Ыбырай Алтынсарин

Ұлы ағартушы
ЫбырайАлтынсарин
(1841—1889)

Ыбырай Алтынсарин(шынаты—
Ибраһим,1841—1889)—қазақтыңаса
кӛрнектіағартушы-педагогы,жазушы,
этнограф,фольклоршы.
Туып-ӛскенжері—Қостанайоблысының
Қостанайауданы,Арқарағайауылы.Осы
ӛңірде,Тобылӛзенініңжағасынан
топырақбұйырған.

Ыбырай Алтынсаринніңшежересі
БалғожабиБалғожаЖаңбыршыұлы(туғанжылыбелгісіз-1860)-би.
ЫбырайАлтынсаринніңатасы.ОртажүздіңҚыпшақтайпасыныңҰзынруынан
шыққан.ҚазіргіҚостанайоблысыныңҚостанайауданындадүниегекелген.1824
жылыхандықжойылып,Орынборгенерал-губернаторлығыүшағасұлтандыққа
бӛлініп,әрсұлтандықдистанцияларға,дистанцияларбӛлімшелергебӛлінген
кездеБалғожабиЖаңбыршыұлыҰзынқыпшақбӛлімшесінбасқарған.Балғожа
Жаңбыршыұлы1839жылыхорунжий,1848жылыжүзбасы«сотник»,1850жылы
старшинаәскерилауазымыналған.
Ресейӛкіметітарапынан«Ынталылығыүшін»(«Заусердие»)дегеналтын
медальменмарапатталған.Соныменбіргепатшаӛкіметіоғанатыжазылғанекі
тапаншаменқосауыздымылтықтысыйғатартқан.БалғожаЖаңбыршыұлы-
жүзбасы,Қыпшақруыныңұзынтармағынбасқарған.Торғай,ТобылжәнеӘйет
ӛзендеріаралығындакӛшіп-қонғанОрынборшекаракомиссиясыныңпікірінше
ол«адамдардыбасқаружағынанда,жалпыордаістеріжӛніненде,ӛз
руластарыалдындаӛтебеделдіболған.ОлбиретіндеШығысордадағанаемес,
ӛзгеордалардадаістіқарауғашебер,білгірадамсаналған».

Ыбырай1850ж.Орынборшекаракомиссиясыныңқазақбалаларыүшінашқан
мектебінеоқуғатүседі.1857жылыолОрынборшекаракомиссиясыжанындағы
мектептіалтынмедальменбітірді.Ыбырайорыс,араб,татаржәнепарсы
тілдеріндееркінсӛйлейбілді.Дүниежүзіәдебиетініңклассиктері
В.Шекспирдің,И.Гетенің,Д.Байронның,А.Пушкиннің,Н.Гогольдің,
М.Лермонтовтың,Ғ.Низамидің,А.Фирдоусидің,Ә.Науаидыңшығармаларынзор
зейінқойыпоқыды.Ы.Алтынсаринніңпедагогикалықкӛзқарасының
қалыптасуынаорыспедагогыК.УшинскийдіңжәнечехойшылыЯ.Коменскийдің
еңбектеріментанысболуыигіліктіәсерінтигізді.Ы.Алтынсаринорыстың
кӛрнекті демократтары Н.Г.Чернышевскийдің, Н.А.Добролюбовтың,
А.И.Герценніңжәнебасқалардыңшығармаларымендетанысболды.
Мектептібітіргенсоң,Орынборшекаракомиссиясындаәскеристаршинаболып
қызметатқаратынүлкенәкесіБалғожаЖаңбыршыұлыныңхатшысыболады
(1857—1859).Орынбороблыстықбасқармасындатілмаштыққызметатқарады.

Ұстаздық-ағартушылыққызметі
Ыбырайтікелейӛзініңараласуыменхалықтанжинағанқаржығамектеп
үйінжәнеинтернатсалып,1864жылы8қаңтардамектептіңжаңа
ғимаратынсалтанаттытүрдеашады.
Ұстаздық-ағартушылыққызметкеқосаЫбырайғабасқадажұмыстарды
атқаружүктеледі.Орынборгенерал-губернаторыныңтікелейтапсыруы
бойыншаТорғайдатӛртретуездіксудьяболып(1868—1874),Торғай
уездікбастығыныңағажәрдемшісі(1876—1879)қызметінатқарады.Торғайда ашқан ең
алғашқы мектеп
Қостанайда ашқан
орыс-қазақ мектебі

Ыбырайинспекторлыққызметкекіріскенсоңоқу-ағартужұмыстарын
оданәріжандандырып,Елек,Қостанай,Торғай,Ырғызуездеріндебір-
бірденекікластықорыс-қазақмектептерінашады,олардықажетті
кітаптарменжасақтайды.Әсіресе,елдікӛшпеліӛмірсалтынескеріп,
Ресейдіңхалықағартужүйесінежаңаүлгілібілімберутәсілінұсыныс
етеді.2 класстық орыс-қырғыз
училищесі

