Назар аударыңыз. Бұл материалды сайт қолданушысы жариялаған. Егер материал сіздің авторлық құқығыңызды бұзса, осында жазыңыз. Біз ең жылдам уақытта материалды сайттан өшіреміз
Жақын арада сайт әкімшілігі сізбен хабарласады
Ұлттық ойын кеңес
беріледі
Дипломдар мен сертификаттарды алып үлгеріңіз!
![logo](/_nuxt/img/logo2.e390f48.png)
Материалдың толық нұсқасын
жүктеп алып көруге болады
Атырау облысы білім беру басқармасының Атырау қаласы білім бөлімінің
«№ 16 «Дюймовочка» бөбекжай-бақшасы » коммуналдық мемлекеттік қазыналықкәсіпорны.
«Мектеп жасына дейіңгі балаларды тәрбиелеудегі ұлттық ойынның маңызы»
Педагогтарға арналған кеңес.
Дайындап, өткізген:
дене шынықтыру жетекшілері
педагог-сарапшы Жолтай Е.М.
Қараша-2023ж
ХХІ ғасыр- білімділер ғасыры болғандықтан, бүгінгі таңда заманымызға сай дені сау, ой өрісі жоғары, жан-жақты дамыған ұрпақ қалыптастыру мемлекетіміздің алға қойған аса маңызды міндеті болып тұр. Тәрбие мен білімнің алғашқы дәні мектепке дейінгі тәрбие ошағында беріледі. Бала денсаулығының мықты болып,қозғалыс,дене құрылысының дұрыс жетілуі мектепке дейінгі кезеңде қалыптасады.
Ұлттық ойындар – қазақ
халқының ерте заманнан қалыптасқан дәстүрлі ойын — сауықтардың бір
түрі. Оның бастауы алғашқы қауымдық қоғамда шыққан. Ұлттық ойындар
негізінде әр халық түрлі – түрлі жаттығулар жасау жолымен дене
шынықтыру ісінің негізін салды. Бертін келе шынайы спорт
ойындарының шығуына түрткі болды. Оның адам денсаулығына жақсартуда
пайдалы аса күшті екені қилы.
Ұлттық ойындар – ата – бабаларымыздан бізге байлығымыз, асыл
қазынамыз. Сондықтан, үйренудің күнделікті тұрмысқа пайдаланудың
заманымызға сай ұрпақ тәрбиелеуге пайдасы орасан зор. Ойын баланың
алдынан өмірдің есігін ашып, ұштаса
береді.
В.А.Сухомлинский сөзiмен айтқанда: «Ойынсыз ақыл ойдың қалыпты дамуы да жоқ және болуы да мүмкін емес. Ойын дүниеге қарай ашылған үлкен жарық терезе iспеттi, ол арқылы баланың рухани сезiмi жасампаз өмipмен ұштасып, өзiн қоршаған дүние туралы түciнiк алады.
Ойын дегеніміз ұшқын, білімге құштарлық пен еліктеудің маздап жанған оты. Міне, ойын дегеніміз – тынысын кең алысқа меізейтін, ойдан-ойға жетелейтін, адамға қиялмен қанат беретін осындай ғажап нәрсе ақыл-ой жетекшісі, денсаулық кепілі, өмір тынысы.
Мектеп жасына дейінгі жас ұрпақтың қалыптасуына әсер ететін фактордың бірі, дәстүрлі мәдениетіміздің бір бағыты халықтың ұлттық ойындары. Ата – бабамыз ойынды тек баланы алдандыру, ойнату әдісі деп қарамай, ол халықтың ғасырлар бойы жасаған асыл қазынасы, баланың көзқарасы, мінез-құлқын қалыптастырып, бір жүйеге келтіретін тәрбие құралы деп санаған.
Ойын – мектеп жасына дейінгі балалардың негізгі іс – әрекеті. Қазақ халқының ұлы ойшылы Абай Құнанбаев: «Ойын ойнап ән салмай, өсер бала болар ма?» деп айтқандай баланың өмірінде ойын ерекше орын алады.
Ұлттық ойындардың мектеп жасына дейінгі балаларға лайықтары «Көкпар», «Орамал алу», «Тақия жасыру», «Алтын қақпа», «Ақ серек-Көк серек», «Айгөлек», «Ақ сандық – Көк сандық», «Ақ сүйек» баланың көзін жұмғызып алаңдағы ағаш ішіне сүйекті лақтырып жіберіп, іздеу т.б. ойындар ойнату арқылы баланы тапқырлыққа, жылдамдыққа, шапшаңдыққа, икемділікке, батылдылыққа үйрету іске асырылады. Яғни, таңертеңгі қабылдау кезінен кешке баланың үйге қайтуына дейінгі уақыт аралығындағы күн тәртібіне сәйкес дене тәрбиесі күні бойғы тәрбие түрлерімен біртұтас сабақтас жүргізіледі. Сондықтан да, бағдарлама бойынша арнайы өтілетін тақырыптық тәрбие сәттерінің арасында әуелі дене сергіту, жұмыс соңында ырғақты қимыл –қозғалыс ойындарын өткізу көзделеді.
