×
Сертификат тегін алу үшін
Материал тегін жариялау
ҚР БАҚ(СМИ) тіркеу №9512

Хабарландыру
Байқаулар басталды Сұрақтарды 8(771)-234-55-99 (Ватсап) осы номерге жазуға болады

«Қазақтың ортақ ханы - Әбілқайыр» атты дөңгелек үстел

Автор:Сарсекеева Даулет Жарылкасыновна
Бағыты: Адам және қоғам
Бөлімі: Сыныптан тыс жұмыс
Сыныбы: 7 сынып
Жарияланған уақыты: 2019-01-05

50-ден астам пәндер бойынша материалдарды тегін жүктеп, сабақ барысында қолдануға болады

Материал туралы қысқаша түсінік

мұғалімдерге арналған көмекші құрал


Дөңгелек үстелдің тақырыбы: «Қазақтың ортақ ханы - Әбілқайыр»Мақсаты: Білімділік: Оқушылардың Әбілқайыр ханға қатысты білімдерін тереңдету, ханның кіші жүз руларының Ресей құрамына қосылу туралы мәлімет беру.Тәрбиелік: Танымдық белсенділігін арттыра отырып, Отанын, халқын сүюге, ержүректілікке, азаматтыққа, патриоттық сезімге тәрбиелеу;Дамытушылық: Шәкірт жүрегінде Қазақстанға деген сүйіспеншілік сезімін ояту, туған жеріне, елін құрметтеу. Олармен бірге «Туған жер», «Ана тілі», «Мемлекеттік тіл», «Ел тарихы» , «Елімнің отаншыл адамдары» тақырыптарына ой толғау.Көрнекілігі: слайдтар көрсету, бейне материалдар.Формасы: Дөңгелек үстел Саб ақтыц барысы:     Қазіргі ауқытта елімізді  әлемдегі барлық ел таниды, танып қана қоймай  еліміздің жетістіктеріне қызғанышпен қызыға қарайды. Біз осындай тәуелсіз, бірлік, бейбітшілік орнаған елдің ұрпағы болғанымызға мақтануымыз керек.Мұғалім:Қазіргі таңда Қазақстан – өркениетті, дамыған елдер қатарына енген мемлекет.   Осы мемлекетті одан да биіктен көрсету – бүгінгі ұрпақтың қолында.Тәуелсіздік біздің алдымыздағы жарқын болашаққа жол ашып берді. Біз сол жолмен алға баса береміз.Болашақты  жалғастырушы – біздерміз. Алайда, тәуелсіздік жолында көптеген еңселі ерлеріміз бен хандарымыз көп маңдай терлерін төккен болатын. Соның бірі, Әбілқайыр хан. Демек, бүгінгі отырысымызда Әбілқайыр хан жайлы сыр шертейік. Ортаға 6 «В» сынып оқушылары, Маратова Жансая мен Қалқайдар Аяулым шығып:Әбілқайыр хан (1693-1748) жылы Түркістан қаласында туған. Ол - Әз Жәнібектің бесінші ұрпағы. Шыңғыс ханнан бастап тарататын болса ол хан әулетінің он сегізінші ұрпағы. Әз Жәнібектен тоғыз ұл тарайды, солардың бірі - Өсеке сұлтан одан Бөлекей ноян, одан Ырыс сұлтан, одан Хожа сұлтан, одан Абдолла сұлтан туған, Әбілқайыр осы Абдолла сұлтанның баласы. Әскен (Әжі) ұлы Әбілқайыр хан – қазақтың Кіші жүзінің ханы, Бұланты, Итішпес көлі маңындағы шайқаста қазақ қолының бас сардары, қазақ сұлтандарының кіші буыны – Үсектің ұрпағы.