Бағыты:   Қоршаған әлем – экология, өсімдік. Тақырыбы:  «Аршаның емдік,дәрілік қасиеті »

#1 слайд
Алматы облысы, Ұйғыр. ауданы «Бірлік - Сүмбе орта мектебі »      Қанатқызы Жасмин – 3 сынып оқушысы    Бағыты:   Қоршаған әлем – экология, өсімдік. Тақырыбы:  «Аршаның емдік,дәрілік қасиеті »      Жетекшісі: Сайдахметова Акмарал Анарбековна

1 слайд

#2 слайд
Пікір  Қ анатқызы Жасминнің « Арша өсімдігінің емдік,дәрілік қасиеті » тақырыбындағы зерттеу жұмысының негізгі мақсаты Сүмбе маңындағы өсімдіктерінің бірі - аршаның түрлерін, ерекшеліктерін оқып үйрену.  Міндеттері: - Арша өсімдігіне қатысты кітаптармен, оқулықтармен, зерттеулермен танысу; - Аршаның түрлері, ерекшеліктері жайлы білімді тереңдету, халық медицинасында дәрілік өсімдік ретінде маңызы бүгінгі күнде де аса жоғары шипалы емдік қасиеттері туралы мағлұмат беру.  Н әтижесі: Арша өсімдігін күнделікті тұрмыста әртүрлі жағдайда пайдалана білуді кеңінен тарату, халық арасында арша өсімдігі аурулардың алдын алу мәселелері бойынша түсіндіру жұмысын ұйымдастыруды жүзеге асыру;

2 слайд

#3 слайд
Ж асмин, осы мектепте 1 – сыныптан бастап оқиды. Жасминың мінезі ашық, жүрегі кең – пейілді оқушы деуге болады. Жасмин 1 сыныптан бастап оқу озаты болып келеді. Жасмин мектепте оқып жүрген уақыт ішінде өзін жақсы жағынан көрсете білді. Өзіне берілген тапсырмаларды тиянақты орындайды, мектепте өтетін іс – шараларға белсене араласады, берілген қоғамдық жұмыстарға жауаптылықпен қарайды. Сынып ішінде, оқушылар арасында беделді, өзінің білімімен жан- жақты оқушы екенін көрсетіп, кішілерге қамқор көрсетіп, үлкендерге құрмет көрсетеді. Жасмин әдеби кітаптар оқығанды ұнатады,ән айтуды .мәнерлеп оқуды. үйінде ата – анасына үй шаруасы жұмыстарын жасауға көмектеседі.

3 слайд

#4 слайд
Кіріспе Т уған өлкеміздің экологиялық жағдайын жақсарту үшін, мен не жасай алам, менің қолымнан не келеді? Осы сұрақтар мені ойландырды… Сондықтан, Сүмбе ауылында өсетін киелі аршаның қасиеттерін зерттеп, оны қорғай отырып, келтіретін пайдасын ғылыми жұмысыма мақсат етіп алдым. Аршаны қазақ халқы әрі киелі, әрі қасиетті ағаш деп санаған. Халқымыздың  «Ағаштардың анасы – арша» деген теңеу сөзінде қаншама ұғым жатыр. Қазақ халқы аршаны “денсаулық ағашы” деп атайды. Арша өсімдігінің басқа өсімдіктерге қарағанда адамзаттың тұрмысына да, табиғатқа, қоршаған ортаға да тигізетін пайдасы өте көп. Саябақтарда өсіп тұрған көкпен-көк аршаның хош иісі қандай тамаша, мөлдір  де, тап-таза тау самалын еске түсіреді.

4 слайд

#5 слайд
Қ әдімгі арша тау беткейлерінде, құмды жерлерде, орман арасында, далалы аймақтарда өседі. Дәрі жасау үшін оның жемісін пайдаланады. Қ ұрамында эфир майлары, қант, сірке, құмырсқа, алма қышқылдары, минералды тұздар бар.