1888жылы10сәуірдеОрскідебастауышмектептерүшінқазақжатарынан
оқытушылардаярлайтынмұғалімдермектебіашылады.Ыбыраймұнанәрі
қазақжастарыарасынанэкономика,ауылшаруашылығы,қолӛнер
кәсіпшілігісалаларынақажеттімамандардаярлайтынучилищелерашуға
кӛпкүшжұмсайды.Тіптен,Қостанайданашылатынауыл-шаруашылық
училищесіне ӛзініңиелігіндегіжерінберетінітуралыӛсиет
қалдырады.ЫбырайдыңқазаққыздарыүшінТорғайда,Қостанайда,
Қарабұтақта,Ақтӛбедемектеп-интернаташтыруыныңтарихимән-маңызы
зорболды.
Ыбырайорыс-қазақмектептеріүшінарнаулыоқуқұралдарыншығаруқажет
депсанады.Оқытуәдістерінжаңабағытта,анатілінеүйретуде
К.Д.Ушинскийдіңойларынажүгінді.Қазақбалаларыныңтаным-түсінігіне
лайықтыоқуқұралынқұрды,оқуғадегенбаланыңынтасымен
қызығушылығынарттырудыкӛздеді,оқудыанатіліндежүргізді.Мектеп
оқуында,әсіресеәдістемелікқұралдаржазды.Олорыс-қазақучилищесінде
Ушинскийдің«Балалардүниесін»,Л.Н.Толстойдың«Әліппежәнеоқу
құралын»,Д.И.Тихомировтың«Грамматиканыңқарапайымкурсын»оқу
құралыретіндеұсынды.

Ыбырай–жаңадәуірдегіқазақәдебиетініңқалыптасуынақомақтыүлес
қосқан.
Олқазақжастарынеңалдыменоқу,ӛнер-білім,техниканыигеруге
шақырады(«Оқысаңыз,балалар,Шамнаншырақжағылар.Тілегенің
алдыңнан,Іздемей-ақтабылар»).
Автороқу-білімніңтекізденіс,еңбекпентабылатынынамәнберді.
Ыбырай Ушинский, Л.Н.Толстой,И.А.Крылов,И.Паульсон
шығармаларынқазақтілінетәржімалап,қазақәдебиетіндекӛркем
аудармажанрынқалыптастырды.
Ыбырайоқу-ағартужұмыстарынаӛззаманыныңеңозықәдістемелерін
қолданаотырып,білімніңбалаларғаанатіліндеберілуінеайрықшамән
береді.«Қазақхрестоматиясы»аттыоқулық,«қазақтарғаорыстілін
үйретудіңбастауышқұралы»аттыдидактикалықоқуқұралынжазды.

Ыбырайдыңпікірінше,мектептергеарналыпжазылатыноқукітаптарыӛзінің
идеялықмазмұныжәненақтыматериалдарыжағынананатілініңжәнехалық
даналығыныңбайқазынасынанегізделугетиісболды.1879ж.оның«Қазақ
хрестоматиясы»аттыоқулығыжәнедидактик.оқумәселесіжӛнінде«Қазақтарға
орыстілінүйретудіңбастауышқұралы»жарықкӛрді.Бұлекікітаптақазақ
балаларынкириллицанегізіндеоқытуғаарналғантұңғышоқуқұралдарыболды.
Ы.Алтынсаринніңқаламынантуғанаудармалар,ӛлеңдер,әңгімелер,мысалдар,
этнографиялықочерктерменертегілероқырманжүрегінежолтапты.Оның
шығармаларыныңтақырыбыдаәралуан.Ы.Алтынсариндіқазақбалалар
әдебиетініңнегізінқалаушыдепайтуғаболады.

ЫбырайАлтынсаринтамашаақындаеді.Оның«Азғанелдіңбилері»,
«Әй,достарым!»,«Әй,жігіттер!»,«Ана»аттыӛлеңдерінің
адамгершілік-ғибраттықсипатыбасым.Ақынныңбұлӛлеңдерінен
қазақжастарыныңталайұрпағыүлгі-ӛнегеалып,тәрбиекӛрді.«Кел,
балалар,оқылық!»дегенӛлеңінің:
«БірҚұдайға сиынып,
Кел, балалар, оқылық,
Оқығанды көңілге
Ыкыласпентоқылық!
Оқысаңыз, балалар,
Шамнаншырақжағылар.
Тілегеніңалдыңнан
Іздемей-ақтабылар...» —
жасұрпақты тәрбиелеуде маңызы ӛте зор.