Болат хан өлгеннен кейінгі тақ таласында Сәмекенің (Шахмұхаммедтің) «Әбілқайырдың атасына хандық әуелден бұйырмаған. Жеті атасынан хан болып келе жатқан менің тұқымым, хан тағының заңды иесі менмін» деуі де оның осы кіші буыннан екенін меңзейді.1710 жылы Қарақұмдағы халық жиынында жас Әбілқайыр Кіші жүз әскерінің қолбасшысы және хан болып сайланды, ал түмен басы болып атақты кіші жүз батыры қарт Бөгенбай батыр (Қанжығалы Бөгенбай емес) тағайындалды.18 ғасыр қазақ халқы үшін ел басына күн туған кезең болды, жоңғарлар тарапынан болатын шабуылдар халықты көп күйзеліске ұшыратты. Әбілқайыр бұл сұрапыл соғыста жанкештілік танытты. Болат хан өлгеннен кейінгі тақ таласында Сәмекенің (Шахмұхаммедтің) «Әбілқайырдың атасына хандық әуелден бұйырмаған. Жеті атасынан хан болып келе жатқан менің тұқымым, хан тағының заңды иесі менмін» деуі де оның осы кіші буыннан екенін меңзейді.1710 жылы Қарақұмдағы халық жиынында жас Әбілқайыр Кіші жүз әскерінің қолбасшысы және хан болып сайланды, ал түмен басы болып атақты кіші жүз батыры қарт Бөгенбай батыр (Қанжығалы Бөгенбай емес) тағайындалды.18 ғасыр қазақ халқы үшін ел басына күн туған кезең болды, жоңғарлар тарапынан болатын шабуылдар халықты көп күйзеліске ұшыратты. Әбілқайыр бұл сұрапыл соғыста жанкештілік танытты. Болат хан өлгеннен кейінгі тақ таласында Сәмекенің (Шахмұхаммедтің) «Әбілқайырдың атасына хандық әуелден бұйырмаған. Жеті атасынан хан болып келе жатқан менің тұқымым, хан тағының заңды иесі менмін» деуі де оның осы кіші буыннан екенін меңзейді.1710 жылы Қарақұмдағы халық жиынында жас Әбілқайыр Кіші жүз әскерініңқолбасшысы және хан болып сайланды, ал түмен басы болып атақты кіші жүз батыры қарт Бөгенбай батыр (Қанжығалы Бөгенбай емес) тағайындалды.18 ғасыр қазақ халқы үшін ел басына күн туған кезең болды, жоңғарлар тарапынан болатын шабуылдар халықты көп күйзеліске ұшыратты. Әбілқайыр бұл сұрапыл соғыста жанкештілік танытты. Болат хан өлгеннен кейінгі тақ таласында Сәмекенің (Шахмұхаммедтің) «Әбілқайырдың атасына хандық әуелден бұйырмаған. Жеті атасынан хан болып келе жатқан менің тұқымым, хан тағының заңды иесі менмін» деуі де оның осы кіші буыннан екенін меңзейді.1710 жылы Қарақұмдағы халық жиынында жас Әбілқайыр Кіші жүз әскерінің қолбасшысы және хан болып сайланды, ал түмен басы болып атақты кіші жүз батыры қарт Бөгенбай батыр (Қанжығалы Бөгенбай емес) тағайындалды.18 ғасыр қазақ халқы үшін ел басына күн туған кезең болды, жоңғарлар тарапынан болатын шабуылдар халықты көп күйзеліске ұшыратты. Әбілқайыр бұл сұрапыл соғыста жанкештілік танытты. Болат хан өлгеннен кейінгі тақ таласында Сәмекенің (Шахмұхаммедтің) «Әбілқайырдың атасына хандық әуелден бұйырмаған. Жеті атасынан хан болып келе жатқан менің тұқымым, хан тағының заңды иесі менмін» деуі де оның осы кіші буыннан екенін меңзейді.1710 жылы Қарақұмдағы халық жиынында жас Әбілқайыр Кіші жүз әскерінің қолбасшысы және хан болып сайланды, ал түмен басы болып атақты кіші жүз батыры қарт Бөгенбай батыр (Қанжығалы Бөгенбай емес) тағайындалды.18 ғасыр қазақ халқы үшін ел басына күн туған кезең болды, жоңғарлар тарапынан болатын шабуылдар халықты көп күйзеліске ұшыратты. Әбілқайыр бұл сұрапыл соғыста жанкештілік танытты. Болат хан өлгеннен кейінгі тақ таласында Сәмекенің (Шахмұхаммедтің) «Әбілқайырдың атасына хандық әуелден бұйырмаған. Жеті атасынан хан болып келе жатқан менің