5 слайд

#6 слайд
Біздің аймақта арша қалай өсіріледі?  Арша өсімдігіне қызығушылығым, оның қалай, қайда өсетіндігін анықтау мақсатында басталды. Зерттеу жұмыстары нәтижесінен менің аңғарғаным, аршаның кез келген жерде немесе кез келген өңірде өсе бермейтіндігінде болып тұр. Аршаны өсірудің өзіндік әдіс-тәсілдері бар сияқты. Себебі менің көрген, мәлімет жинақтаған аршаларым туралы ой жинақтарымды ұсынып отырмын.  Аршаны біздің өңірге өсірудің бірінші тәсілі, өсімдікті өз топырығымен бірге отырғызу. Ол дегеніміз, таулы аймақтың қарашірікті құнарлы қара топырағы қажет.  Екіншіден оның тұқымына баса мән де берген жөн. Мен жинақтаған мәліметтер бойынша аршаның бірнеше түрінің болуы. Бірі күнді сүйсе, енді бірі күнді қажет етпейді. Керісінше, таса жерде, көлеңкеде өскенді қалайды екен.  Үшінші білгенім, күнді қалайтын аршамызды күн аралатып суғарып отырған абзал. Ал көлеңкені сүйгіш аршамыз суды онша қажетсінбейді.  Содан соң, арша өсімдігі баяу көтеріледі және бала сияқты күтіп-баптауды қажет етеді.  Мен өз жобамда әртірлі өңірлерде, әр аймақтарда өскен арша тұқымдасының түрлерін байқап, зерттеу жұмысын орындадым.  Сол ізденіс жұмыстардың нәтижесінде аршаның өсіру жолдарын ғана біліп қана қоймай, емдікке де қолдануға болатындығын да аңғардым.  Менің осы уақытқа дейін естіп - көргенім, аршанымен балаларды және үйді аластауға қолдануы еді. Ізденіс барысында аршаның басқада керемет қолданысқа қажетті өсімдік екендігіне көз жеткіздім.  Сонымен қатар, медицинада баға жетпес дәрілік өсімдік ретінде танылғаны белгілі болды.

6 слайд

#7 слайд
қ ысы-жазы көгеріп тұратын, бұталы өсімдік. Бұталары сұлап та жатады, кейде түзу өседі. Жапырақтары өткір, ине тәрізді қатты, үш-үштен қосақталып тұрады. Гүлдері бір жынысты, екі үйлі. Аталық гүлдері сырға сықылды салбырап тұрады. Оларда тікше және тозаңқап болады. Аналық гүлдері жасыл түсті, шар сияқты. Желмен тозаңданғаннан кейін бірыңғай аналық гүлдердің орнында аршаның жемісі пайда болады. Бұл жемістер тек екінші жылы ғана піседі. Сондықтан кей кездері бір бұтадан жас жемістерді де, піскен жемістерді де көруге болады. Май айында гүлдейді

7 слайд

#8 слайд
Арша туралы біз не білеміз?  А рша туралы біз не білеміз? Оқушылар арасында сауалнама жүргіздім.  О сы зерттеу жұмысы барысында, арша өсімдігінің жалпы сипаты, қоршаған орта мен табиғаттағы маңызы, емдік қасиеті, тұрмыста, қолөнерде және шаруашылықта пайдалануы жайында айтылады. Арша өсімдігі туралы Сүмбенің тауынаң және жергілікті үлкен адамдардан алған мәліметтер алдым. Ұстазымның кеңесіне сүйене отырып, арша өсімдігінің кездесетін жерлерін картаға белгілеп көрсеттім.

8 слайд

#9 слайд
 А ршаның барлық түрі ашық күнді қажет етеді  К ез-келген топырақта өсе береді, күй талғамайды    Ө су тұрғысына қарай ағаш түрінде, бұта түрінде тік немесе жерге жайылып жатаған өсетін өсімдік  А рша қарағайдың серігі, қарағайлы ормандарда қаулап өседі. Күн сәулесін жақсы көреді. Егер қарағайлы ормандарға шырша қоныстанып өсе бастаса, оның көлеңкесңне шыдамаған арша құрып кетеді.    Ө су тұрғысына қарай ағаш түрінде, бұта түрінде тік немесе жерге жайылып жатаған өсетін өсімдік. Табиғаттағы тік өсетін түрлерінің биіктігі – 20-30 метрге жетеді. Бұталы түрі биіктігі 1-3,5 метр, қысы-жазы көгеріп тұратын өсімдік. Жалпы 300 жылға дейін өмір сүреді.  Т абиғатта Гиннестің рекордтар кітабына кірген 800 және 1000 жыл жасаған кәрі аршалар да бар. 

