын алу үшін ұсақтап туралған құрғақ алманы қайнаған сумен араластырып, 5 минут отта ұстайды. Одан соң жарты сағат суытып қояды. Тұнбаға бір ас қасық бал қосып, жарты стақаннан күніне үш реттен тамақтан жарты сағат бұрын ішу керек. Зат алмасуды жақсарту үшін төрт-бес алманы ұсақтап турап, бір литр су құйып, 10 минут қайнатады. Тұнбаны шай ретінде ішу керек. Зат алмасудың бұзылуы негізінде буынның салқын тиіп ауруы кезінде алманың екі ас қасық құрғақ қабығын жарты литр қайнаған суға салып, 5 минут қайнатады. Қоспаны 15-20 минут тұндырып, жылы күйінде күніне үш рет жарты стақаннан тамақтанардан 10-15 минут бұрын ішеді. Асқазан ауруына таңертеңгі ас орнына екі алмадан жасалған пюре жеу пайдалы. Мұнан кейін түскі тамаққа дейін ештеңе жемеу керек. Емделу уақыты – екі апта.
С витаминінің мөлшері алманың сортына, сақталу мерзіміне байланысты болып келеді. Кейбір алма сорттарында С витаминінің мөлшері басқа сорттармен алыстырғанда үш есеге көп болып келеді. Жаңадан жұлынған алманың құрамында С витамині көптеп кездеседі.
Алманың құрамындағы пектиннің мөлшері аз болуы оны төмен гликимиялық жеміс етеді. Бұл алманы күнделікті жеген адамның қанындағы глюкоза мөлшері баяу көтерілетінін айтады. Яғни, алма қант диабетімен ауыратын науқастарға да пайдалануға болатын тағамдардың бірі екенін білдіреді.
Алма организмде зәр қышқылы мен құмырсқа қышқылының төмендеуіне әсер етеді. Сондықтан алма ревматизм, подагра, атеросклероз және басқа ауруларды емдеуге өте пайдалы. Алманың құрамында витаминдер мен басқа да заттар көздің көруін, тері, тырнақ, шаштың өсуін жақсартып, нерв жүйесінің ауруларын алдын алуға әсер етеді.
Алманы пайдалану артериялық қысымның төмендеуі мен қан тамыр жүйесінің аурулары кезде жаксы әсер етеді. Олар сондай-ақ лимфа жүйесіне де пайдалы. Алманың құрамындағы заттар организмнің темірді жақсы сіңіруіне әсер етеді.
Алманың құрамындағы пайдалы заттардың барлығын пайдалану үшін оны шикідей, қабығымен қоса жеген дұрыс. Алманың қабығы С витамині мен пектинге өте бай. Әрбір тамақ пайдаланғаннан кейн алма жеген тек ас қорыту жүйесіне ғана емес, тістерге де өте пайдалы.
Ғалымдар алманың дәнінде биологиялық активті заттар мен витаминдер көп мөлшерде болатынын дәлелдеген. Бірақ, оған қоса, алма дәнінде өте улы қышқылдар да болады. Егер күніне 3-4 алма дәнін пайдаланатын болсақ, онда қышқылдың концентрациясы организмге зиянды болмайды. Бірақ, оның мөлшерін одан арттыруға болмайды.
Ғалымдардың айтуынша, жүктілік кезінде алманы күнделікті жеген әйелдердің балалары астма сияқты тыныс жолдар ауруларына азырақ шалдығады екен. Алма сондай-ақ ересек адамдардағы тыныс жолдары ауруларының алдын алады.
Алма ағзаға баяу сіңеді. Сол себепті алманы мұқият шайнап, баяу жеген дұрыс. Бір алманы жеп тойған кездеріңіз болды ма? Бұл оның жеңіл жеміс екеніне емес, тек баяу меңгерілетініне байланысты. Алмадағы тәтті заттар қанға сіңгенде, құрамындағыинсулин мен қанттың шамасы өзгеріп, тойымдылық сезімі пайда болады. Сондықтан қарын қатты ашқан кездері алма жеп, шамалы уақыт басқа ештеңе жемей жүре тұрыңыз, біраздан кейін аштық сезімі кетеді.