тұқымым, хан тағының заңды иесі менмін» деуі де оның осы кіші буыннан екенін меңзейді.1710 жылы Қарақұмдағы халық жиынында жас Әбілқайыр Кіші жүз әскерінің қолбасшысы және хан болып сайланды, ал түмен басы болып атақты кіші жүз батыры қарт Бөгенбай батыр (Қанжығалы Бөгенбай емес) тағайындалды.18 ғасыр қазақ халқы үшін ел басына күн туған кезең болды, жоңғарлар тарапынан болатын шабуылдар халықты көп күйзеліске ұшыратты. Әбілқайыр бұл сұрапыл соғыста жанкештілік танытты. Болат хан өлгеннен кейінгі тақ таласында Сәмекенің (Шахмұхаммедтің) «Әбілқайырдың атасына хандық әуелден бұйырмаған. Жеті атасынан хан болып келе жатқан менің тұқымым, хан тағының заңды иесі менмін» деуі де оның осы кіші буыннан екенін меңзейді.1710 жылы Қарақұмдағы халық жиынында жас Әбілқайыр Кіші жүз әскерінің қолбасшысы және хан болып сайланды, ал түмен басы болып атақты кіші жүз батыры қарт Бөгенбай батыр (Қанжығалы Бөгенбай емес) тағайындалды.18 ғасыр қазақ халқы үшін ел басына күн туған кезең болды, жоңғарлар тарапынан болат шабуылдар халықты көп күйзеліске ұшыратты. Әбілқайыр бұл сұрапыл соғыста жанкештілік танытты. ХVIII ғасырдың басында, атап айтқанда, 1709 жылы оны Тәуке ханның өзі бас болып, билер қолдап, хан кеңесі шешімімен Кіші жүз ханы етіп сайлаған. Әрине, жас Әбілқайырдың соған дейінгі ерлік істері ескеріліп, осындай шешім қабылданған. 1907-1709 жылдар арасында ол сарбаздарын ертіп барып, туысқан башқұрт халқының ұлт-азаттық көтерілісіне көмек көрсетті. Башқұрттар арасында оны хан көтеру туралы бастама да болған. Дегенмен 1709 жылы Әбілқайыр шұғыл түрде елге шақырылып, оған Ресей басқыншыларына қарсы Кіші жүз тарапынан күресті ұйымдастыру тапсырылды. 1718, 1719 жылдары ол әр жолы 20 мың әскермен барып, екі рет Теке қаласын (қазіргі Орал) қоршайды. Казактар ғана емес, Еділ қалмақтарымен де қақтығыстар жиі орын алған. 1721 жылы казак-орыстар мен қалмақтардың атаман Балмашнов басқарған тобы Ойыл өзеніне дейін шабуыл жасап, көп тұтқындар, мал айдап әкеткен. Келесі жылы осыған қарымта ретінде шабуылдар ұйымдастырылды. Солардың бірінде қазақтар Теке қаласы жанындағы жылқы табынын айдап кетіп, Жайық казак әскерлерін жаяу қалдырады. Сондықтан олар І Петрдің Персияға қарсы жорығына қатыса алмай қалады.6 «Б» сынып оқушысы Байзакова Сабина: Бүгінгі тыныш, бейбіт заманда Әбілқайырды «сатқын», «егер ол Ресейдің қолтығына кірмегенде олай болатын, бұлай болатын едік» деп көрегендік көрсететін жазушылар, ақындар, философтар, тарихшылар, саясаткерлер бар. Жалпы, Ресейдің қол астына кіру деген ой қашан пайда болды? Кім бастады? Бұл Әбілқайырдың пікірі емес. Соны дәлелдеу үшін төмендегі деректер Ресейдің сыртқы саясат мұрағатынан алынған хаттарға тоқтайық.Ресеймен одақтасуды немесе олардың қоластына кіруді хандар ерте кезден-ақ бастаған. Ұлы Тәуке хан «Ресейдің қол астына кіру» дегенді «одақтасу» деп түсінген. Қиын-қыстау заманда бірімізге-біріміз көмек жасайық депті.