Абай Құнанбайұлы «Он жетінші қара сөз» ашық сабақ

#1 слайд
Балалар мен жасөспірімдер орталығы «Шешендік өнер»үйірмесінің мұғалімі Нұрғалиева Нұрғаным Мырзағалиқызы

1 слайд

#2 слайд

2 слайд

#3 слайд
• Сабақтың максаты: • Білімділік : Оқушыларға Абайдың өмірі мен шығармашылығы туралы тереңірек мәлімет бере отырып, қара сөздерінің мағынасын ашу, ақыл, қайрат, жүрек және ғылымның адам өміріндегі алатын орнын, оның жан дүниесін түсінуге әсерін тигізу • Дамытушылық : : Оқушылардың сөйлеу мәдениетін, ойлау қабілеттерін дамыту, бір-бірінің пікіріне құлақ асуға, шығармашылыққа баули тәрбиелеу. • Тәрбиелік: Ұлы ақынның еңбектеріндегі асыл ойларды өмірде жүзеге асыруға, адамгершілікке, адалдық пен ізгілікке, білімді,елжанды азамат болуға тәрбиелеу .

3 слайд

#4 слайд
 Сабақтың түрі: Жаңа сабақ  Сабақтың әдісі: Топпен жұмыс, түсіндірмелі, рольге бөліп оқу, талдау, жартылай іздену.  Сабақтың көрнекілігі: Абайдың суреті, тапсырмалар жазылған слайдтар, кесте сызба, оқулық, көркем әдебиеттер, «Абай презентациясы»  Пәнаралық байланыс: тарих, сурет,әдебиет

4 слайд

#5 слайд
І. Ұйымдастыру кезеңі :   1.  Оқушылармен  сәлемдесу. 2.  Бүгін  кім  кезекші?                                                                3.  Сабақта  кім  жоқ?                                                                4.Орнымыздан  тұрамыз.                      “Әнұран”  айтамыз.

5 слайд

#6 слайд
ІІ. Оқушының білімін тексеру. Абай Құнанбаевтың өмірі мен шығармашылығы бойынша білімдерін топтастыру арқылы тиянақтау

6 слайд

#7 слайд
Табиғатқа жақынДиаграмманы толықтырыңдар Ақын бойындағы жақсы қасиеттер

7 слайд

#8 слайд
 ІІІ.Жаңа сабақ мақсаты. Қазақ халқының ұлы ақыны Абай Құнанбаев туралы білімдерін толықтыру,ұлы ақынның өзгеше жанр қара сөз үлгілерінде жазған еңбектерінің мәнін себебін түсіндіру.

8 слайд

#9 слайд
ІV. Жаңа сабақ түсіндіру .  Абайдың шын аты Ибраһим болған. Абай деп әжесі Зере еркелетіп қойған. Бала кезінде екі ананың арасында тел өскен Абайды жеңгелері Телғара деп еркелетіпті. Тіпті М.Әуезовтың өзі Абай туралы жазбақ болған романын ең алғаш “Телғара” деп атаған екен. Сол телғараның дана Абайға айналып, ұлы ақын болу жолына көз салып көрелік.

9 слайд

#10 слайд
Абайдың бар өмірі өзі туып өскен Шыңғыс болысы, қазіргі Абай ауданы, бұрынғы Семей облысында өтті. Ұлы ақын 1845 жылы әйгілі Қасқабұлақ басында, киіз үйде дүниеге келді. Әкесі Құнанбай бүкіл Тобықты елінің қаһарлы әміршісі, қатыгез, ал шешесі Ұлжан керісінше ағайын-туысқа қайырымды, мінезі жұмсақ, тілге бай адам болған.Міне, сәби шағынан-ақ Абай от пен судай екі ұдай, кереғар мінезді адамдар ортасында өмір кешті. Аяулы әжесі Зере мен анасы Ұлжанның жас бала қиялы мен санасының, мінез-құлқының қалыптасуына әсері мол болды. Ол екеуі айтқан ертегі, аңыз-әңгіме, күлдіргі, мысқыл, ел басынан өткен тарихи оқиғалар зерделі бала- Абайдың санасына біртіндеп сіңе берді. Осылайша, бала Абай өз халқының рухани ой қазынасына қанығып өсті.

10 слайд

#11 слайд
Абай ауылда ескіше сауат ашып, Семейдегі Ахмет Ризаның медресесіне оқуға түседі. Алайда, әкесі Абайды билік ісіне араластырып, баулу үшін оқуын аяқтатпай, 14 жасында қайтарып алады. Абайдың медереседегі оқуы осымен аяқталадады.