9 слайд

#10 слайд
№ А тқарылатын жұмыс мазмұны Мерзімі Жұмыс нәтижесі 1 Зерттеу жұмысыны ң тақырыбын таңдау 2019ж 1. Жетекшіммен бірге тақырып таңдадым. 2. Зерттеу жұмысының ерекшеліктерімен таныстым. 2 Жұмыстың жоспарын құру 2019ж 1. Зерттеру әдістемесімен таныстым. 2. Тақырыптың түйінді сұрағын анықтадым. 3 Ақпарат көздерін таңдау 201 9 ж Тақырыпқа баланысты әдебиеттерді іріктеп алдым. 4 Тақырыпқа байланысты тәжірбие жұмыстарын жүргізу, болжамдар жасау 2019- 20ж 1. Тәжірибе жұмысын жүргіздім. 2. Зерттеу жұмысыма болжам жасадым. 5 Барлық зерттелген материалдарды қорытындылау 2019- 20ж 1. Зерттеу жұмысымды қорытындыладым. 6 Жасалған зерттеу жұмыстарына презентация жасап, электронды нұсқасын түсіру 2019- 20ж 1. Компьютерге презентация жасадым. 2. Электронды нұсқасын түсірдім. 7 Жобаны қорғау, байқауларға қатысу 2020ж 1. Мектепте 2-4 сыныптар арасында жобаны қорғадым. 2. Байқауларға қатысамын.

10 слайд

#11 слайд
Арша  — ағаштардың   анасы  Ә уелі тәрбиенің  анасы  — бесік, әрі- беріден кейін бесік  ананың  құрсағынан басталады... Мұқаң айтқан “Бесігіңді түзе” деген сөзде терең мағына бар. Соның бірі – бесік ағашының таза әрі сапалы болуы. Ал сапалы бесік –  арша  ағашынан жасалған бесік.  Арша  – аса қасиетті ағаш. Қасиетті болатыны – оған анау-мынау ауру-сырқау жоламайды. Түрлі микробтарды, құбыжықтарды өлтіретін күші бар.  Арша  бесікке қызамық, қара шешек сияқты аурулар дарымайды... Шамаң жетсе,  арша  бесік тап.

11 слайд

#12 слайд
Қазақ халқының тұрмыста, шаруашылықта,  қолөнерде қолдануы.  А рша ағашын ерте заманнан бері халық тұрмысқа қажетті түрлі бұйымдар жасау үшін пайдаланып келеді. Қасиетті аршаны киелі деп санап, оны беталды кесуге мүлде тиым салған. Сабағынан үй шаруашылығына пайдаланылатын бұйымдар жасаған. Бесік, киіз үйдің керегесін бекітетін тиек, ерді әшекейлеп өрнектеу үшін қолданған.  Қ азақ халқы айтқан:  – «Бесігіңді түзе» – деген сөзде терең мағына бар. Соның бірі – бесік ағашының таза сапалы болуы. Ал, сапалы бесік – арша ағашынан жасалған бесік. Аршаның қасиеттілігі сол, аршадан жасалған бесікке  ауру-сырқау жоламайды, бала денсаулығына пайдасы зор. Түрлі микроптарды өлтіретіндіктен, арша бесікке қызамық, қара шешек сияқты аурулар дарымайды. Аршадан жасалған бесікке құт құйылады

12 слайд

#13 слайд
Ә сіресе,таулы ауданның тұрғындарының аршаға деген «махабаттарында» тіптен шек жоқ. Оның себебі, төрт түлік малмен күн көріп отырған халық сол төрт тұяқтылардың сүтін айранға айналдырып пісу үшін арша ағашынан  күбі  жасайды. Бұл ағаштың беріктігі сонша – аптап ыстықта да арасы ашылып, қаңсып кетпейді. Иісі көпке дейін сақталады. Дәл осы аршадан жасалған күбіде пісілген қымыз бал татып, дәмі аузыңнан кетпейді. Аршаның түтінімен етті сүрлейді. Аршаның бүрінің күлін насыбайға қосады. Жылқының өкпе ауруын емдейді. М узыкалық аспаптар жасалса, дауысы әуезді болып шығатындықтан, қобызға, домбыра және қолөнер бұйымдарын жасауда да пайдаланған. Бұрынғы кездері арша ағашы құрылыс материалы және отын ретінде кесіліп келді. Қазір мықты, әрі салмақты әдемі арша діңі қарындаш және басқа да өндіріске шикізат есебінде пайдаланылады. Себебі сүрегі тез иірілмейтін, төзімді. Аршалардың сүрек діңінің көлденең қимасы өте әдемі және олар көп уақытқа дейін шірімейді. Олар механикалық өңдеуге жеңіл, жұмсақ, бальзамға тән жұпар иісті. Арша бөліп шығаратын шайырды техникалық өңдеуден өткізіп, лак алады

