АШЫҚ САБАҚ

#1 слайд

1 слайд

#2 слайд
Сабақтың тақырыбы: Түрдің құрылымы мен критерийлері. Түрдің пайда болуы. Мақсаты: түрдің құрылымы мен критерийлерін анықтау;

2 слайд

#3 слайд
Бағалау критерийлері: • Түр туралы алдыңғы білімдерін қолданады. • Түрдің құрылымы мен критерийлерін дұрыс сипаттайды. • Қорытынды жасайды.

3 слайд

#4 слайд
Терминология • Түр • Түр критерийлері • Түрдің құрылымы • Морфологиялық • Физиологиялық • Этологиялық • Түрше • экотүр

4 слайд

#5 слайд
Түр дегеніміз ... • Түр (лат. Species - түрлер) — биологиялық немесе экологиялық популяциялартүзетін дарақтар жиынтығы немесе бұл сыртқы белгілері мен тіршілік әрекеттерінің үдерістері бойынша ұқсас , біркелкі жағдайларға мұқтаж , белгілі аумақта топтасып- популяция түрінде мекендейтін және өзге түрлермен  будан түзбейтін дарақтардың тобы.

5 слайд

#6 слайд
Түр анықтамасы • Түр – дарақтардың жиынтығы , морфологиялық, физиологиялық және биологиялық ерекшеліктері бойынша тұқымқуалаушылығы ұқсас , өзара еркін шағылысатын және өсімтал ұрпақ беретін , белгілі бір мекен ету ортасы бар және белгілі орта жағдайларына бейімделген . • Түр - бұл төрт өлшем бойынша  ұқсас дарақтар тобы. • Түр ұғымының негізін қалаған ғалым К.Линней.  

6 слайд

#7 слайд
Түрге мысал бола алады ... Қара тоқылдақ Үлкен шұбар тоқылдақ

7 слайд

#8 слайд
Түрдің критерий дегеніміз ... • Белгілі организмнің қандай түрге жататындығын, түрдің басқа түрлерден ерекшеліктерін анықтауға бағытталған сипаттама. Жатаған жоңышқа Жайылымдық жоңышқа

8 слайд

#9 слайд
Түрдің критерийлері • морфологиялық • физиологиялық • этологиялық • экологиялық • Географиялық • геннетикалық-репродуктивтілік

9 слайд

#10 слайд
Морфологиялық критерий • Морфологиялық критерий – ішкі және сыртқы құрылысындағы ұқсастығын анықтауға бағытталған. Қара тоқылдақ Үлкен шұбар тоқылдақМысалы, сыртқы келбеті бойынша (дене пішіні мен қауырсынның түсі) үлкен шұбар тоқылдақты жасыл тоқылдақтан, үлкен сары шымшықты айдарлы сары шымшықтан және т.б. Бұл критерий кеңінен қолданылып келеді, бірақ морфологиялық ұқсастықтары бар түрлерді немесе егіз түрлерді анықтауға жеткіліксіз. Мысалы, безгек масасының 15 жуық сыртқы келбеті ұқсас түрлер бар екені анықталды.

10 слайд

#11 слайд
Физиологиялық критерий • Физиологиялық критерий – бір түрдің дарақтары барлық физиологиялық үдерістері бойынша ұқсас келеді. Мысалы: қоректенуі, тыныс алуы, зәр шығаруы және көбеюі.

11 слайд

#12 слайд
Географиялық критерий • Географиялық критерий – түрдің таралу аймағығын, түрдің ареалын анықтайды. Ареалдары үзілген түрлер де бар. Мысалы, көгілдір сауысқан екі бір бірінен үзілген арелдарда мекендейді, батыс - еуропалық және шығыс - сібірлік. Сонды қтанда географиялық басқа критерийлер сияқты абсолютті бола алмайды.

12 слайд

#13 слайд
Экологиялық критерий • Экологиялық критерий – осы түрге жататын организмдерің басқа түрлердің өкілдері арасындағы белгі бір қарым қатынастар формаларымен және өлі табиғаттың факторларымен сипатталады. Кәдімгі сары шымшық ағаштың төменгі жағында қоныстанады Мәскеулі сары шымшық ағаштардағы жыраларға қоныстанады Мысалы, бөлме өсімдіктері және үй жануарлары.