Алма холестериннің шамасын азайтады. Құрамындағы екі зат пектин (клетчатка түрі) менполифенол (мықты антиоксидант) арқасында алма қандағы холестерин шамасын азайтып, оның қышқылдануын тоқтатады. Айта кетсек, бұл мақсатта алманың өзі емес, қабығы әлдеқайда пайдалы.
Алма қатерлі ісіктен сақтайды. Зерттеулер бұл жемістің кейбір компонеттері қатерлі ісікке әкелетін жасушалардың пайда болуынан сақтайтынын дәлелдеді. Бұл үшін де алманы қабығымен бірге жеген жөн.
Алма ми жұмысын жақсартады. Алма жеужүйке жасушалары арасында импульс өткізушіацетилхолин атты химиялық заттың көптеп пайда болуына әкеледі. Сондай-ақ алма есте сақтау қасиетін әлдеқайда жақсартып, тіпті Альцгеймер ауруынан сақтай алады екен.

Алманың сорттары мен сақталуы
Пісіп жетілу мерзіміне қарай алманың үш түрлі сорты бар. Олар: жаздық, күздік, қыстық. Алманың жаздық сорттарының дәмділігі жинап алынғаннан кейін 7-10 күнге дейін табиғи күйінде сақталып тұрады. Оны осы кезде жеген, пайдаланған дұрыс. Ал енді алманың күздік сорттарын жинап алғаннан кейін оларды 1-2 апта сақтап қояды. Сонда ғана оның дәмі келеді де, ол 1,5-2 айға дейін сақталады. Алманың қысқы сорттары болса, жеті айға дейін табиғи дәмін сақтап, тәттілігі тіл үйіріп тұрады. Сол себепті, алманың ұзақ мерзімге сақталатын түрлерін ауа – райымен санаса отырып, кешірек жинауға тырысады. Егерде алма пісіп, жетілу мерзімінен ертерек жиналса, оны ұзақ уақытқа сақтауға келмейді.
Алманы ұзақ мерзімге сақтап қою температурасы – 00С. Және де алманың сақталу мерзімі оның сапасы мен көлемінің үлкен – кішілігіне тығыз байланысты. Әсіресе, еш жеріне дақ түспеген алмаларды неғұрлым ұзақ сақтауға мүмкіндік мол. Мамандардың айтуынша, алманың ұсақ және өте ірілерінен гөрі шағын алмалар ұзақ сақталады.
Алманың тұқымында 15 пайыз май мен 0,6 пайыз амигдалин, жапырағында С дәрумені (450 милиграмм пайызға дейін), рутин мен әр түрлі полифенольды қоспалар бар болса, алманың құрамы 87 пайыз судан тұрады. Жаңа жұлынғандары А,В,С тобындағы дәрумендерге бай.
Алмадағы минералдық заттар мен микроэлементтердің пайдасы
Калий.Алманың құрамындағы калий жүрек-қан тамырларының қызметін қалыптастырады. Ағзадағы қышқылдық қоспаларды бейтараптандырады, сол арқылы ағзадағы қышқылдық – сілтілік тепе – теңдікті орнықтырады.
Пектин.Ол ағзадағы улы заттар мен ауыр металдардың тұздарын (кобальт, қоғасын, никель) залалсыздандырады. Алма ұзақ сақталғанда да оның құрамындағы пектиндер өзінің улы заттарды бейтараптандырғыш қасиетін жоғалтпайды.
С және Р дәрумені.Алма жапырағы - С дәруменінің қайнар көзі. Бұл дәрумендер басында сақинасы бар адамдардың күре тамырындағы қан қысымын төмендетеді, суық тию үрдісін бәсеңдетеді. Алманың жұмсағы (мякоть) С дәруменін тотықтандыратын заттардан тұрады. Термиялық өндеу осы заттардың азаюына және С дәруменінің ағзаға молынан енуіне ықпал етеді. Сол себепті, жаңа піскен алманы компот жасап, пайдаланса, өте пайдалы.
Алма қышқылы қосылған темір сығындысы.Алманың құрамында темір мол шоғырланғандықтан, оны қаназдық ауруына кеңінен қолданады. Оның емдік қасиетін жоғарылату үшін мынандай фармацевтикалық препарат жасайды: алманың шырынына (98 бөлігі алынады), темір (2 бөлігі алынады) қосады, осылайша сығынды әзірлейді.