11 слайд

#12 слайд
Абай Шығыстың классик ақындары Фирдоуси, Низами, Науаи, Әл-Фараби және т.б. Шығармаларын қызыға оқыды. Оның шығыс классиктеріне деген ынтасының зор болғаны сонша, өлең жазуға деген алғашқы талпынысы соларға сиынудан басталды.

12 слайд

#13 слайд
Туған елінің,Шығыс пен Батыстың рухани ой қазыналарынан нәр алып, өз халқын ғылым мен өнерге жетелеуді армандаған Абай Құнанбаев: “Жасымда ғылым бар деп ескермедім” деген өлең жазған.

13 слайд

#14 слайд
Ақынның айтпақ өсиеті Ғылым-білімге неғұрлым ертерек, бала кезден ден қойсаңдар – кейін өкінбейсіңдер Балғын шақтарыңда оқыған кітап, алған білім тасқа басылғандай мәңгі-бақи естеріңде қалмақ дегенді меңзейді.

14 слайд

#15 слайд

15 слайд

#16 слайд

16 слайд

#17 слайд
Ғылым таппай мақтанба Ғылым таппай мақтанба, Орын таппай баптанба, Құмарланып шаттанба, Ойнап босқа күлуге. Бес нәрседен қашық бол, Бес нәрсеге асық бол. Адам болам десеңіз. Тілеуің, өмірің алдыңда Оған қайғы жесеңіз. Өсек, өтірік, мақтаншақ, Еріншек бекер мал шашпақ- Бес дұшпаның, білсеңіз. Талап, еңбек, терең ой, Қанағат, рақым ойлап қой- Бес асыл іс, көнсеңіз. Жамандық көрсең нәфрәтлі, Суытып көңіл тыйсаңыз. Жақсылық көрсең ғибрәтлі, Оны ойға жисаңыз. Ғалым болмай немене, Балалықты қисаңыз? Болмасаң да, ұқсап бақ, Бір ғалымды көрсеңіз. Ондай болмақ қайда деп, Айтпа ғылым сүйсеңіз. Сізге ғылым кім берер, Жанбай жатып сөнсеңіз? Дүние де-өзі, мал да -өзі Ғылымға көңіл берсеңіз. Білгендердің сөзіне, Махаббатпен ерсеңіз...

17 слайд

#18 слайд
Білімдіден шыққан сөз Білімдіден шыққан сөз Талаптыға болсын кез.   Нұрын, сырын көруге Көкiрегінде болсын көз.   Жүрегі — айна, көңiлі — оят,   Сөз тыңдамас ол баяу.   Өз өнері тұр таяу, Ұқпасын ба сөзді тез?   Әблет басқан елерме Сөзге жуық келер ме?   Түзу сөзге сенер ме Түзелмесін білген ез?   “ Айтшы-айтшылап” жалынар,   Ұққыш жансып шабынар.   Ұқпай жатып жалығар Ұйқылы-ояу бойкүйез. Жас баладай жеңсікқой, Байлаулы емес ақыл ой, Ойлағаны — айт пен той, Ыржаң-қылжаң ит мінез„ Сұлу қыз бен я батыр   Болмаған соң, тәңірі алғыр, Шығып кетер, я қалғыр, Оған ақыл — арам без. Жақсыға айтсаң, жаны еріп,   Ұғар көңіл шын беріп,   Дертiң ішіне ем көріп, Неге алтынды десін жез. “Ой, тәңір-айшыл” кер есек,   Қулық, сұмдық не өсек   Болмаған соң, бір есеп —  Мейілі қамқа, мейілі бөз.

