3.1 Көріктеуіш тілдік құралдардың мектеп оқулықтарында қамтылуы және білім мазмұны

Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында «ұлттық және жалпы адамзаттық құндылықтар, ғылым мен практика жетістіктері негізінде жеке адамды қалыптастыруға, дамытуға және кәсіптік шыңдауға бағытталған сапалы білім алу үшін қажетті жағдайлар жасау» міндет ретінде алынған [174]. Аталған міндеттерді шешуде қазіргі білім беру жүйесі ұлттық құндылықтарды алдыңғы орынға шығара отырып дамтуды қолға алып отыр. Осы ретте көріктеуіш тілдік құралдарды оқытудың әдістемелік жүйесін жасау – осы қойылған міндеттерді шешудің бір тетігі. Өйткені біздің мақсатымыз – көріктеуіш құралдарды оқыту арқылы сауатты да интеллектуалды тұлға қалыптастыру, өз ойын дұрыс, көркемдеп жеткізіп, ана тілінде өз пікірін, көзқарасын шебер жеткізе алу.

Қазіргі қоғамда білім берудің жаңа бағыттарына сәйкес мектептер мен жоғары оқу орындарында қазақ тілін оқыту мен меңгертудің әдістемесін жетілдіру мәселесі де өзекті сипатқа айналуда. Білім беру стандарттарындағы, нормативтік-заңнамалық бағдарламалардағы қазақ тілін дамытуға қатысты жаңа нұсқаулар, қазақ лингвистикасында тың бағыттардың зерттеле бастауы, жаңа әдістемелік концепциялар, оның ішінде пәндер және пәнаралық әдістер арқылы оқу-тәрбие беру үдерісін жетілдіру мәселелері қазақ тілін оқыту әдіснамасына да тың көзқарастар мен шығармашылық идеялардың болуына көңіл аудартады. Бұл факторларға байланысты білім берушінің – педагогтің өз кәсіби-біліктілік келбетінің және тілді үйренушінің (оқушының) тілді тек жазу-сызу көлемінде ғана емес, оны жан-жақты меңгерген тілдік тұлға ретінде қалыптастыруының маңыздылығын көрсетуге болады.

Оқулықтарды талдауда келесі міндеттер басшылықққа алынды:

• қазақ тілі мен әдебиет оқулықтарындағы көріктеуіш тілдік құралдар туралы берілетін теориялық мәліметтің көлемі;

• қазақ тілін оқытуда функционалдық бағытты жүзеге асыратын тапсырмалардың көлемі мен деңгейін анықтау;

• көріктеуіш тілдік құралдарды практикалық тұрғыдан меңгертуге арналған тапсырмалардың көлемі мен деңгейін анықтау;

• оқытудың интеграцияланған әдісін жүзеге асырылып жатқандығын анықтау (қазақ тілі мен әдебиеті пәндерінің байланысы).

ҚР Білім және ғылым министрлігі ұсынған орта және жоғары сыныптарға арналған мектеп оқулықтары талданды: қазақ әдебиеті пәні бойынша: 5-сынып, Алматы: Атамұра, 2005 (авторлары: Ә. Дайыр, Қ. Айтқалиев, Ш. Беркімбаева, Г. Құрманбай); 8-сынып (авторлары: С. Мақпырұлы, А. Қыраубайқызы, К. Құрманбай); қазақ тілі пәні бойынша: 5-сынып, Алматы: Атамұра, 2010 (авторлары: Г. Қосымова, Ж. Дәулетбекова); 6-сынып, Алматы: Атамұра, 2011 (авторлары: С. Исаев, К. Назарғалиева, Ж. Дәулетбекова); 7-сынып, Алматы: Атамұра, 2007 (авторлары: С. Исаев, Г. Қосымова); 8-сынып, Алматы: Мектеп, 2008 (авторлары: С. Аманжолов, А. Аманжолов, Г. Қосымова); 9-сынып, Алматы: Мектеп, 2005 (авторлары: Р. Әмір, М. Атабаева); 10-сынып (қоғамдық-гуманитарлық бағыт), Алматы: Мектеп, 2006 (авторлары: Н. Уәли, Ө. Қыдырбаев); 11-сынып (қоғамдық-гуманитарлық бағыт), Алматы: Мектеп, 2011 (авторлары: Ж. Дәулетбекова т.б.,); 11-сынып, Алматы, Арман-ПВ, 2009 (авторлары: Г.Т. Тұрсынова, А.А. Қасымбек).