Мәскеудің «ерте заманның ақтысы» атты мұрағатында (122-қор, 7-тізім, 4-іс) Тәуке ханның Мәскеу патшасына жазған хаты жатыр. Онда «Бізді қол астыңызға алыңыз. Бірлесіп қалмақтармен соғысайық. Әскерлерімді қай жерге әкел дейсіз, сол жерге апарамын», – деп жазыпты. Патша өкіметі әртүрлі сылтаулармен оның ұсынысын қабылдамаған екен. Сол кезде Тәуке хан Ресейдің қол астына кіру дегенді екі мәселемен байланыстырыпты.Бірінші – «бір-бірімізге тиіспейік, бізге тиісетін жауларға қарсы тойтарыс берейік» деген мақсатты белгілеген екен.Екіншісі – «Орта Азия мен Ресейдің арасында сауданың дамуына жағдай жасау үшін әрлі-берлі өтетін керуендерді талан-тараждан сақтайық» деген.Міне, бұл «одақтасайық» деген мағына береді. Тәуке ханның, оның немересі Қайып ханның іске асыра алмаған ойын Әбілқайыр хан іске асыруды ойлады. Оның кезінде Ресей мемлекеті тіпті күшейді. Ал Әбілқайыр хан басқарған кезде Қазақ хандығы үшке бөлінді. Әбілқайыр хан Кіші орданы (мемлекет) Орта ордадан бөліп әкетті. Сөйтіп, сыртқы жаулардан қорғануын әлсіретіп алды. Әбілқайыр хан болған кезде жаулары тіпті көбейді. Олар: башқұрттар, Жайық казактары, қарақалпақтар, түрікмендер, хиуалықтар, бұхарлықтар, жоңғарлар. Бұлардың біріне тойтарыс берсе, екіншісі шықты. Оған тойтарыс берсе, үшіншісі жауласты. Осылай кезек-кезек жаулары шабуыл жасап, халықты қырғынға ұшыратты. Үш орданың басы бірікпеді. Сол себепті Әбілқайыр хан ешкіммен ақылдаспай, Тәуке хан бастаған ұсынысты әрі қарай жалғады.Қырғыз-қайсақ елінің ханы Тәуекелге ордасымен Ресейдің қоластына қабылдау жөнінде Федор Иоаннович патшаның қолдауы туралы растау қағазын беру үшін Тәуекел хан Бұхара және Сібір ханы Көшімді әкеліп беруді және аманаттыққа інілерінің, ұлдарының бірі – Өсейін ханды беруді талап етті.«Бұл өмір бәрімізге де мәңгілік емес, мен де бұ дүниеден кетемін, тілегім тек қана қазақ балаларыма бір із қалдырғым келді. Кейінгі ұрпақтарым, тілектестерім мені жақсы жағынан еске алса, ал жауларым оларды дұрыс жолдан тайдыруға ұмтылады. Олар мені «ұлын қызыл теріге, кармазинді матаға ауыс¬тырды» деп мазақ қылуда. Мен оларға былай деймін, ең алдымен, Жайықтың бойында қамалдар болған жоқ еді, ұлыстар көшіп-қонған емес еді. Сондай-ақ қазақтармен сауда қатынасы болған жоқ еді. Құдайға шүкір бүгінде қамалдар салынуда, қырғыздар сауданың ірге тасын қалады. Адал қызмет ету жүрегімізге ешқандай шек келтіре алмайды. Жайықтың екі жағындағы көк шалғын, айдын су – біздікі. Онымен қоса, менің бірінші тілегім ұлым Ходжа Ахмет сұлтанды қайтарып беру арқылы мен марапатталдым, қайғымнан құтқарды.-         Отанымыз тыныштыққа, еліміз бейбітшілікте болып, күн сәулесі бақыт нұрын шашсын!









50-ден астам пәндер бойынша материалдарды тегін жүктеп, сабақ барысында қолдануға болады

Сертификатты жеке кабинеттегі жетістіктерім бөлімінен жүктеп алуға болады

Материалды сайттан тегін жүктеу

Материал ұнаса парақшаңызға сақтап қойыңыз!

Өз пікіріңізді қалдыру үшін тіркелу қажет.

Олимпиада бітуіне қалды: