"Бейнелеу өнері оқу іс - әрекетінде балалардың эстетикалық талғамдарын дамыту"

#1 слайд

1 слайд

#2 слайд
Кіріспе Эстетикалық талғам; Бейнелеу өнерінде эстетикалық талғамның алар орны; Эстетикалық талғамды зерттеген ғалымдар:

2 слайд

#3 слайд
Эстетикалық талғамдар туралы айтқанда, ең алдымен жас ерекшелігі туралы айту қажет, өйткені баланың жасына сай эстетикалық дамуы,олардың нақты бір әсер етуші ықпалды сезінумен тікелей байланысты. Эстетикалық талғам

3 слайд

#4 слайд
Балалардың көркемдік талғамы ең алдымен, оның танымдық көрінісі болып табылады. Ал,танымдық әрекеті – өткен халық мұнарасы мен өнер тәжрибесін, белгілі бір көркемдік мұра туралы, халық өнері туралы меңгерген білім жүйесі. Сондықтан баланың танымдық белсенділігі мен көркемдік талғамын қалыптастыруда бейнелеу оқу іс- әрекетінің алатын орны ерекше.Бейнеу өнерінде эстетикалық талғамның алар орны

4 слайд

#5 слайд
Эстетикалық талғамды зерттеген ғалымдар Педагогикалық ғылым мен тәжірибе эстетикалық сезімдерінің қарым- қатынастарының, ой-қорытындылауының, бағалауының тәжрибелік іс-әрекеттерінің қалыптасуына көмектесетін неғұрлым тиімді әдістерін анықтайды. ( Н.П.Сакулина, Т.С.Каморова, Т.Г.Казакова, В.Б.Косминская, Е.Г.Ковольская, И.Л.Гусарова, Е.А.Флерина,З.А.Богатеева, Т.Н.Доронова, Г.Н.Пантелеев, Н.Б.Халезова,Л.В.Пантелеева,С.Г.Якобсон.т.б.) Аталмыш зерттеулер нәтижесінде дайындалған оқу -әдістемелік құралдар орыс тілінен 1962,1977,1992 жылдарықазақ тілінен аударылып Республика деңгейінде тәжрибеде қолданылды. Бейнелеу өнерінің түрлері жайында жас ерекшелігіне сәйкес алғашқы түсініктер беріп қылқалам шеберлерінің туындылармен таныстыру арқылы көркем өнерге қызығушылыққа тәрбиелеуде "Балбөбек" бағдарламасының "Өнер көзі халықта" бөлімі дайындалды. Бұл бөлімде балаларға көркемдік тәрбие беруде айнала қоршаған өмірдегі,болмыстағы табиғаттағы, көркем өнердегі әсемдікті қабылдау, оған қызығушылық сезімдерін тәрбиелеу, ой-өрісін кеңейтіп көркемдік таным, түсінігін , сұлулыққа деген сүйіспеншілігін арттыру, көркемдік талғамын қалыптастыру мақсаты қойылады.

5 слайд

#6 слайд
Кемелденген тұлға тәрбиелеу ісі ең алдымен оған қажетті алғы – шарттар мен жан – жақты тәрбиелеу қүралдарына тікелей байланысты. Осындай парасаттылыққа, ізгілікке және әсем талғамға тәрбиелеу құралдарының бір өнері болып табылады.Өнердің – жас ұрпақтың қалыптасуына әсері ұшаң теңіз. Атап айтсақ, баланың өзін қоршаған ортаны танып білуіне ұшқыр қиялы мен нәзік сезімдерінің дамуына, ғибрат пен саналыққа, биік адамгершілік сезімдерге, яғни рухани жағынан дамып, жан – жақты жетілуіне ықпал ете алады. Өнерге жаны құштар, өз ісінің білгірі,терең ойлы бала жүрегін ұға алатын педагог өз кезегіндегі бала тәрбиесінде өнердің маңызын жете түсініп, өз мамандығын шығармашылықпен ұштасырары сөзсіз. Түрлі өнер саласы бойынша хабардар болып, жалпы көркемдік бағыттағы тәрбие туралы мәліметтер жинақтауы педагог беделін арттырар түседі. Атақты психолог Б.М.Теплов қажеттілік негізінде өмір процесінде сезім тәрбиеленеді,қызығушылық туындайды, көзқарастар, тұжырымдар және дүние таным қалыптасады деген. Бейнелеу өнерін оқыту барысында балалардың өз бетілігін және белсенділігі жақсы даму үшін бірнеше талптарды ескеру керек. Мұндай талаптардың бірі –сурет салуды шебер түсіндіру, суреттің салыну кезеңдерін айқын көрсету, әсіресе кіші мектеп жасындағы балалар сәндік композиция мен тақырыптық суреттерді өзбетінше шешкені маңызды. Балалардың зейінін сурет салудың мұндай түріне тарту, олардың шығармашылық ойын белсендіруге алдын ала жасалатын жұмыстарға жұмылдыру пәрменді ықпал жасайды.

6 слайд

#7 слайд
Бейнелеу оқу іс-әрекеті бағытындағы шаралардың мақсаттарының бірі де осы балалардың бойындағы көркемдік талғамдары мен әсемдік атаулыға талғампаздықтарын қалыптастыру. Өзін қоршаған ортаны эстетикалық тұрғыда қабылдай отырып, бала шығармашылық іс-әректіне де ықыластана түсері сөзсіз. Балалардың танымдық шығармашылығын артыру үшін бейнелеу өнері сабағының ықпал ететін үлкен мүмкіндігі бар. Бейнелеу оқу іс - әрекеті бір жағынан белсенділік, өзбеттілік, қиял, оймен жұмыс істеу сияқты шығармашылық іс-әрекетті талап етсе, екінші жағынан,эстетикалық бағыт- бейнелеу оқу іс – әрекетіне тән қасиет. Кіші мектеп жасындағы балалардың танымдық-шығармашылық белсенділігін тәрбиелеу ең алдымен, олардың әлемді тану қажеттілігімен және алған білімін өз шығармаларында пайдалануын дамытумен тығыз байланысты. Шығармашылық іс-әрекетінің айқындалар тұстары :баланың өз шамасымен жас өлшеріне лайықты еңбек әрекеті барысында әсемдік пен ұқыптылықты ықыластана ұштастыруы, мінез құлқындағы әдеп пен әсемдікті ұштастыру ,эстетикалық танымдық іс-әрекетке деген құштарлығы, көркем шығармаға деген ынтасы т.б.баланың көркемдікке деген ынтызар санасы мен көркем мазмұнды әрекетін қатар қалыптастыра отырып дамытуды біртұтас педагогикалық үрдістің екі жағы деп те айтуға болады. Көркем бейнелі іс-әрекеті арқылы өсіп-жетіліп келе жатқан адам өзін- өзі,таныту, көрсету, «мені көріп, маған қараңыздар»деген ішкі қажеттілігін таныта алады. Әсемдік тәрбиесі бір тұтас педагогикалық жүйедегі ақыл-ой, адамгершілік, еңбек тәрбиелерімен тығыз байланысты.