Хлорогендік қышқыл.Адам ағзасында тастың (бауырдың өт жолында, бүйректе) пайда болуының алдын алады. Бұл орайда алма құрамындағы осы қышқыл ең тиімлі профилактикалық құрал болып табылады.
Алма терапиясы
Емдік тұнба, дәм
1. Бүйректегі тастың пайда болуының алдын алу үшін алманың қабығын
майдалап ұнтақтап, бір стақан суға салып араластырады. Тұнбаны күніне үш рет тамақтан жарты сағат бұрын ас қасықтан бір ай бойы ішеді.
2. Жөтелдің алдын алдын алу үшін ұсақтап туралған алманы қайнаған суға
салып, 5 минут отта ұстайды. Сосын жарты сағат суытады, тұнбаға бір ас қасық бал қосады. Жарты стақаннан күніне үш рет тамақтан жарты сағат бұрын ішеді.
3. Зат алмасуды жақсарту үшін төрт – бес алманы ұсақтап турайды, бір литр
суға салып, 10 минут қайнатады. Тұнбаны шай ретінде ішу қажет.
4. Буындарға салқын тиіп ауырғанда алманың екі ас қасық құрғақ қабығын
жарты литр қайнаған суға салады, 5 минут қайнатады. Қоспаны 15-20 минут тұндырады, жылы күйінде күніне үш рет жарты стақаннан тамақтанардан 10 – 15 минут бұрын ішкен жөн.
5. Алманың шырынымен теріні сүртсе, ол жасарады, әжімдер жазылады.
6. Үлкен алманың құрамындағы йодтың мөлшері бананға қарағанда 8 есе,
апельсинге қарағанда 13 есе көп. Тамақтанар алдында алманы үккіштен өткізіп, түсі қарайғаннан кейін жесе, ас қорыту жұмысын жақсартады.
7. Алма сіркесуын балмен қосып ішу ағзаның қорғаныс қабілетін күшейтеді.
Салаттарға алма сірке суын қосу ағзадағы холестерин мөлшерін төмендетеді.
8. Ғалымдар жүктілік кезінде әйелдерге алманы күнделікті жеуге кеңес береді, сонда іштегі бала тыныс жолдары ауруларына көп шалдықпайды.
9. Алма құрамындағы В және С дәрумендері арқылы теріні токсиндерден
тазартуға, целюлитті кетіруге, теріге жетіспейтін темір мөлшерін арттыруға, теріні жұмсартуға болады. Ол үшін алманы езеді, қоймалжыңды теріге жағады. Әсері күштірек болсын десеңіз, 1 алма жеу немесе 1 стақан алма шырынын қосымша ішу қажет. 3-5 минуттан соң қоймалжың жағылған теріні жылы сумен шаяды, теріге иісмай (крем) жағады.
10. Асқазан жарасында, өт жолы зақымданғанда, асқазанда қышқыл көбейгенде, гастритте алманың кей түрін ғана қабығын аршып жеуге болады. Алма асқазанда баяу қорытылатындықтан, оны асықпай шайнап жейді.
11. Алманың ормандық, қышқыл түрлері. Ғылыми медицинада жаңа піскен алманы дәрумен жетіспеушілігінде (авитаминоз), ішек-қарын жолы сырқатында диеталық және нығайтушы тағам ретінде ұсынады. Оған алманың осы түрлері қажет.
12. Тәтті алмалар. Колитте ( тоқішектің қабынуында), іш қату ауруларында шипалы.
13. Қантсыз пюре. Балалардың қатты іш өтуін емдеуде пайдаланады. Бұл тәсіл былай жасалады: балалардың жасына қарай (2 және 10 жас аралығында) күніне қабы аршылған алмадан қантсыз пюре жасап, 500-1500 г мөлшеріне береді. Сусындардан тек шай ғана ұсынылады. 2-3 күндік алма диетасынан кейін баланың тамақ рационына қайнатылған күріш суын, кептірілген нанды, жұмыртқаның ақуызын қосады.
14. Алма шырыны. Алманың антоновка сортынан жасалған шырынмен дизентерия (жұқпалы іш ауруы) тудыратын микробтарды белсенді түрде жоюға болады. Жаңа дайындалған бұл алма шырынын гепатохолецистит, бүйрек тас ауруында, ішек-қарын, атеросклероз, зат алмасудың бұзылуы дертінде, семіздікте, шорбуында (артритте), тұз байлануда толысуды азайтатын, өт айдайтын, зәр шығартатын дәрі ретінде ішеді.