Ең бастысы ата-бабадан қалған өнер мен өнеге, үлгілерінің лайықтыларын баланың сана сезіміне құйып көзіне көрсете отырып, ойын арқылы бойына сіңіріп, оларды әдептілікке, мейірімділікке ізеттілікке, туысқандық пен бауырмалдыққа, үлкенге — құрмет, кішіге — қамқорлыққа баулып адамды қажеттерді ұғындыру, қалыптастыру. Бір ғажабы ойындар балалардың жан сұлулығында, тән сұлулығында жан-жақты жетілдіруге бағытталған.
Дене тәрбиесі оқу қызметі
мазмұны негізінен қимылды, ұлттық ойындардан тұрады. Ойын кезінде
жасалатын қимыл-қозғалыстар балалардың ептілік , шапшаңдық,
күштілік, батылдық, төзімділік қабілеттерін дамытады. Денсаулығын
нығайтып, ақыл – ойын өсіреді. Ойын барысында балалар бір-бірімен
жақын араласып, тату, ұйымшыл болып өседі.
Сонымен бірге ойын ойнау негізінде бала:
— көңілді болып жақсы демалады;
— денесі қимылдап, бойы сергиді, миы тынығады;
— ойынға қатысушылар бір-бірін тез түсінеді, ұйымшылдыққа
үйренеді.
Ойынды ойнату мен үйретудің мақсаты:
— ұлттық ойындар дене шынықтыру оқу қызметтерінде кең қолдана
отырып, балалардың дене тәрбиесін дұрыс жолға қою, спорттық
шеберліктерін, мүмкіндіктерін арттыру;
— қазақ халқының ерлік-жауынгерлік тарихын ұрпаққа ерліктің өшпес
үлгісін қалдырған хас батырлардың өмір өнегесімен таныстыру, өз
жерін, өз елін қорғай алатын ел жанды, ұлттық намысы мол жігерлі
бүлдіршіндерді тәрбиелеу;
— жас ұрпақты өздігінен білім деңгейін көтеруге үйретіп өзін-өзі
тәрбиелеуге дағдыландыру.
Ұлттық ойын ойнатудың
негізгі мақсаты :
балалардың денсаулығын
нығайту;
денені шынықтыру;
мәдениетін қалыптастыру;
өзін-өзі тәрбиелеу, өзін-өзі жетілдіру.
Ойынды ойнату мен үйретудің
міндеттері:
-қажетті дене қозғалыс дағдыларын, танымдық-қозғалыс белсенділігін
арттыру;
-қалыптастыратын дене жаттығуларының негізгі түрлерімен балаларды
таныстыру;
-денсаулықты нығайтуға бағытталған қозғалыс әрекеттерімен дене
жаттығуларының негізгі түрлерін балаларға меңгерту;
Оқу қызмеінде бағдарламаның мазмұнына қарай сергіту жаттығулары
ретінде қолдануға болады. Дене шынықтыру оқу қызметтерінді қимылды
ойын ретінде ұлттық ойындарды алуда тәрбиешінің өз еркінде.
Мектепке дейінгі ұйымдарда ұйымдастырылған тіршілік әрекетінің күн
тәртібінде жоспарлауға болады.
Ойын балалар өмірінің нәрі, яғни оның рухани жетілуі мен табиғи
өсуінің қажетті алғы шарты және халықтың салтын үйренуде, табиғат
құбылыстарын тануда олардың көру, есту, сезу қабілеттерін,
зейінділікпен тапқырлықтарын дамытады. Ойын арқылы балалар қоғамды
тәжірибені меңгереді, өзінің психологиялық ерекшеліктерін
қалыптастырады. Ойнау процесінде сөйлесу қарым-қатынасы үлкен роль
атқарады. Сөйлесе жүріп, балалар өзара пікірлесіп, әсер алысады.
Ойын баланың жан – жақты дамуын көздейтін, оның тілін
жаттықтыратын, қимыл-қозғалысын жетілдіретін, белсенділігін
арттыратын, басқа адамдармен қарым-қатынасын реттеп, құрдастарымен
ұйымшылдығын арттыруға негіз болып табылады. Халқымыздың тарихи –
мәдени мұраларының түрлері өте көп.
Мысалы төмендегідей ойын түрлері:
1.Кім жылдам? Ежелгі ойындардың бірі — Кім жылдам?. Ойын аулада, спорт залында, класс комнаталарында ойнала береді. Ойыншылар ойынға екі-екіден қатынасады. Ортаға шыққан екі оқушы бір-біріне арқасын беріп, екі жаққа қарап тұрады. Аяқтарының арасын иықтарының деңгейімен бірдей етіп ұстайды. Сонан соң ойын жүргізуші екеуінің аяғының арасына ұзыннан-ұзақ белбеу тастайды да «бір, екі, үш» деп санайды. «Үш дегенде кім еңкейіп белбеуді бұрын алса, соның жеңгені. Бұл адамның өз денесін еркін меңгеріп, тез қимылдауының нәтижесінде жүзеге асады. Ойынға басқа ойыншылар шығады. Ойын жалғаса береді. Екінші кезекте әр жұптың жеңімпаздарымен арадағы жарыс болады. Ең соңында жеңген екі ойыншы қалады. Сол екеуінің қайсысы жеңіп шықса, сол жеңімпаз атанады.
2.«Тақиянды құлатпа » ойынына қатынасушылар екі топ шығады да, екі қатарға тұрып бір бірімен жарысады. Аяғымызға жұмыртқаның себетінен жасалған ая киімді киіп, тақия тәріздес құм толтырылған дорбашаны басымызға қойып белгіленген жерге барып қайту керек. Ойын осылай жалғасады, қай топ бірінші бітірет сол топ жеңеді.
Мақсаты: Ұлттық бас киімізді құлатпай тек биік ұстау мақсатында осы ойынды алып отырмын. Бұл ойын балаға тепе тендік сақтау мен қатар жалпақ табандылықты алдын алуға тәрбиелейді.
3.«Арынды арқан» ойынына қатынасушыларға шек қойылмайды. Ойын кең жазық алаңда, көгалды жерде ойнала береді. Ойын жүргізу үшін 2—3 не 4 метрдей арқан керек. Ойнаушылар кең жазық алаңға келіп жиналған соң араларынан бір ойыншыны ойын жүргізуші етіп сайлап алады. Сонан соң ойын жүргізуші қолына арқанды алып, жиылған топтың ортасына келіп тұрады да, «Ойынды бастадым,» — деп дауыстайды. Содан соң ол арқанның түйілген басынан ұстап, шеңбер бойымен ортада тұрған ойыншыларды орай айналдырады, ал ойнаушылар болса, секіріп тұрып арқанды аяқтарының астынан жібере береді. Кімде-кім еекіріп арқанды жібере алмай қалса, не басып кетсе, онда жаза тартады, көпшіліктің ұйғаруымен ортаға шығып өнер көрсетеді және ойын жүргізушімен орын ауыстырады. Ойын жалғаса береді.
Ойынның екінші түрінде секіре алмай, арқанды ұстап қалған ойнаушылар ойыннан шығып отырады, сөйтіп бір ойыншы қалғанша арқанды айналдыра береді. Осылайша қалған бір ойыншы жеңімпаз атанады.
Келесі үшінші түрін де топқа бөлініп ойнауға болады. Онда да арқанды ұстап қалған ойыншылар ойыннан шығып отырады да, қай топтың ойыншылары бұрын шықса, сол топ ұтылған болып есептеледі. Бұл ойын жастарды жылдам қимылдауға: тез шешім қабылдауға үйретеді
4.«Жаяу тартыс» ойынына қатынасушылар екі-екіден ортаға шығады да, екі басы біріктіріліп түйілген арқанды екеуі бірдей екі жағынан мойындарына іліп, екі қолтығының астынан жібереді де, екеуі екі жаққа қарай еңбектеп, күні бұрын белгіленген жерге дейін бірін-бірі тартып жеткізулері керек. Қайсысы сүйреп, жеткізсе, сол ойыншының ұтқаны болып есептеледі. Әдетте, бұл ойынға өзіне-өзі сенімді, дене күші мығым жігіттер күш сынасу үшін қатынасады.