18 слайд

#19 слайд
Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін, Жоқ-барды, ертегіні термек үшін. Көкірегі сезімді, тілі орамды Жаздым үлгі бермек үшін. Бұл сөзді тасыр ұқпас, талапты ұғар, Көңіліңнің көзі ашық, сергек үшін. Түзу кел, қисық-қыңыр, қырын келмей, Сыртын танып іс бітпес, сырын көрмей. Шу дегенде құлағың тосаңсиды, Өскен соң, мұнда сөзді бұрын көрмей. Таң қаламын алдыңғы айтқанды ұқпай, Және айта бер дейді жұрт тыным бермей. Сөз айттым «әзірет Әлі, айдаһарсыз», Мұнда жоқ «алтын иек, сары ала қыз». Кәрілікті жамандап, өлім тілеп, Болсын деген жерім жоқ жігіт арсыз. Әсіресе қызыл емес деп, жиренбеңіз, Түбі терең сөз артық, бір байқарсыз. Батырдан барымташы туар даңғой. Қызшыл да, қызықшыл да әуре жан ғой. Арсыз, малсыз, ақылсыз, шаруасыз, Елермелі маскүнем байқалған ғой. Бес-алтымисыз бәңгі күлсе мәз боп, Қиналмай, қызыл тілім, кел тілді ал, қой! Өлеңі бар, өнерлі інім, сізге Жалынамын, мұндай сөз айтпа бізге. Өзге түгіл өзіңе пайдасы жоқ, Есіл өнер қор болып кетер түзге...

19 слайд

#20 слайд
 Абайдың ұлы ақын болуының бір сыры сурет салып оған жан бітіруінде. “Қыс” деп аталатын өлеңнің бір шумағын есімізге түсірейік …

20 слайд

#21 слайд
 Абай ақындық өнерге 40 жасынан асқанда құлай беріліп, өмірінің соңына дейін созылған 20 жылдық әдеби қызметінде 8000 өлең жолы мен 46 нақыл сөзін жазып қалдырды. Ол нақыл сөздер “Абайдың қара сөздері” деп аталады.

21 слайд

#22 слайд
Абайдың 17-ші қара сөзі  Қайрат, ақыл, жүрек үшеуі өнерлерін айтысып, таласып келіп, ғылымға жүгініпті. Қайрат айтыпты: «Ей, ғылым, өзің де білесің ғой, дүниеде ешнәрсе менсіз кәмелетке жетпейтұғынын; әуелі, өзіңді білуге ерінбей-жалықпай үйрену керек, ол - менің ісім. Құдайға лайықты ғибадат қылып, ерінбей-жалықпай орнына келтірмек те - менің ісім. Дүниеге лайықты өнер, мал тауып, абұйыр мансапты еңбексіз табуға болмайды. Орынсыз, болымсыз нәрсеге үйір қылмай, бойды таза сақтайтұғын, күнәкәрліктен, көрсеқызар жеңілдіктен, нәфсі шайтанның азғыруынан құтқаратұғын, адасқан жолға бара жатқан бойды қайта жиғызып алатұғын мен емес пе? Осы екеуі маған қалай таласады?» - депті.  Ақыл айтыпты: «Не дүниеге, не ахиретке не пайдалы болса, не залалды болса, білетұғын - мен, сенің сөзіңді ұғатұғын - мен, менсіз пайданы іздей алмайды екен, залалдан қаша алмайды екен, ғылымды ұғып үйрене алмайды екен, осы екеуі маған қалай таласады? Менсіз өздері неге жарайды?» - депті

22 слайд

#23 слайд
1. Қара сөз – арабтың «ғақлия» деген сөзімен мәндес «ғақлия» - көркем сөз, дана сөз, асыл сөз. 2. Қара сөздер 1 9 48ж Семейде «Абай» журналында жарияланды. 3. 1890 жылдардан бастап Абай қара сөз жазған 4. Тұңғыш қағазға түсірген – Мүрсейіт 5. Қара сөздердің жалпы саны – 45 6. Өзіндік ерекшеліктері: сөйлемдері қысқа; мағынасы кең; ой саларлық мағынасы бар; ғибрат (үлгі)беруді көздейді философиялық сұрау басым; өзі жауап береді;  өз-өзімен кеңес,ой-пікір білдіру үлгісінде;

23 слайд

#24 слайд
Талдау бөлімі: Оқушылар 4 топқа бөлініп отырғызылады, топпен жұмыс. Топтың аттары: 1. « Ақыл » 2. « Қайрат » 3. « Ғылым » 4. « Жүрек » Әр топтан бір оқушы мәтіннің тиісті бөлігін оқып шығады. 2-оқушы түсінгенін мазмұндайды.Мұғалім арнайы дайындаған дәптер парағын таратады. 1 тапсырма. «Он жетінші қара сөз» толықтырып жазып шық. Қайрат, Ақыл, Жүрек үшеуі ......... айтысып, таласып ...... , Ғылымға жүгініпті. Қайрат : « Ей, ғылым, өзің де білесің ғой,............................................................. ........................................................................................................................................................................ ........................................................................................................................................................................ ........................................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................................. Ақыл: « Не дүниеге, не ахиретке не пайдалы болса, ............................................ ........................................................................................................................................................................ ........................................................................................................................................................................ ........................................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................................. Сонда Жүрек : « Мен – адамның денесінің ........................................................... ................................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................................... ............ Ғылымның үкімі: ................................................................................................ ........................................................ ................................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................................... ..........................................................................................