15. Алма компоты. Бауыр, бүйрек пен жүрек ауруларына ем. Қантсыз алма компотын қант диабетінде, семіздіктен арылудың емдік кешенінде пайдалану шипалы.
16. Күніне 2-3 алма жеу. Қандағы холестерин мөлшерін азайтады.
17. Шикі, қайнатылған, піскен алма. Олардың да құрамында пайдалы, шипалық заттар көп. Алманың бұл түрлерін созылмалы асқазан ауруында, балалардың ішек-қарын дертінде, шемен кеселінде зәр айдау үшін қолданады.
18. Жаңа піскен алма ботқасы. Оны дененің күйген немесе үсіген жеріне басады, алма ботқасын тез жазылмайтын жараларды емдеу үшін пайдаланады.
19. Алма шайы. Бұл сусын склерозда, созылмалы сарыпта (ревматизм), тұз байланғанда (подагра), бүйірек тасы ауруында, бүйрек ұстамасында өте пайдалы.
Алманың емдік шипасы
Біз жоғарыда алманың, оның құрамындағы минералдық заттар, мен микроэлементтердің адам денсаулығына пайдасы, қандай дертке ем екендігі туралы әңгімеледік. Біз тағы да оны ғылыми зерттеу деректерімен толықтырып, алманың емдік шипасымен Сіздерді кеңінен таныстыра түспекшіміз.
Алма қан қысымын төмендетеді.
Ағзаның радиацияға қарсы қорғаныс қабілетін нығайтады.
Алманың қышқыл түрлері сусамыр мен семіздікке ем, тәтті түрлері
бүйректегі тасты түсіреді.
Қаны аз адамдар күніне 400-600 грамм Антоновка алмасын жеуге тиісті.
Алма-ревмазим, подагра, атеросклерозға ем.
Алманың құрамындағы дәрумендер мен тағамдық заттар көруді, тырнақ
пен шаштың өсуін жақсартады, жүйке жүйесі ауруының алдын алуға, ағзаға темірдің жақсы сіңуіне көмектеседі.
Алманы қабығымен жейді. Мұнда С дәрумені, пекин бар. Тамақтан кейін
желінген алма ас қорытуды жақсартады, тіске де пайдалы.
Алма холестеринді азайтады.
Алма шырыны суыққа, жөтелге, тамақ ауруына, ыстық көтерілгенде, түрліқабынуларда пайдалы.
Алманы қабығымен жеу қатерлі ісіктен сақтануға көмектеседі.
Алма ми жұмысын, есте сақтау, қабілетін жақсартып, альцгеймер
ауруынан қорғайды.
Буындарды бекітіп, ісікті қайтарады.
Ұйықтардан бұрып желінген бір алма адамның жақсы ұйықтауына оң
ықпалын тигізеді.
Үнемі алма жеу жүрек ауруларының алдын алады.
Алмадан шай, тұнба, ботқа жасау
Алма шайы.Тазаланбаған 3-5 алманы бірнеше бөліктерге кесіп, 1 литр суға салады, 15 минут қайнатып, күніне 3 рет тамақтанар алдында 1 стақан мөлшерінде ішеді.
Алма тұнбасы.Алманың кептірілген қабығынан дайындайды. Ол үшін 1 ас қасық шикі алманы алып, 1 стақан қайнаған суға салып, шай сияқты тұндырып қояды, дайын тұнбаны күніне 5-6 рет жарты стақаннан ішіп емделеді.
Алма ботқасы.Үккіштен өткізілген алмаға 1:1 қатынасында сұйық май қосады, сөйтіп, жақпамай (мазь) әзірлейді. Жақпамаймен терісі сыдырылған жерлерді де, ерін, қол, көкірек ұшының жарылған тұстарын да емдейді.
Алма жапырағының тұнбасы.Таза, ұсақталған жапырақтарды ыстық суға 1:4 қатынасында салып, сулы моншада 15 минут қыздырады. Дайын болған соң суытады, сүзеді, тұнбаны күніне 4-5 рет 2-3 ас қасық мөлшерінде тамақтың алдында ішеді.
