§52. Мәдени өсімдіктер мен үй жануарларының шығу орталықтары

#1 слайд
§52. Мәдени өсімдіктер мен үй жануарларының шығу орталықтары. Мақсаты: Мәдени өсімдіктер мен үй жануарларының шығу тегін, олардың әртүрлілік орталықтарын және Н.И. Вавиловтың селекция ғылымына қосқан үлесін зерттеу.

1 слайд

#2 слайд
Н.И. Вавилов — селекция негізін салушы Тұлға: Николай Иванович Вавилов (1887–1943) — әйгілі генетик, саяхатшы. Еңбегі: ХХ ғасырдың 20-30-жылдары әлемнің түкпір-түкпіріне (60-тан астам экспедиция) саяхат жасап, мәдени өсімдіктердің арғытектерін зерттеді. Нәтижесі: Санкт-Петербургтегі Өсімдік шаруашылығы институтында 300 мыңнан астам өсімдік үлгілерінен тұратын бірегей генетикалық қор (тұқымдар коллекциясы) жинақталды.

2 слайд

#3 слайд
Мәдени өсімдіктердің шығу орталықтары (6-кесте негізінде) Н.И. Вавилов өсімдіктердің генетикалық жақын формалары шоғырланған аймақтарды анықтап, 7 негізгі орталықты көрсетті: Тропикалық (Оңтүстік Азия): Күріш, қант қамысы, жеміс- жидектер. Шығыс Азия: Соя, тары, көкөніс дақылдары. Оңтүстік-Батыс Азия: Бидай, қарабидай, бұршақ дақылдары, жүзім.

3 слайд

#4 слайд
Мәдени өсімдіктердің шығу орталықтары Жерорта теңізі: Беде, зәйтүн, қырыққабат, көптеген мал азықтық шөптер. Абиссин (Эфиопия): Дәнді дақылдар, бананның бір түрі, майлы өсімдіктер (ноқат). Орталық Америка: Жүгері, мақта, какао, асқабақ, үрме бұршақ. Анды (Оңтүстік Америка): Картоп, дәрілік өсімдіктер (хинин ағашы).

4 слайд

#5 слайд
Алманың отаны — Қазақстан Н.И. Вавилов өз зерттеулерінде Алматы маңындағы тау шатқалдарын алманың шыққан жері деп болжаған. Қазіргі дәлелдер: Заманауи ДНҚ зерттеулері алманың мәдени түрлерінің арғы атасы Қазақстан мен Қырғызстан шекарасындағы таулы аймақтардан бастау алатынын толық дәлелдеді.

5 слайд

#6 слайд
Жануарларды қолға үйрету орталықтары (7-кесте негізінде) Жануарларды қолға үйрету де ежелгі өркениет орталықтарымен тығыз байланысты: Қытай-Малай орталығы: Тауық, үйрек, тұт жібек құрты. Үнді орталығы: Буйвол, ит, тауыс, тауық, үй мысығы, балара. Оңтүстік-Батыс Азия: Ірі қара, қой, ешкі, шошқа, түйе (сыңар өркешті), кептер. Жерорта теңізі: Ірі қара, жылқы, қоян, үйрек.

6 слайд

#7 слайд
Жануарларды қолға үйрету орталықтары Африка орталығы: Түйеқұс, мысыр тауығы, ит, есек, шошқа. Орталық Америка: Лама, альпака, күркетауық, теңіз шошқасы. Орталық Азия (соның ішінде Қазақстан): Жылқы, түйе (қос өркешті), ірі қара, ешкі, қой.

7 слайд

#8 слайд
Сабақты қорытындылау Неліктен бұл орталықтарды білу маңызды? Селекция жұмыстарында өсімдіктердің жабайы туыстарын пайдалану арқылы ауруларға төзімді, өнімділігі жоғары жаңа сорттар алуға болады. Генетикалық қор: Н.И. Вавилов негізін салған тұқымдар қоры — адамзаттың азық-түлік қауіпсіздігінің кепілі. Тарихи маңызы: Орталықтардың картасы адамзат өркениетінің даму жолын көрсетеді.  

8 слайд