1868жылыЫ.АлтынсаринТорғайуездікбасқармасынаісжүргізуші
ретіндеқызметкеорналасты.Содансоңуездбастығыныңағакӛмекшісі
жәнеуақытшауездіксудьяміндеттерінқатаратқарды.Қызмет
бабыменқазақауылдарындажиіболыптұрды.Ӛзхалқыныңасақажетті
мүдделерінедеекенінжақсыбілді.Болысбасқарушыларыменауыл
старшындарыныңсайлауынақатысыпжүрді.Олсайлаукезінде
дауыстысатыпалудың,парақорлықпенқиянатжасаушылықтыңорын
алуынажолбермеугетырысты.Бұғанризаболмағанбайлароның
үстіненоблыстықбасқармаға,әскеригубернаторғажәнеоданәріІшкі
істерминистрлігінешағымжасады.Оны1868жылғы«Уақытша
ережеде»белгіленгенсайлаутәртібінбұздыдепайыптады.

Ы.Алтынсаринқарапайымхалықтыңқамынойлады.Олӛзініңпарасатты
мінез-құлқыжәнебарыншаадалдығы,халықалдындағыатағымен
беделініңаркасындаақталыпшықты.Олӛзініңхалықалдында
сӛйлегенсӛздеріндепатшаүкіметініңотаршылаграрлықсаясатын
ашықсынады.Патшаүкіметішенеуніктерініңозбырлықіс-әрекеттерін,
олардыңжергіліктіқолшоқпарларынайыптады.Мәселен,ол1864
жылғыхатындабылайдепжазды:«Қызметбабыбойыншамен
байларменжиіқақтығысыпқаламын.Мағанжамандықойлайтындар
лауазымдыадамдарарасындадабар.Оларқорғансызкедейлерді
арсыздықпенталап-тонауда...»

Ы.Алтынсаринге қатысты сөздерді талдау
•«ЫбырайАлтынсарин–қазақарасынаншыққантұңғышкемеңгерадамеді,
олӛзініңқараңғы,кӛшпеліхалқыныңішінееуропалықмәдениеттіңжарық
сәулесінтаратты».
«Оренбурскийлисток»газетінен
•«Қазақхалқықарапайым,ӛнеріжоқхалық,бірақбізқарапайымдылықтың
ӛзінендекӛпжақсылықтабамыз».
Ы.Алтынсарин
•«Халықмектептеріүшінеңкеректісі–оқытушы.Тамашапедагогика
құралдарыда,еңжақсыүкіметбұйрықтарыда,инспекторбақылауыда
оқытушығатеңкелеалмайды».
Ы.Алтынсарин
•Қазақтарға–осыдарынды,ақыл-есімолхалыққакешікпейруханижәне
қоғамдықдамужолынатүсетіндұрысбағытберуқалайдегенмендеқажет
болыпотыр».
Ы.Алтынсариннің(губернаторғажолдағанбаяндамасынан)

Ыбырай Алтынсаринніңұлағатты сөздері:
•Менүшінжақсымұғалімбәрінендеартық,ӛйткенімұғалім-мектептің
жүрегі.
•Қазақтыңтілісоншалықтымол.Ләкинқазақтыңтілімененқандайкітап
болсадажазуғаболады.Қазақтілімұншалықтыжатықәманықболар
еді,егердебіздіңқазақтараңғарып,бӛтентілараластырмастанілгері
бастырыпсӛйлесе.
•Азжұмыстықиынсынсаң—кӛпжұмысқатапболасың.Азғақанағат
қылмасаң—кӛптенқұрқаласың.
•Қашандабірістіістегіңізкелсе,оліскеәуеліақылыңызды,одансоң
қолыңыздыжұмылдырыңыз,егердеақылыңыздұрыстаса,кӛзіңіз
кӛріп,жӛнінтауыпмақұлкӛрсе,тіліңізбенқолыңызғаерікберіңіз.

•Еңбек пен табылған тамақтәтті әрі сіңімді болады.
•Алдыңа келсе, әділдігіңді аяма.
•Байлық—қанағат пен еңбекте.
•Егербалаларбірдеменітүсінбейтінболса,ондаоқытушыоларды
кінәлауғатиістіемес,оларғатүсіндіреалмайотырғанӛзінкінәлауға
тиіс.
•Оқытупроцесіндеқалайболсасолайоқытпай-ғылым,білімберу
жүйесісақталукерек.
•Педагогикалықжұмыстағышешушінәрсе-еңжақсыоқытуәдістерін
табабілуде.
•Мектепқабілетсіздікпенжалқаулықтыңұясынаайналмауытиіс.
•Ӛнер, білім -бәрі де оқуменен табылған.
Ыбырай Алтынсаринніңұлағатты сөздері:

Кітапхана қорындағы Ы.Алтынсарин
туралы жазылған жазбалар:

Назарларыңызға рахмет!