Алма тағамдары
Жаңа жиналған алманы қалбырлауға, одан түрлі қайнатпа, бал (повидла), үкпе дайындауға, оны кептіруге, кисель, салат тағы да басқа тағамдар, сусындар жасауға, алмаға жаңғақ, күріш қосып дәмді фарш әзірлеуге болады. Алмадан көп дайындалатын тағам, сусындар: қамырға орап пісірілген алма, алма мусы, алма пудингі, жаңғақ қосылған алма, жібітілген алма, алма джемі, алма сусыны және тағы да басқалары.
Алма сусыны.Алманы жуады, өзегінен тазартады, үккішпен үгеді, шырынын алып, оған құмшекер себеді. Қайнатып, көзі тар сүзгіштен өткізеді, сосын аз ғана суытады. Ыдыстың түбіне жиналған тұнбасын шайқалтпай, ептеп құйып алады. Осы әдіспен мүк жидегінен шырын дайындап, оны алма шырынымен араластырады, құмшекер, қайнаған су, ванилин қосады, салқындатады.
Қажетті заттар:500 г алмаға 200 г мүк жидегі, 100 г құмшекер, 1 стақан су, бір шымшым ванилин.
Жаңғақ қосылған алма.Жұмыртқаға құмшекер қосады, әбден ақкөбік болғанша араластырады, оған өсімдік майын құяды, ұн, аршылған алма (үгіп), майдаланған жаңғақ, лимонның қабығын немесе оның үгіндісін қосады, қоспаны араластырады. Оны май жағылып, ұн себілген шойын табаға салып пісіреді. Піскен соң суытылады, бетіне қант себіледі, бірнеше бөлшекке кесіліп, дастарқанға қойылады.
Алма джемі.Оны дайындау үшін алманың Антоновка, Папировка, Анис сорттары жақсы. Алманы жуады, бөлшектеп турайды, өзегінен тазартады (қарайып кетпесін), оны сірке суымен аздап қышқылдандырылған немесе тұзды су құйылған ыдысқа салады. Сосын оны алма қайнатылатын ыдысқа аударып салып, су құяды (1 кг алмаға 2-2 стақан су) да қайнатады. Қайнатқанда үнемі араластырып отырады, алманы қайнату уақыты 10-15 минуттан аспауға тиісті. Егерде суы аз болса, тағы да 1 стақан су құюға болады. Алманы оттан түсіреді, оған құмшекер немесе қант сиропын қосады, қайтадан отқа қояды, араластыра отырып тағы да 30 минут қайнатады.
Қажетті заттар:1 кг тазартылған алма, 1,2 кг құмшекер мен 2,5 стақан су.
Алма туралы газеттерде жиі-жиі жазылады. Бұл тамаша жемістің күн сайын жаңа пайдалары анықталуда.Солардың біразы:
-Нью Йорктағы Корнел университеті зерттеу тобының қол жеткізген мәліметтері бойынша алманың құрамындағы антиоксидандар жасушлардың зақымдалуының алдын алып, дененің қарсы тұру қабілетін арттырады және стрестен пайда болған зарарларға қарсы күшті қорғаныс көзі бола алады.
-Жаңа алманың шырынымен сүртілген қыртыс және әжім тері жанданып, жаңарады. Терінің түлеуіне, бүйрек және бауыр ауруына, тамырдың қатаюына, экзема мен ревматизмге өте пайдалы алма шырыны сондай-ақ, суыққа, жөтелге, тамақ ауруына, ыстық көтерілуіне және түрлі қабынуларға да жақсы.
-Алма шырыны ас қорыту жүйесін реттейді. Жатардан бұрын желінген бір алма адамның жақсы ұйықтауына көмектеседі.
-Құрамында85%су,12%шекер, органикалық қышқылдар, сода, фосфор, танин жәнеА, В 1, В 2, С, Е, РРвитаминдері бар бұл керемет жеміс құрамындағы органикалық қышқылдар, сода және фосфордың көмегімен ми, бауыр, асқазанға оң әсер етеді. Тамақтан бұрын алманы үккіштен өткізіп, түсі қарайғаннан кейін жесе ас қорыту жүйесін реттейді. Шикі алма іш қатуға пайдалы.