Қазіргі таңда пәндер интеграциясы қолға алынып жатыр. Сол себепті мектеп оқулықтарын талдаған кезде, тіл мен әдебиет оқулықтарындағы көріктеуіш құралдардың қамтылуына назар аудардық. Көріктеуіш құралдар қазақ тілінің ғана емес, қазақ әдебиеті пәндерінің бағдарламаларында да қамтылған (кесте 5). Мысалы, 5-сыныптың қазақ әдебиеті бағдарламасында әдебиет теориясынан астарлау, метафора, ұлғайту, эпитет, теңеу туралы түсінік берілу керектігі айтылған. Осыған сәйкес пысықтауға тапсырмалар жүйесі ұсынылған («Мақал-мәтелдер» тақырыбы. Тура мағынасында емес, тұспалдап айту, ұқсата бейнелеп айту мәнінде қолданылатын сөздерге, сөз тіркестеріне мысал келтіріп көріңдер. Жұмбақ болған нәрселерді екінші бір затқа теңеп ұқсатып, қарама-қарсы қойып айтқан сөздерге мысал келтіріңдер. Жұмбақтардың өлең түрінде құралатынын, өлең жолдарының аяғы ұйқасты болатынын ескеріңдер. Дауысты және дауыссыз дыбыстардың қайталануын көрсетіп, мысал келтіріңдер. Қайталау арқылы үндесіп тұрған дыбыстарды, сөздерді оқып, атап көрсетіңдер).

Кесте 5 – Қазақ әдебиеті оқулықтарында көріктеуіш құралдардың қамтылуы

5-кестенің жалғасы

5-кестенің жалғасы

Бұндай тапсырмаларды мәтінді талдаудың таза лингвистикалық (тілдік), лингвостилистикалық түрлері және кешенді жұмыс (бұны түр деп атамай отырмыз, өйткені бұл нақты жұмыс) жүргізу деп қарастырамыз.

Тілдік талдау арқылы автор пайдаланған сөздер мен грамматикалық құрылымның мағынасы ашылады. Мәтінді талдауға арналған тапсырмаларда мәтіннің идеясы мен көркемдігінің жүгін арқалап тұратын сөздер мен сөз тіркестерін түсінуге мүмкіндік жасайды. Лингвостилистикалық талдауға арналған тапсырмалар кезінде оқушының көркемдеуіш құралдардың стильдік айырмашылықтарын үйренуіне жағдай жасалады. Мәтінді жасауға арналған сыртқы факторлар мен автордың өз шеберлігі мен идеясын баяндауын анықтауда бұл тапсырмалар жеке-жеке болып танылады. Сондықтан мәтінді кешенді талдау формасы ұсынылады. Жоғарыда келтірілген тапсырма үлгілері мазмұны жағынан кешенді талдау қатарына жатады.

Әдебиет пәні бойынша қазіргі оқулықтардағы көріктеуіш құралдарды меңгертудің тәсілдерін бүгінгі заманның талабына сай толықтыру және жетілдіру маңызды болып табылады. Мысалы, 5-сыныпқа арналған тапсырмадағы зығырдан, түйіну, тұтам, жай, қақыратқан, тебінгі деген сөздердің мағынасын, этимологиясын синонимдері, анықтамалық-түсіндірме сөздіктердің көмегі арқылы түсіндіріп беретін жаттығулар керек болады, сонда ғана осы сөздермен жасалған көріктеуіш құрылымдардың образдылық міндеті мен тілдік сипатын танып-білуге болады. Осы орайда қазіргі заман оқушысының ана тілі туралы білімінің терең болуына урбанизация, көптілділік, ақпараттық технологиялар шектеу қойып отырғандығын, дәл айтсақ, қала оқушысының да, дала оқушысының да ұлттық құндылықтарды білдіретін сөздер мен тіркестерді қолданбайтындығын (зығырдан, тұтам, тебінгі), оларды қолдануға зәрулік жоқ екендігін атап айту керек. Бірақ қазақ тілін ертеңге апаратын ұрпақ ресми тілмен қатар осындай ұлт құндылығы бар тілдік құралдарды білуі қажет.

Әдебиеттен келтірілген мысалдар бойынша бірнеше жайттар анықталды:

• көркем мәтіннің жанрлық ерекшеліктерін, сюжеттің образдылығын танытуда көріктеуіш құралдардың басты рөл атқаратындығына назар аударылған;

• тапсырмаларда көріктеуіш құралдардың түрлері аталады, кейде олар жайында қысқаша түсініктемелер беріледі:

• зығырданы қайнау, түнімен түйіну, таң атқанша тарану, он екі тұтам жай тартқан, қабырғасын қақыратқан, тебінгісін тесе атқан, тізгінінен кесе атқан тәрізді көріктеуіш құралдардың мәнін түсініп алу ұсынылады;

• теңеулер үндестігі және түскендей әуе жерге, түн қымқырылды, қысқа түн, шайқалып таң желіне тербетілді, көк майса, асыл шөп, жасық шық, батқандай нұрға қалқып сияқтыларды талдау мен түсіну жайлы тапсырма беріледі.

• көріктеуіш құралдарды өздігінен құрауға, оқушы ойын, пікірін, көзқарасын білдіру кезінде тілдік құралдарды қолданылуына қатысты тапсырмалар өте аз көлемде кездеседі.