24 слайд

#25 слайд
Қиын сөздердің түсіндірме сөздігін жүргізу. Кәмелет - ой  тоқтатқан  кез Жүгіну   - бас  ұру Ғибадат  –  құлшылық  ету  (діни  наным) Абұйыр  –  ар-  намыс Мансап  –  атақ,  данқ Нәфсі  –  қалау, құмарлық Ахирет  –  о  дүние   Дөңбекшітетұғын   –   ойландыратын Қырына  жүру   -  айтқанына  көну,  жүру Табанының  топырағы  көз  сүртелік   –   қасиетті Қайыр  болмады   –   берекесі  болмады Иба  тұтты  -  тәртіп  сақтады,  ізетті  болды,  құрметтеді   Ғақлия-көркем,дана сөз мәдмәладқа жету-мақсатқа жету

25 слайд

#26 слайд
Оқушылар жауабы:Ақыл ---- көп қырлы жақсылық пен жамандықты бірдей ұстайды. Қайрат ---- қатты,күшті, пайдасы да, зияны да мол, жақсылық пен жамандықты берік ұстайды. Жүрек --- адам денесінің патшасы,адам жанының мекені Ғалым --- ақыл,қайрат,жүректің басын қосушы, адамға өле-өлгенше азық болатын ұғым.

26 слайд

#27 слайд
2 – тапсырма . А) Абай өлеңдеріндегі нақыл сөздерді толықтырып жаз, мағынасына мән бер. Керекті сөздер: «Жал, мал», «ойла, білуге» , «сөз, кез», «мақтанба, баптанба», «көңіл бөлсеңіз», «тұрмайды, тозбайды» , «ерінбей, тіленбей », «қарыз іс, бол», «кісіні ал,» , «жол табар», «жаманы жоқ, амалы жоқ», «күлкі қымбат», «жөн, соқпақ» Білімдіден шыққан......., Талаптыға  болсын  .........    .                                             Ғылым  таппай   ......  ,                                        Өнер  таппай......  . Еңбек  етсең  ..............  , Тояды  қарның  .........   .                                                                           Досыңа  достық  – .........   ,                                                                           Дұшпаныңа  әділ   .........   . Сөзіне  қарай  .....  ........   , Кісіге  қарап  сөз  алма.                                                  Қайрат  пен  ақыл  ..........  ,                                             Қашқанға  да  қуғанға. Жақсылық  ұзақ   ...............  ,   Жамандық  ұзақ   .............   .                                            Сұлу  аттың  көркі  - .....  ,                                               Адамзаттың  көркі  – ......   . Пайда  ойлама,  арды   .......  , Талап  қыл  артық  ........   .                                                        Өлгендердің  ішінде  .........  .......   ,                                                           Тірілердің  жаманнан  ........  .........   . Ойын  арзан   .....  .......    .                                                                     Адасқанның  алды-  ........   , арты-   .......   .

27 слайд

#28 слайд
Ә ) Адасқан әріптерді дұрыс құрастырып ақынның өлең шумағын жаз. Ұлақтнақ рікіп дбыой рала, Днүие одйна ығшады , Емсә нә енм тіттә үкй. Зөімід імөз тымұып, Егңілкө рүлті йо расал, Іңлімөк дінә ыдұағ, Інәд үйсеңс емшне йүс! Регүжмі быдой тыпыжл ы . “ Жұлдызды сағат” ойыны

28 слайд

#29 слайд
Адам жігерлі тәрбиелі адал зерек төзімді арлыиманды білімді елжанды V. Жаңа сабақ түсінгенің тексеру. Сонымен Абайдың қара сөздерінде айтылған пікірлерін түйіндей келе, адам қандай болу керек деп келгенін топтастырып көрейік.

29 слайд

#30 слайд
VІ. Жаңа сабақты бекіту: Бүгінгі өтілген тақырыбымызды 5 жолды өлең стратегиясымен қорытындыласақ. - Кім?Абай-дана,ойшыл,философ - Қандай? Абай- ақылды,сауатты,көреген - Не істеді? Абай-қара сөз жазды. - Қашан? 1890-1898 жылдары - Не мақсатпен? Керегіне ...

30 слайд