-Алма сіркесі де өмір эликсирі болып табылады. Балмен қосып ішсе, ағзаның иммунитет жүйесіне үлкен пайдасын тигізеді. Құрамындағы көп мөлшердегі калий арқылы жүрек бұлшық еттерінің құрылымын күшейтеді. Жиі тұмаумен ауыратын немесе тыныс жүйесі қабынған адамдардың иммунитетін арттырады. Үзбей ішсе, салаттарға алма сіркесін қосып қолданса жоғары холестеринді де түсіреді.
Алма денсаулық сыйлайтын жемістердің бірі болып табылады. Ежелден-ақ әлемнің халықтары оған өте үлкен қызығушылықпен қараған. Бүгінде алма әлемнің көптеген бөліктерінде өсіріледі. Шамамен әлемнің барлық адамдары бұл пайдалы жемісті біледі.
Түсі әр түрлі алма дәрумендер мен нәрлілікке толы заттарға ие. Бұл құнды жемістің құрамында калий, магний, цинк, темір мен фосфор бар. Калий алма құрамында кездесетін ең көп минералды зат. Калий мен натрий элементтері денедегі судың мөлшерін реттеп отырады және денедегі жүйке талшықтарынан тартылатын мәліметтерді бағыттап отырады.
Исламдық медицина мен жаңа заман медицинасында алманың таңғажайып ерекшеліктері аталып өтілген. Имам Садық (ғ.) алманы адам денесінің қызуын басу үшін пайдалы деп санаған. Имам Әли (ғ.) алманы асқазанды тазарту үшін пайдалы деп таныстырған. Дәрігерлер де алма асқазанды залалсыздандырады, ал алманың шырыны дене қызуын басуға көмектеседі деп есептейді. Доктор Бернард Джонсон "Жеміс-жидектер мен көкөністердің шипагерлік қасиеттері" атты кітабында: "Дене қызуы бар немесе суық тигізіп алған адамдар 2-3 күн бойы алма немесе алма шырынын пайдалануы керек."-деп нұсқау береді.
Қытай медицинасы алма дене температурасын төмендетеді деп санайды. Осы көзқарас бойынша, алма өкпені салқындатады.
Алманың нәрлілігі жоғары. Сондықтанда ой ісімен айналысатын адамдарға өте пайдалы. А, В, С дәрумендері алманың құрамында өте көп кездеседі. Бір ағылшын мақалы былай дейді:"Eat an apple a day, keep the doctor away", яғни күніне бір алма жеңіз де, өзіңізді дәрігерден аулақ ұстаңыз.
АҚШ-тың MIT университетінің зерттеушілерінің айтуы бойынша, алманың таза шырынын пайдалану ұмытшақтық ауруына шалдыққан адамдардың жағдайының жақсаруына себеп бола алады. Алманың таза шырынын ішу орта жастағыларда пайда болатын ұмытшақтық ауруының алдын алады. Францияның "Alzheimer's Disease & other Dementias" атты ғылыми журналында басылып шыққан бір мақала бойынша, зерттеушілер ұмытшақтық ауруына шалдыққан 21 адамды тексере келе, күніне екі стакан немесе 120 мл таза алма шырынын ішу ұмытшақтықты 27 пайызға төмендете алатынын анықтады. Алманың ерекше қасиеттері жайлы көптеген зерттеулер жазылған. Леонс Карлие (Lyvns Karlyh) "Шипалық күші бар жемістер мен көкөністер"атты кітапта былай деп жазады: "Алма ауызда дезинфекция жасайды. Несеп қышқылы мен басқа да зәрлі заттарды қортып, ауыздағы сілекей бездері мен асқазанның қышқылдық бөлінулерін арттырады."
Тамақтану саласының мамандары буын аурулары, созылмалы ревматизм, подагра, семіздік, өкпе және бауыр ауруларына шалдыққан адамдарға алма жеу өте пайдалы деп есептейді. Алма өт жолдары мен бауырда жиналған тастарды ыдыратады. Егер жатар алдында алманы қабығымен жесе (тек дұрыстап шайнаған жағдайда), созылмалы іш қатудан арылуға өте жақсы әсер етеді. Жатар алдында алма жеу ұйқысыздық немесе нашар ұйқыдан арылуға жақсы әсер етеді. Алманың құрамында В дәрумендер тобы, магний және басқа да көптеген элементтер болғандықтан, ол жүйке жүйесіне тыныштық сыйлап, адамның алаңсыз ұйықтауына көмектеседі.