Мектептің негізгі сатысында «оқушыға тілдің ғылыми негіздері жөнінде толық, аяқталған сипаттағы тұтас білім беру, әдеби тіл нормасын меңгерту... білім жалаң ережелер туралы ұғым емес, теориялық ойлау мен лингвистикалық дүниетаным сипатында меңгертіледі. Бұл жерде тіл туралы лингвистикалық дүниетанымның қауыштары ажыратылып көрсетілуі тиіс. Оның қатарына «тіл – жүйелі құбылыс», «тіл – дамушы құбылыс», «тіл – қоғамдық құбылыс», «тіл – құндылық», «тіл – халық танымының айнасы», «тіл – ата-бабалар мұрасы», «тіл – жалпыадамзаттық рухани қазына», «тіл – ұлттың жаны», «тіл – мемлекет қауіпсіздігінің кепілі», «тіл – мәдениетттің тірегі» [49]. Міне, осы сатыдан бастап көріктеуіш тілдік құрал, оның мәдениетпен байланысы туралы алғашқы түсінік қалыптаса бастайды.

5-сыныптың қазақ тілі оқулығында тіл білімінің «Лексика» саласына енетін көріктеуіш құралдар туралы алғашқы ұғымдардың берілуімен байланысты. Оқулық «Лексика», «Фонетика», «Сөзжасам», «Тіл мәдениеті» бөлімдерінен тұрады. Сөздің сыртқы формасы мен ішкі мағынасының бірлігі, айтылуы мен мағынасына қарай іштей бірнеше топқа бөлінетіндігі, бір мағынаны бірнеше сөз тіркестерімен бейнелеп айтуға болатындығы, сөздің негізгі мағынасы мен қосымша мағынасы түсіндіріледі. Бұл оқулықтың 1-жаттығуы А. Байтұрсыновтың «Тіл – адамның адамдық белгісінің зоры, жұмсайтын қаруының бірі...» деп басталады. Бұл мәтін арқылы оқушыға «тіл – ұлттық құндылық» екендігі, тіл жоғалса, ұлттың да жоғалатыны түсіндіріледі.

Бірінші бөлімдегі сөз және мағына, сөздің тура және ауыспалы мағынасы, көп мағыналы сөздер, омоним, синоним, антоним, тұрақты тіркестер, эвфемизм және дисфемизм, мақал-мәтелдер тақырыптары көріктеуіш құралдармен тікелей байланысты. Мәтін бойынша жұмыстар кешенді жүргізіліп, оқушының өзіндік пікірін қалыптастыруға, сөйлеу дағдысын машықтауға бағытталған. Өйткені көріктеуіш тілдік құралдардың негізгі қызметі – сөздерді тура мағынасында емес, ауыстырып, бейнелеп, өзгертіп қолдану. Осы мақсаттағы жаттығу түрлері де молынан кездеседі. Жалпы оқулықтағы жаттығулары саны 418 болса, оның ішінде «Лексика» бөлімін пысықтауға арналған 232.

Қазіргі білім философиясының антропоөзектілік парадигмаға ауысуына байланысты білімді адамның өмірімен, реалды құбылыстармен сабақтастықта қарау өзекті. Мұндай бағыттағы тапсырмалар оқулықта жетерлік. «Көп мағыналы сөздер» тақырыбындағы 55-жаттығуда Жиренше шешеннің не тәтті, не жұмсақ, не қатты деген сұрағына баланың жауабы тек сөздердің көп мағыналығын ғана көрсетумен шектелмейді. Қазақ халқының шешендері мен билері, олардың көрегендігі мен сөз майталмандары екендігін біледі. Сонымен қатар айтар ойыңды ұтымды етіп, адамның көңіліне әсер етіп, бейнелі жеткізуде ауыспалы сөздердің қызметін оқушы сезінеді.

Жалпы білім беретін мектептердегі оқулықтарды саралай келе, тіл салаларында оқытылатын көріктеуіш тілдік құралдарды келесі кестеге орналастырдық (кесте 6).

Кесте 6 – Мектепте оқытылатын тіл білімі салаларындағы көріктеуіш тілдік құралдар

Мектепте оқытылатын тіл білімі салалары	Тіл бірліктері	Көріктеуіш құралдармен жұмыс
Фонетика (5-сынып)	Дыбыс	Тілдің дыбыстық құрылымымен жұмыс. Ассонанс, аллитерация.
Сөзжасам (5- сынып)	Сөз тұлғасы	Туынды сөздермен жұмыс.
Лексика және фразеология (5-сынып)	Сөз	Сөз, сөз тіркестерімен жұмыс (көріктеуіш құралдармен жұмыс). Сөздің ауыспалы мағынасы. Синоним, антоним, омоним.
Морфология (6-7сынып)	Сөз құрамы	Морфологиялық көріктеуіш құралдармен жұмыс. Сөз таптары.
Синтаксис (8-сынып)	Сөз тіркесі Сөйлем	Жүктеу ЖИ арқылы жасау ЖИ арқылы жасау Бөлісу 1 - айлық Материал тарифі -96% жеңілдік 00 05 00 ҚМЖ Ашық сабақ Тәрбие сағаты Презентация БЖБ, ТЖБ тесттер Көрнекіліктер Балабақшаға арнарлған құжаттар Мақала, Эссе Дидактикалық ойындар және тағы басқа 400 000 материал Барлық 400 000 материалдарды шексіз жүктеу мүмкіндігіне ие боласыз 1 990 ₸ 49 000₸ 1 айға қосылу Таңдау Материалға шағымдану Бұл материал сайт қолданушысы жариялаған. Материалдың ішінде жазылған барлық ақпаратқа жауапкершілікті жариялаған қолданушы жауап береді. Ұстаз тілегі тек ақпаратты таратуға қолдау көрсетеді. Егер материал сіздің авторлық құқығыңызды бұзған болса немесе басқа да себептермен сайттан өшіру керек деп ойласаңыз осында жазыңыз Жариялаған: Тасбулатова Айгерим Бауыржановна 13 Наурыз 2022 884 Шағым жылдам қаралу үшін барынша толық ақпарат жіберіңіз Шағымды қалдыру ТІЛДІК ҚҰРАЛДАРДЫҢ ЛИНГВОМӘДЕНИ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІ Тақырып бойынша 11 материал табылды ТІЛДІК ҚҰРАЛДАРДЫҢ ЛИНГВОМӘДЕНИ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІ Материал туралы қысқаша түсінік ТІЛДІК ҚҰРАЛДАРДЫҢ ЛИНГВОМӘДЕНИ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІ.Тіл – адамның ойы мен санасында танылған әлемдік бейненің, болмыстың ұғымдық белгісі болып табылады. Адам баласы тіл арқылы табиғаттағы бүкіл заттар мен құбылыстарға атау беріп өтеді. Ұлттық таным және тіл бірлігі, байланысын осы жерде көруге болады. Тіл деген жалпы мәдениет пен адамзаттық дүниетанымының тұғыры деседі. Мәдениет және тілдің байланысы мазмұн мен форманың байланысы. Тіл – мәдениет деген ұғымның өмір сүру формасы болса, мәдениет деген оның ішкі мазмұны болады. Осы тұрғыдан алатын болса, тіл және мәдениетті тұтас бір дүние деп есептейді. Материалды жүктеу Материалдың қысқаша нұсқасы 3.1 Көріктеуіш тілдік құралдардың мектеп оқулықтарында қамтылуы және білім мазмұны Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында «ұлттық және жалпы адамзаттық құндылықтар, ғылым мен практика жетістіктері негізінде жеке адамды қалыптастыруға, дамытуға және кәсіптік шыңдауға бағытталған сапалы білім алу үшін қажетті жағдайлар жасау» міндет ретінде алынған [174]. Аталған міндеттерді шешуде қазіргі білім беру жүйесі ұлттық құндылықтарды алдыңғы орынға шығара отырып дамтуды қолға алып отыр. Осы ретте көріктеуіш тілдік құралдарды оқытудың әдістемелік жүйесін жасау – осы қойылған міндеттерді шешудің бір тетігі. Өйткені біздің мақсатымыз – көріктеуіш құралдарды оқыту арқылы сауатты да интеллектуалды тұлға қалыптастыру, өз ойын дұрыс, көркемдеп жеткізіп, ана тілінде өз пікірін, көзқарасын шебер жеткізе алу. Қазіргі қоғамда білім берудің жаңа бағыттарына сәйкес мектептер мен жоғары оқу орындарында қазақ тілін оқыту мен меңгертудің әдістемесін жетілдіру мәселесі де өзекті сипатқа айналуда. Білім беру стандарттарындағы, нормативтік-заңнамалық бағдарламалардағы қазақ тілін дамытуға қатысты жаңа нұсқаулар, қазақ лингвистикасында тың бағыттардың зерттеле бастауы, жаңа әдістемелік концепциялар, оның ішінде пәндер және пәнаралық әдістер арқылы оқу-тәрбие