13 слайд

#14 слайд
Генетикалық критерий • Генетикалық критерий – әр бір түрге өзіне тән кариотипі - хромосомалар жиынтығы тән болып келеді. Хромосомалардың саны, формасы мен құрылысы бойынша ерекшеленеді. Мысалы, күмістүсті мөңке балықтың популяциясында 100,150, 200 хромосомалар саны бар дарақтар кездеседі, қалыпты хромосомалар саны 50 тең болуы шарт.

14 слайд

#15 слайд
Биохимиялық критерий • Биохимиялық критерий – нәруыздардың құрылыс ерекшеліктерін немесе ұқсастықтарын, жасушалардың химиялық құрамын анықтауға бағытталған. • ДНҚ мен нәруыздардың құрылысының ұқсастығы бойынша түрдің қаншалықты бір біріне туыстас болып келетін анықтауға болады. Сібір жарасы бацилласының капсуласында, басқа бациллаларда кездеспейтін полипептиді бар.

15 слайд

#16 слайд
Этологиялық критерий • Этологиялық критерий – түрдің мінез құлығы бойынша оқшаулануды сипаттауға бағытталған. Мысалы, құстардың сайрауы, билеуі, ұяны салу әрекеті бойынша анықтау болып келеді. Бірақ, түр үшін спецификалық мінез құлығы маусымдық сипатқа ие болуы, сонымен қоса мінез құлықтың күрделілік жоғары сатыдағы жануарларға тән құбылыс болып табылады. Саңрау құрдың ән салуы Құрдың ән салуы

16 слайд

#17 слайд
Түрдің құрылымы

17 слайд

#18 слайд
Түр • Түрлер араласпайды, мекен ету ареалдары әртүрлі болып келеді. • Жыныстық мінез құлығымен ерекшеленеді, ұрпақты дүниеге әкелу мерзімдері де әртүрлі болып келеді. • Тұйық генофондқа ие.

18 слайд

#19 слайд
Түрдің құрылымы • Жартылай түр (полувид) – репродуктивті ерекшеліктері, морфологиялық, географиялық және экологиялық ерекшеліктерімен сипатталатын географиялық немесе экологиялық тұқымтоп (нәсіл), «жас түр» деген күйге жартылай жеткен дарақтар тобы.

19 слайд

#20 слайд
Түрдің құрылымы • Түрше (подвид) – территориальды әртүрлі географиялақ тұқымтоптар, белгі мекен ету ортасына бейімделген және морфологиялық белгілелер бойынша ерекшеленеді. Мысалы, кәдімгі шырша екі түрлі түршені түзеді, олар еуропалық шырша, финдік шырша және сібірлік шырша тұқымтоптарын құрайды. Ресей территориясында мекендейтін кәдімгі тиынның 20 түршелері белгілі, олар бір бірінен реңі, дене тұрқымен және түктің сапалығы бойынша бір бірінен ерекшеленеді.

20 слайд

#21 слайд
Түрдің құрылымы • Экотүрлер (эковиды) – экологиялық тұқымтоптар, белгі бір қоршаған орта жағдайларына бейімделген және өзіне тән морфофизиологиялық ерекшеліктері бар. Мысалы, қара бозторғайдың екі экотүрлері белгілі, олар ормандық және саябақтық.

21 слайд

#22 слайд
Түрдің құрылымы • Популяция – шартты түрде белгілі территорияда оқшауланған,еркін шағылыса алатын дарақтар тобы. Ұзақ уақыт бойы тіршілігін сақтап, жаңғырта алатын және эволцияға түсе алатын дарақдың тобы. Түрдің популяциясы табиғи сұрыпталу арқасында түзіледі. Әрбір популяцияға ішкі құрылымы тән.

22 слайд

#23 слайд
Рефлексия ББҰ кестесі Білемін Білгім келеді Үйрендім Үйде: терминологиялық сөздерді қайталау

23 слайд