Ғылыми зерттеулер бойынша, алманың пайдалы элементтері мен дәрумендері оның қабығы және қабыққа жақын ішкі бөліктерінде орналасқан. Сондықтан дәрігерлер алманы қабығымен жеуді насихат етеді. АҚШ және Франция зерттеушілерінің зерттеулері бойынша, алманы қабығымен жеу тоқ ішек, өкпе және бауыр обырының пайда болуының алдын алуға көмектеседі. Алманың бұл қасиеті оның құрамында полифенолдың (polyphenol) болуына байланысты. Полифенол антиаксидантты зат болып табылады, сондықтан ол адам денесіндегі талшықтардың ыдырауына жол бермейді. Аталған зерттеушілер тобының басшысы доктор Франсис Рауль: Полифенол адам тканьдерін ыдыраудан сақтайтын болғандықтан, обыр ауруының алдын алуға және емдеуге көмектеді,дейді.
Алмадан жасалатын сірке суы құрма мен жүзім сіркелері сияқты бірегей қасиеттерге ие. Ежелден адамдардың сенімі бойынша, алма сірке суы ыдырауға қарсы, тіпті сүйектің жұқаруына қарсы және ас қортудың жақсаруына күшті әсер етеді. Бүгінде жаңа ғылыми зерттеулер жасалып жатқан кезде алмадан жасалған сірке суының пайдасы мен қасиеттері айқындала түсуде. Зерттеушілердің айтуы бойынша, алма сірке суында антибиотикалық, залалсыздандыратын, антибактериалдық және саңырауқұлақтың пайда болуына қарсы қасиеттер бар. Және ол обыр ауруының пайда болуына қарсы адам денесінің иммундық жүйесін күшейтеді.
Алма сірке суында минералдық заттар көп. Ол қанды тазартып қана қоймай, таза азот қышқылы ретінде бауыр мен өт жолының қызметін жақсартады. Алма сірке суында айтарлықтай мөлшерде калий, фосфор, магний, натрий, күкірт, В тобы мен D тобы дәрумендері бар. Алма сіркесі тері сұлулығында да айтарлықтай рөл атқарады. Алма сіркесінің құрамындағы заттар дене жасушаларын жаңа қалпында сақтап, ас қорыту жүйесінің белсенділігін арттыра алады. Сондайақ, ол майлар мен протеиндердің қорытылуына күшті әсер етеді. Алма сіркесінің қышқылы денедегі зат алмасу процесінің артып, тағамдағы улы заттардан сақтауға себеп болады. Тамақтану саласы мамандарының пікірінше, күн сайын тамақпен бірге кішкене мөлшерде алмадан жасалған сірке суы пайдаланылуы керек. Өйткені ол асқазан, бауыр және асқазан асты бездерінің бөлінісі артып, қандағы улы заттардың жойылуына көмектеседі. Тамақтану саласының мамандары: Кандай сірке түрі болмасын, оның жалғыз өзін пайдаланудан бас тартыңыз. Бірақ салатқа қосып жеңіз немесе сумен араластырып ішіңіз.деп кеңес береді.

2. 3 Алма гүлінің шипалық қасиеті

Фитотерапевт Дина Балясова алма ағашы гүлінің қыз-келіншектерге пайдасы зор дейді. Бұл хош иісті таңертең 10-15 минут иіскеген қыз-келіншектердің ағзасында күні бойы көңілді жүруге көмектесетін гормондар түзіледі екен. Яғни оның иісі сергек жүруге көмектеседі деген сөз. Ал осы гүлдің тұнбасын бетіне сүртсе әжім тартылып, теріге әр береді.

Алма ағашының гүлі асқазанның ойық жарасына (гастрит) да ем. Ол үшін гүлді көлеңкелі жерде кептіріп, 1 шай қасығына 1 стакан қайнаған су құю керек. Сосын бетін жауып, суығанша қояды. Содан кейін сүзіп алып, күні бойы ішіп жүрсе, ойық жараның жазылуына тездейді. Бір жақсысы, алма гүлінің шайын тамақтан бұрын ішсеңіз де, кейін ішсеңіз де бола береді.