беру үдерісін жетілдіру мәселелері қазақ тілін оқыту әдіснамасына да тың көзқарастар мен шығармашылық идеялардың болуына көңіл аудартады. Бұл факторларға байланысты білім берушінің – педагогтің өз кәсіби-біліктілік келбетінің және тілді үйренушінің (оқушының) тілді тек жазу-сызу көлемінде ғана емес, оны жан-жақты меңгерген тілдік тұлға ретінде қалыптастыруының маңыздылығын көрсетуге болады. Оқулықтарды талдауда келесі міндеттер басшылықққа алынды: қазақ тілі мен әдебиет оқулықтарындағы көріктеуіш тілдік құралдар туралы берілетін теориялық мәліметтің көлемі; қазақ тілін оқытуда функционалдық бағытты жүзеге асыратын тапсырмалардың көлемі мен деңгейін анықтау; көріктеуіш тілдік құралдарды практикалық тұрғыдан меңгертуге арналған тапсырмалардың көлемі мен деңгейін анықтау; оқытудың интеграцияланған әдісін жүзеге асырылып жатқандығын анықтау (қазақ тілі мен әдебиеті пәндерінің байланысы). ҚР Білім және ғылым министрлігі ұсынған орта және жоғары сыныптарға арналған мектеп оқулықтары талданды: қазақ әдебиеті пәні бойынша: 5-сынып, Алматы: Атамұра, 2005 (авторлары: Ә. Дайыр, Қ. Айтқалиев, Ш. Беркімбаева, Г. Құрманбай); 8-сынып (авторлары: С. Мақпырұлы, А. Қыраубайқызы, К. Құрманбай); қазақ тілі пәні бойынша: 5-сынып, Алматы: Атамұра, 2010 (авторлары: Г. Қосымова, Ж. Дәулетбекова); 6-сынып, Алматы: Атамұра, 2011 (авторлары: С. Исаев, К. Назарғалиева, Ж. Дәулетбекова); 7-сынып, Алматы: Атамұра, 2007 (авторлары: С. Исаев, Г. Қосымова); 8-сынып, Алматы: Мектеп, 2008 (авторлары: С. Аманжолов, А. Аманжолов, Г. Қосымова); 9-сынып, Алматы: Мектеп, 2005 (авторлары: Р. Әмір, М. Атабаева); 10-сынып (қоғамдық-гуманитарлық бағыт), Алматы: Мектеп, 2006 (авторлары: Н. Уәли, Ө. Қыдырбаев); 11-сынып (қоғамдық-гуманитарлық бағыт), Алматы: Мектеп, 2011 (авторлары: Ж. Дәулетбекова т.б.,); 11-сынып, Алматы, Арман-ПВ, 2009 (авторлары: Г.Т. Тұрсынова, А.А. Қасымбек). Қазіргі таңда пәндер интеграциясы қолға алынып жатыр. Сол себепті мектеп оқулықтарын талдаған кезде, тіл мен әдебиет оқулықтарындағы көріктеуіш құралдардың қамтылуына назар аудардық. Көріктеуіш құралдар қазақ тілінің ғана емес, қазақ әдебиеті пәндерінің бағдарламаларында да қамтылған (кесте 5). Мысалы, 5-сыныптың қазақ әдебиеті бағдарламасында әдебиет теориясынан астарлау, метафора, ұлғайту, эпитет, теңеу туралы түсінік берілу керектігі айтылған. Осыған сәйкес пысықтауға тапсырмалар жүйесі ұсынылған («Мақал-мәтелдер» тақырыбы. Тура мағынасында емес, тұспалдап айту, ұқсата бейнелеп айту мәнінде қолданылатын сөздерге, сөз тіркестеріне мысал келтіріп көріңдер. Жұмбақ болған нәрселерді екінші бір затқа теңеп ұқсатып, қарама-қарсы қойып айтқан сөздерге мысал келтіріңдер. Жұмбақтардың өлең түрінде құралатынын, өлең жолдарының аяғы ұйқасты болатынын ескеріңдер. Дауысты және дауыссыз дыбыстардың қайталануын көрсетіп, мысал келтіріңдер. Қайталау арқылы үндесіп тұрған дыбыстарды, сөздерді оқып, атап көрсетіңдер). Кесте 5 – Қазақ әдебиеті оқулықтарында көріктеуіш құралдардың қамтылуы Бағдарламада көрсетілген міндеттер Мәтін атауы Мәтінге байланысты тапсырмалар түрлері мен мазмұны Дереккөз 1 2 3 4 Әдебиет теориясынан астарлау, метафора туралы түсінік берілу керек. Мақал-мәтелдер Тура мағынасында емес, тұспалдап айту, ұқсата бейнелеп айту мәнінде қолданылатын сөздерге, сөз тіркестеріне мысал келтіріп көріңдер. Әдебиет. 5-сынып. «Атамұра» баспасы, 2005. 