5.«Қыз қуу» – қазақ халқының өте ертеден келе жатқан ұлттық ойындарының бірі. Халық арасында кең тараған қыз қуу ұлттық ат ойындары тобына жатады. Бұл ойын ертеде «Қыз қашар», «Қыз қуалар» деп аталған екен. Бірақ бүгінгі күнге дейін қыз қуу ойыны аса қатты өзгеріске ұшырай қоймаған. Бұрын болған ойын тәртібі қазір де сақталады. Біздің заманымыздан бұрынғы VII-VIII ғасырларда қазақ даласында бұл ойын жігіт пен оның қалыңдығы арасында өткізілген. Ең бастысы, қызды қуып жеткен жігітке бойжеткенді белінен құшақтап, ат үстінде бетінен сүюге рұқсат етілген. Жиналған жұрттың делебесін қоздыратын да осы бір аяулы сәт. Бүгінгі «қыз қуу» ойынының өзіндік идеялық мазмұны бар. Кәзіргі ойналатын ойын «Қыз қуу» ұлттық ойының үстел үсті ойынына айналдырып шаршы арқылы мектепке дейіңгі жастағы балаларға ойнату.
Мақсаты: Ұлтық ойынды дәріптеу, ұлттық ойын арқылы санауды үйрену және логикалық ойлау қабілетін дамыту.
Шарты: Бұл ойынды екі ойыншы ойнайды 1 ұл,1 қыз бала. Үстелде немесе жерде ойнауға болады . Бірінші ойынды қыз бала бастайды текшені қолына алып лақтырады түскен сан бойынша, қыз ойыншығын түрлі түсті шеңберден санау арқылы жүреді . Екінші ер бала текшені лақтырып түскен сан бойынша қызды қуа бастайды. Ойын қызға жеткенше жалғасады ұл бала қызға жетсе қыздын бетінен сүйеді,егер бір айналым қуып жете алмаса қыз қамшымен соғады.
Этнограф-ғалымдардың зерттеулеріне жүгінсек, қазақтың ұлттық ойындары аңға, малға байланысты, алуан түрлі заттармен ойналатын, зеректікке, ептілік пен икемділікке, батылдыққа баулитын ойындар деп бірнеше түрге бөлінеді. Қайсыбір ғалымдар қазақ халқының ұлттық ойындары түрінің жүзден асып жығылатынын айтады. Мұның өзі қазақ халқының ежелден-ақ айрықша дарынды һәм білімді болғанының дәлелі. Тағы бір ерекшелігі, ұлттық ойындардың, әсіресе, балаларға арналған турлері әдетте өлеңмен «өрнектеліп» те отырған. Демек, халқымыз ұлттық ойындар арқылы жас жеткіншектерді өмір сүруге дағдыландырып, қиындықа төзе білуге, қиын сәттен жол таба білуге машықтандыруды басты мақсат еткен.
Ұлттық ойындардың тағы бір ерекшелігі, әр ойын жас ұрпақты салиқалы да салмақты, шебер әрі епті болуға баулиды. Өйткені әрбір адам өзінен өрбіген үрпақтың ынжық, бойкүйез болып қалмай, жан-жақты, білікті де күшті болып өсуін өмірдің мәңгі мәні ретінде қабылдаған.
Бүгінгі күн талабы баланың
ақыл ойын дамыу, ойлау қабілетін жетілдіру, өзіндік іскерлік
қасиеттерін қалыптастыру, заман талабына сай ойы жүйрік етіп
тәрбиелеу.
Сондықтан да баланың танымын алғашқы күннен бастап дамытудың, бойында оқыту мен тәрбиелеудің негізін қалыптастырудың құралы-ойын әрекеті, яғни ойын баланың жетекші әрекеті. Бірақ, ойын теқ қана балаларды қызықтырып уақыт өткізудің құралы болмай, балаға берілетін білім мен тәрбиенің құнды негізі болуы ерек. Яғни, оқыту-тәрбиелеу жұмысын бағдарлама алаптарына сәйкес ойын үрінде ұйымдастыра отырып, баланың логикалық ойлау қабілетін арттыруға жағдай жасау негізгі міндет. Бала ойын барысында айнала құбылыс сырын танып сезінеді, себеп-салдарлық байланысты және тәуелділікті анықтауға тырысады.
Жалпы, қазақтың ұлттық ойындарының қай-қайсысының да қоғамдық және әлеуметтік мәні зор. Бұған қоса, ұлттық ойындар қазақ халқының о бастан ерекше мәдениеті болғанын айқындайды. Ата-бабаларымыз ұлттық ойындар арқылы ұрпақтың береке-бірлігі мен ынтымағын жарастырып отырған. Шындығына келсек, адамның өмір сүруінде қазақтың ұлттық ойындарының атқаратын маңызы ерекше. Басқаны былай қойғанда, әр ұлттық ойын оған қатысушыны өмір сүруге бейімдеп ғана қоймай, қиындықтан қорықпай, қарсы тұра білуге үйретеді.
сертификат алыңыз!
![](/_nuxt/img/materialCertificate.2972ca3.webp)