13 слайд

#14 слайд
Халық емшілігі:  Қ ұрғақ жөтелге аршаның түтіні бірден бір ем саналады    Халық емінде арша жемісі ежелден-ақ несеп айдайтын және қуықтың қабынуын басатын дәрі ретінде қолданылып келеді.  Аршамен тіс тазалау пайдалы.  Жасыл бұтақтарының жараны емдеп жазатын қасиеті бар  Ішектің қабынуына  Несеп жолының қабынуына.  Бүйректің қабынуына    Созылмалы кеңірдекшелердің  қабынуына.   Қуықтың қабынуына    Асқынған сыздауық шыққанда пайданылады

14 слайд

#15 слайд
Қайнатпа жасау  15 грамм кептірілген аршаның жемісін қайнап тұрған суға салып 20 минут тұндырады да, 1 ас қасықтан күніне 3 рет ішеді.

15 слайд

#16 слайд
Спиртті тұнба 15 грамм кептірілген жемісті 100 мл спиртке салып 10 күн тұндырады да, 10-15 тамшыдан 3 рет ішеді. Көктем кезінде қанның құрамын жақсарту үшін кәдімгі аршаның жемістерін күніне аш қарынға 1 жемістен жеп көбейте отырып, 15-күні 15 жемісін жейді. Содан кейін біртіндеп азайтып, 5 жеміске дейін жеткізеді. Бұл емдеудің өте бір тиімді әдісі.

16 слайд

#17 слайд
Тәжірибе тұжырымдамасы:  К әдімгі аршаның жемісінен жасалған дәрілер халықтық және ғылыми медицинада несеп айдайтын, өт айдайтыи дәрі ретінде пайдаланылады. Сонымен қатар кәдімгі аршаның жемісі ас қорыту жұмыстарын жақсартатын және қақырық түсіретін дәрі ретінде қолданылады.

17 слайд

#18 слайд
Аршамен аластау А рша – микробтарды, бактерияларды өлтіретін мәңгі жасыл өсімдік. Аңыздарға сүйенсек, аршаға Тәңірдің мейірімімен "өлместің суы" тамған екен. Сол себепті мәңгі жасыл болып тұрады. Жұрт оны құмандағы суға салып қойып, әр күні жуынуға пайдаланды. Тұтатып үй ішін де аластайды. Жын-шайтанды, жаман дуалар мен қара энергияларды қуады. "Арша тұрған жерге шайтан бармайды" деген наным бар. Бұны "Тәңірдің мейірі түсіп, өлместің суы тамған" қасиетті өсімдіктің киесінен шайтанның да қорқатындығымен түсіндіреді.

18 слайд

#19 слайд
Қорытынды  . Қ орыта келе, «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру»  Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына арнаған 12 сәуірдегі еңбегінде: «Қазақ «Туған жерге туыңды тік» деп бекер айтпаған. Патриотизм кіндік қаның тамған жеріңе, өскен ауылыңа, қалаң мен өңіріңе, яғни туған жеріңе деген сүйіспеншіліктен басталады. Сол себепті, мен «Туған жер» бағдарламасын қолға алуды ұсынамын, Бірінші, бұл білім беру саласында ауқымды өлкетану жұмыстарын жүргізуді, экологияны жақсартуға және елді мекендерді абаттандыруға баса мән беру» – деп  туған өлкеге сүйіспеншілік, экологиясын жақсарту, көгалдандыру жұмыстарына қатысуға шақырып, көрсетіп берді.  О лай болса, арша өсімдігінің пайдалы жақтарын, Туған өлкеміз өндірісті қала ауасының экологиялық жағдайын жақсарту, мектеп маңы ауасын тазартып денсаулықты нығайту үшін қолдануды ұсынып отырмын. Қаламыз бен мектеп ауласын көгалдандыруда арша өсімдігін қолдан көбейту арқылы қолдану керек.  Т абиғатқа да, адамзақа да тигізер пайдасы шаш етектен болатын арша ағашына қамқорлық қажет! Табиғатта азайып бара жатқан өсімдіктер жайында насихаттап, ата-бабамыз бізге қалдырған байлығы – арша өсімдігі болсын, басқа да өсімдіктер мен жануарларды аман сақтап қалу, қорғау, қамқорлық жасау біздің басты парызымыз

19 слайд

#20 слайд
Табиғатты қорғау үшін күресейік бәріміз Арша, ағаш, талдар, гүлдер егейік. Текке отырмай жасымыз бен кәріміз, Таза ауа үшін терімізді төгейік!

20 слайд

#21 слайд

21 слайд