5-кестенің жалғасы 1 2 3 4 Өлеңдегі Исатай образы. Өлеңнің бейнелілік сипаты. «Қызғыш құс» өлеңі. Ақын поэзиясындағы сары уайымшылдық (пессимизм) сарын. Өлеңдегі психологиялық параллелизм, оның ойды көріктеудегі мәні. Әдебиет теориясы: өлең құрылысы. Махамбет Өтемісұлы. «Соғыс», «Қызғыш құс» өлеңдері 1. Өлеңнен Исатайдың сырт тұлғасын, астына мінген атын, жаумен айқасындағы ерлік бейнесін суреттеген жолдарды тауып оқыңдар. 2. Өлең сөзіне зер салыңдар: зығырданы қайнау, түнімен түйіну, таң атқанша тарану, он екі тұтам жай тартқан, қабырғасын қақыратқан, тебінгісін тесе атқан, тізгінінен кесе атқан деген сөздердің мәнін түсініп алыңдар. 3.Өлеңде «жүрегін оятты» деп, кімді айтып тұр? «Ояту» деген сөз осы жерде қандай мағынада қолданылған? Әдебиет. 5-сынып. «Атамұра» баспасы, 2005. Табиғат суреттері. Ақынның табиғатты жандандыра бейнелеуінің Абай өлеңдеріне ұқсастығы. Әдебиет теориясы: суретті сөз туралы түсінік. С.Торайғыров «Шілде». 1. Өлеңді оқып шығып, ондағы суреттелген шілде таңының келбетін көз алдарыңа елестетіп көріңдер. 2. Өлеңдегі әрбір көріністі жеке алып қарап, оның суреттеп тұрған бейнелі сөздерін талдаңдар: түскендей әуе жерге, түн қымқырылды, қысқа түн, шайқалып таң желіне тербетілді, көк майса, асыл шөп, жасық шық, батқандай нұрға қалқып, жауһардай күн, көлбеңдеп, айнадай т.б. 3. Өлеңдегі кейіптеулерді тауып, оқыңдар. 4. Суретті пайдаланып, «Туған жер» тақырыбына шығарма, өлең жазыңдар. Әдебиет. 5-сынып. «Атамұра» баспасы, 2005. 5-кестенің жалғасы 1 2 3 4 Поэманың көркемдік ерекшелігі және поэма жанры туралы түсінік. М. Жұмабаев «Батыр Баян». Поэманың тіл көркемдігін, ақынның суреттеу шеберлігіне назар аударып, нақтылы мысалдармен дәлелдеуге тырысыңдар. Қазақ әдебиеті. 8-сынып, Атамұра баспасы, 2005. Бұндай тапсырмаларды мәтінді талдаудың таза лингвистикалық (тілдік), лингвостилистикалық түрлері және кешенді жұмыс (бұны түр деп атамай отырмыз, өйткені бұл нақты жұмыс) жүргізу деп қарастырамыз. Тілдік талдау арқылы автор пайдаланған сөздер мен грамматикалық құрылымның мағынасы ашылады. Мәтінді талдауға арналған тапсырмаларда мәтіннің идеясы мен көркемдігінің жүгін арқалап тұратын сөздер мен сөз тіркестерін түсінуге мүмкіндік жасайды. Лингвостилистикалық талдауға арналған тапсырмалар кезінде оқушының көркемдеуіш құралдардың стильдік айырмашылықтарын үйренуіне жағдай жасалады. Мәтінді жасауға арналған сыртқы факторлар мен автордың өз шеберлігі мен идеясын баяндауын анықтауда бұл тапсырмалар жеке-жеке болып танылады. Сондықтан мәтінді кешенді талдау формасы ұсынылады. Жоғарыда келтірілген тапсырма үлгілері мазмұны жағынан кешенді талдау қатарына жатады. Әдебиет пәні бойынша қазіргі оқулықтардағы көріктеуіш құралдарды меңгертудің тәсілдерін бүгінгі заманның талабына сай толықтыру және жетілдіру маңызды болып табылады. Мысалы, 5-сыныпқа арналған тапсырмадағы зығырдан, түйіну, тұтам, жай, қақыратқан, тебінгі деген сөздердің мағынасын, этимологиясын синонимдері, анықтамалық-түсіндірме сөздіктердің көмегі арқылы түсіндіріп беретін жаттығулар керек болады, сонда ғана осы сөздермен жасалған көріктеуіш құрылымдардың образдылық міндеті мен тілдік сипатын танып-білуге болады. Осы орайда қазіргі заман оқушысының ана тілі туралы білімінің терең болуына урбанизация, көптілділік, ақпараттық технологиялар шектеу қойып отырғандығын, дәл айтсақ, қала оқушысының да, дала оқушысының да ұлттық құндылықтарды білдіретін сөздер мен тіркестерді қолданбайтындығын (зығырдан, тұтам, тебінгі), оларды қолдануға зәрулік жоқ екендігін атап айту керек. Бірақ қазақ тілін ертеңге апаратын ұрпақ ресми тілмен қатар осындай ұлт құндылығы бар тілдік құралдарды білуі қажет. Әдебиеттен келтірілген мысалдар бойынша бірнеше жайттар анықталды: көркем мәтіннің жанрлық ерекшеліктерін, сюжеттің образдылығын танытуда көріктеуіш