Көктемде бойды әлсіздік билеп, көңіл-күйдің мың құбылатыны бар. Осы кезде гүлдеп тұрған алма ағашының көлеңкесінде отырып тынықсаңыз, ол бойдағы жаман энергияны тартып алады. Ол мидың тынығуына, ұзақ уақытқа созылған сырқаттан тез айығуға да сеп.
Алма ағашының гүлі қосылған шай тұмау мен суықтауда да жақсы көмектеседі Ол үшін жарты литр қайнаған суға бір ас қасық гүлді саласыз да, 10 минут тұндырып қоясыз. Оны қант қоспай, жылы күйінде асықпай ішу керек.
Міне, алма ағашының жемісі ғана емес, гүлінің де осындай керемет қасиеті бар. Ендеше көз алдыңыздағы дайын дәріхананы кәдеңізге жаратып көріңіз. Дегенмен оны ем ретінде пайдаланбас бұрын дәрігермен кеңесіп алуды ұмытпаңыз.


Алайда, диетолог мамандар алманың зиянды тұстарының бар екендігін естен шығармауға кеңес береді.
Алдыңыздағы тізімді көріп, ешқандай нашар қырын байқамағаныңызды айтарсыз. Асықпаңыз, диетологтар алманың құрамындағы жасұнықтың көп болуы колит (тоқішектің талаурап, қабынып ауруы) ауруының пайда болуына әкеліп соқтыруы және асқазан-ішек жолдарының жұмысына зиян тигізуі әбден мүмкін екендігін айтады. Екіншіден, құрамындағы жеміс қышқылының шамадан тыс көптігі асқазандағы жараны ұлғайтып жіберу қаупі бар. Үшіншіден, алманың қышқылы тістің эмалына қатты әсер етеді, яғни оны жұқартып, тісті сезімтал етіп шығарады. Алма жапырағынан демделген шайды көп ішпегеніңіз абзал, мұның қант диабеті ауруына шалдықтыратындығы дәлелденген.


Қорытынды

Сонымен, біз күнделікті өмірімізде жиі пайдаланатын алма жемісінің түрлерімен таныстық. Оның адам ағзасына тигілер орасан зор пайдасын білдік.
Алмадан жасалған шырындар да адам ағзасын ауыр металдардан тазартуға, қан бұзылу және жүрек ауруларын емдеуге қолданылады. Алма жемісі тасымалдауға, сақтауға жарамды. Алма жемісінен шырын, тосап, компот, джем, қақ жасалады. Сондай-ақ тамақ, кондитер және иіс су өнеркәсібінде қолданады. Алманы күнделікті тағамға, салаттарға қосып пайдаланады.
Ал алманың құрамындаалма қышқылы, май, шекер, силлолоза, таннын қышқылы, алуан түрлі дәрумендер, минералды заттар мол.
Алманың пайдасы көп. Қан қысымын түсіреді, ағзаның радиацияға қарсы күшін арттырады. Алманың қышқыл сорты сусамыр мен семіздікке, ал тәтті түрлері бүйректегі тасты түсіруге көмектеседі.
Сөзімді аяқтай келе,Алма, алма дейсің,Алма әкелсем жейсің.Айтпады екен деме,Алманы жумай жеме – дегім келеді.
Ұсыныс:
Алма жемісінің пайдалы жақтарын жан-жақты түсіндіретін жинақтар жасалынса;
Туған өлкемізде алма бақтары қайта қолға алынып, жандандырылса.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. М.Бекеева. Алманың пайдасы көп. Егеменді Қазақстан. 2011 ж. №24.3-б.
2. Құлжабаева Г.Ә.;Өсімдіктер әлемі оқу-әдістемелік кешені, Жемістер: Дидактикалық материал. - Алматы, 2011. - 16 б
3. Жетісу. Энциклопедия. - : Арыс баспасы, . — 712 бет.
4. Шаңырақ: Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы: Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ж.






























HYPER13PAGE HYPER15







50-ден астам пәндер бойынша материалдарды тегін жүктеп, сабақ барысында қолдануға болады

Сертификатты жеке кабинеттегі жетістіктерім бөлімінен жүктеп алуға болады

Материалды сайттан тегін жүктеу

Материал ұнаса парақшаңызға сақтап қойыңыз!

Өз пікіріңізді қалдыру үшін тіркелу қажет.