құралдардың басты рөл атқаратындығына назар аударылған; тапсырмаларда көріктеуіш құралдардың түрлері аталады, кейде олар жайында қысқаша түсініктемелер беріледі: зығырданы қайнау, түнімен түйіну, таң атқанша тарану, он екі тұтам жай тартқан, қабырғасын қақыратқан, тебінгісін тесе атқан, тізгінінен кесе атқан тәрізді көріктеуіш құралдардың мәнін түсініп алу ұсынылады; теңеулер үндестігі және түскендей әуе жерге, түн қымқырылды, қысқа түн, шайқалып таң желіне тербетілді, көк майса, асыл шөп, жасық шық, батқандай нұрға қалқып сияқтыларды талдау мен түсіну жайлы тапсырма беріледі. көріктеуіш құралдарды өздігінен құрауға, оқушы ойын, пікірін, көзқарасын білдіру кезінде тілдік құралдарды қолданылуына қатысты тапсырмалар өте аз көлемде кездеседі. Мектептің негізгі сатысында «оқушыға тілдің ғылыми негіздері жөнінде толық, аяқталған сипаттағы тұтас білім беру, әдеби тіл нормасын меңгерту... білім жалаң ережелер туралы ұғым емес, теориялық ойлау мен лингвистикалық дүниетаным сипатында меңгертіледі. Бұл жерде тіл туралы лингвистикалық дүниетанымның қауыштары ажыратылып көрсетілуі тиіс. Оның қатарына «тіл – жүйелі құбылыс», «тіл – дамушы құбылыс», «тіл – қоғамдық құбылыс», «тіл – құндылық», «тіл – халық танымының айнасы», «тіл – ата-бабалар мұрасы», «тіл – жалпыадамзаттық рухани қазына», «тіл – ұлттың жаны», «тіл – мемлекет қауіпсіздігінің кепілі», «тіл – мәдениетттің тірегі» [49]. Міне, осы сатыдан бастап көріктеуіш тілдік құрал, оның мәдениетпен байланысы туралы алғашқы түсінік қалыптаса бастайды. 5-сыныптың қазақ тілі оқулығында тіл білімінің «Лексика» саласына енетін көріктеуіш құралдар туралы алғашқы ұғымдардың берілуімен байланысты. Оқулық «Лексика», «Фонетика», «Сөзжасам», «Тіл мәдениеті» бөлімдерінен тұрады. Сөздің сыртқы формасы мен ішкі мағынасының бірлігі, айтылуы мен мағынасына қарай іштей бірнеше топқа бөлінетіндігі, бір мағынаны бірнеше сөз тіркестерімен бейнелеп айтуға болатындығы, сөздің негізгі мағынасы мен қосымша мағынасы түсіндіріледі. Бұл оқулықтың 1-жаттығуы А. Байтұрсыновтың «Тіл – адамның адамдық белгісінің зоры, жұмсайтын қаруының бірі...» деп басталады. Бұл мәтін арқылы оқушыға «тіл – ұлттық құндылық» екендігі, тіл жоғалса, ұлттың да жоғалатыны түсіндіріледі. Бірінші бөлімдегі сөз және мағына, сөздің тура және ауыспалы мағынасы, көп мағыналы сөздер, омоним, синоним, антоним, тұрақты тіркестер, эвфемизм және дисфемизм, мақал-мәтелдер тақырыптары көріктеуіш құралдармен тікелей байланысты. Мәтін бойынша жұмыстар кешенді жүргізіліп, оқушының өзіндік пікірін қалыптастыруға, сөйлеу дағдысын машықтауға бағытталған. Өйткені көріктеуіш тілдік құралдардың негізгі қызметі – сөздерді тура мағынасында емес, ауыстырып, бейнелеп, өзгертіп қолдану. Осы мақсаттағы жаттығу түрлері де молынан кездеседі. Жалпы оқулықтағы жаттығулары саны 418 болса, оның ішінде «Лексика» бөлімін пысықтауға арналған 232. Қазіргі білім философиясының антропоөзектілік парадигмаға ауысуына байланысты білімді адамның өмірімен, реалды құбылыстармен сабақтастықта қарау өзекті. Мұндай бағыттағы тапсырмалар оқулықта жетерлік. «Көп мағыналы сөздер» тақырыбындағы 55-жаттығуда Жиренше шешеннің не тәтті, не жұмсақ, не қатты деген сұрағына баланың жауабы тек сөздердің көп мағыналығын ғана көрсетумен шектелмейді. Қазақ халқының шешендері мен билері, олардың көрегендігі мен сөз майталмандары екендігін біледі. Сонымен қатар айтар ойыңды ұтымды етіп, адамның көңіліне әсер етіп, бейнелі жеткізуде ауыспалы сөздердің қызметін оқушы сезінеді. Жалпы білім беретін мектептердегі оқулықтарды саралай келе, тіл салаларында оқытылатын көріктеуіш тілдік құралдарды келесі кестеге орналастырдық (кесте 6). Кесте 6 – Мектепте оқытылатын тіл білімі салаларындағы көріктеуіш тілдік құралдар Мектепте оқытылатын тіл білімі салалары Тіл бірліктері Көріктеуіш құралдармен жұмыс Фонетика (5-сынып) Дыбыс Тілдің дыбыстық құрылымымен жұмыс. Ассонанс, аллитерация. Сөзжасам (5- сынып) Сөз тұлғасы Туынды сөздермен жұмыс. Лексика және фразеология (5-сынып) Сөз Сөз, сөз тіркестерімен жұмыс (көріктеуіш құралдармен жұмыс). Сөздің ауыспалы мағынасы. Синоним, антоним, омоним. Морфология (6-7сынып) Сөз құрамы Морфологиялық көріктеуіш құралдармен жұмыс. Сөз таптары. Синтаксис (8-сынып) Сөз тіркесі Сөйлем Материалды жүктеу Жүктеу Сақтау Бөлісу ЖИ арқылы жасау Файл форматы: docx Қазақ тілі Мақала Басқа 13.03.2022 884 Жүктеу Сақтау ЖИ арқылы жасау Жариялаған: Тасбулатова Айгерим Бауыржановна Бұл материалды қолданушы жариялаған. Ustaz Tilegi ақпаратты жеткізуші ғана болып табылады. Жарияланған материалдың мазмұны мен авторлық құқық толықтай автордың жауапкершілігінде. Егер материал авторлық құқықты бұзады немесе сайттан алынуы тиіс деп есептесеңіз, шағым қалдыра аласыз Қазақстандағы ең үлкен материалдар базасынан іздеу Сіз үшін 400 000 ұстаздардың еңбегі мен тәжірибесін біріктіріп, ең үлкен материалдар базасын жасадық. Төменде керек материалды іздеп, жүктеп алып сабағыңызға қолдана аласыз Іздеу Материал жариялап, аттестацияға 100% жарамды сертификатты тегін алыңыз! Ustaz tilegi журналы министірліктің тізіміне енген. Qr коды мен тіркеу номері беріледі. Материал жариялаған соң сертификат тегін бірден беріледі. Толығырақ Оқу-ағарту министірлігінің ресми жауабы Сайтқа 5 материал жариялап, тегін АЛҒЫС ХАТ алыңыз! Қазақстан Республикасының білім беру жүйесін дамытуға қосқан жеке үлесі үшін және де Республика деңгейінде «Ustaz tilegi» Республикалық ғылыми – әдістемелік журналының желілік басылымына өз авторлық материалыңызбен бөлісіп, белсенді болғаныңыз үшін алғыс білдіреміз! Жариялау Сайтқа 25 материал жариялап, тегін ҚҰРМЕТ ГРОМАТАСЫН алыңыз! Тәуелсіз Қазақстанның білім беру жүйесін дамытуға және білім беру сапасын арттыру мақсатында Республика деңгейінде «Ustaz tilegi» Республикалық ғылыми – әдістемелік журналының желілік басылымына өз авторлық жұмысын жариялағаны үшін марапатталасыз! Жариялау Министірлікпен келісілген курстар тізімі Химия пәні бойынша педагогтің пәндік және кәсіби құзыреттілігін дамыту 80/108 сағат Толығырақ Тарих пәні бойынша педагогтің пәндік және кәсіби құзыреттілігін дамыту 80/108 сағат Толығырақ Биология пәні бойынша педагогтің пәндік және кәсіби құзыреттілігін дамыту 80/108 сағат Толығырақ Ағылшын тілі пәні бойынша педагогтің пәндік және кәсіби құзыреттілігін дамыту 80/108 сағат Толығырақ География пәні бойынша педагогтің пәндік және кәсіби құзыреттілігін дамыту 80/108 сағат Толығырақ Информатика пәні бойынша педагогтің пәндік және кәсіби құзыреттілігін дамыту 80/108 сағат Толығырақ Мектепке дейінгі білім беру бойынша педагогтің пәндік және кәсіби құзыреттілігін дамыту 80/108 сағат Толығырақ «Қазақ тілі» жəне «Қазақ əдебиеті» бойынша педагогтің пәндік және кәсіби құзыреттілігін дамыту 80/108 сағат Толығырақ Дене шынықтыру пәні бойынша педагогтің пәндік және кәсіби құзыреттілігін дамыту 80/108 сағат Толығырақ Білім алушылардың білім сапасын арттыру мақсатында сабақта цифрлық технологияларды қолдану 80/108 сағат Толығырақ Инклюзивті білім беру жүйесінде ерекше білім беру қажеттілігі бар білім алушыға психологиялық-педагогикалық қолдау көрсету бойынша педагогтердің кәсіби және пәндік құзыреттіліктерін дамыту 80/108 сағат Толығырақ