7 слайд

#8 слайд
Ал, эстетикалық талғамдар баланың жасына сай эстетикалық дамуы, олардың нақты бір әсер етуші ықпалды сезінумен тікелей байланысты. Осы ықпал бағытын жас ерекшелігіне байланысты,ретімен көрсетіп болсақ: ең алдымен түстің басымдылығы, яғни түс белгілерін баланың ең алғаш рет басым сезіну қабілеті, содан кейін жекеленген заттар,гүлдер, жан-жануарлар табиғаттың әр мезгілге сай көркем құбылыстары мен табиғат аясы, өнер құралдары мен түрлері,адам болмысы және оның сан алуан әрекеттерінің мазмұны. Мектепке дейінгі кезеңде балада көркем талғамға қатысты алып қарастырылатын болсақ, бейне-ұғымдарға негізінен көңіл аударады: кейін біртіндеп,бұл қабылдау түрінен қрапайым ұғым түсініктер қалыптасады.Қабылдау дами келе бақылауға ұласады, бақылау әрекеті бірітіндеп мақсатты бақылау әрекетіне көшеді. Баланың бейнелеу іс-әрекетінің негізгі түрлері болып саналатын сурет салу ,жапсыру,илеу әрекеттерімен шұғылдануы, өз кезінде, оған сан алуан түстер гаммасымен танысуға формалар, сызықтар, түрлі пішіндермен танысуға мүмкіндіктер бере алады. Баланың ішкі жан табиғаты өте сезімтал да әсерленгіш,эмоционалды,сонымен бірге икемді келеді. Ол ашық,айқын түстерді қолдана отырып,қабылдап отырған зат не құбылысқа деген өзінің көңіл күй толқынысын білдіре алады. Көркем талғамдарын қалыптастыру ең алдымен жеке тұлғаның табиғи мүмкіншіліктері негізделеді. Ал бұл потенциалды мүмкіншіліктер тек жүйелі тәрбие арқасында ғана нақты қабілеттерге айнала алады. .

8 слайд

#9 слайд
Айталық ,керемет есту қабілеті бола тұра , адамның саз өнерінің падишасы болып табылатын сифониялар мен өзіміздің қобыз үні мен домбыра әуенін түсіне алмауы мүмкін. Сондықтан жан-жақты,жүйелі де терең тәрбие ғана адам бойындағы биік адами талғамдар мен сезімдердің оянуына түрткі болып, оны адамның өзіне қызымет етуге бағыттары сөзсіз . Саз әуен сезімдеріне тікелей әсер етеді, сол сияқты барлық көркемдік қабілеттер турасында да осыны айтуға болады. Бейнелеу өнері материалдарын игеріп,үйренуде сол материалдарды түсіндірмей, сөйтіп балалардың санасына әбден сіңірмей тұрып , оларды бейнелеуге көшіру немесе сурет салуға кірістіру – үлкен қателік. Мәселен, бала заттарды көруге олардың пішінін,түсі, өлшемдік қатынасына көңіл бөлсе болды, ал сол заттарды бейнелеу немесе сурет салу балалардың жеке қабілетеріне қарай реттеледі.Бала алғаш қарындаш ұстаған сәттен бастап бейнелеудің көлемдік ,кеңістік, сол сияқты ,пішіндік ,реңдік таным іс-әрекеттерін жүргізу қажет. Бала сурет парағын парақ емес , оны кеңістіктегі терезе ретінде қабылдату өте көп көмегін тигізіп ,бейнелеудің күрделі сатысына жол ашып береді. Бейнелеу іс-әрекеті барысында да бала біртіндеп бейнелеу өнерінің мәнерлеу құралдарын меңгеріп,шығармашылық белсенділіктері қалыптаса бастайды, көркемдік талғамдарының алғашқы нышандары көрінісі береді. Ал, танымдық әрекеті – өткен халық мұнарасы мен өнер тәжрибесін, белгілі бір көркемдік мұра туралы , халық өнері туралы меңгерген білім жүйесі. Сондықтан баланың танымдық белсенділігі мен көркемдік талғамын қалыптастыруда бейнелеу іс- әрекетінің алатын орны ерекше.

9 слайд

#10 слайд
Бейнелеу өнеріне үйретудің негізіне қойылымды зерттеу ,қоршаған дүниені, өмірді тану жатады. Ал балаларға сурет салуға үйрету міндеттерінің – табиғат заңына сәйкес жазықтықтың бетіне пішіндерді сала білу тәсілдерін табу. Атақты орыс педагогы, бейнелеу өнерінің майталманы .П Чистяковтың «Неғұрлым көп білсең, соғұрлым көп көресің»деген сөздердін келтіре отырып,мектеп жасына дейінгі балаларға затты табиғи және оның мәні мен түрін көрсете отырып бейнелеуге үйрету арқылы шығармашылық,бейнелеу қабілетін дамытуға болады. Сондай-ақ қазақ халқының ғасырлар бойғы жинақталып, осы күнге дейін өз әсемдігін жоғалтпаған ою-өрнек мәдениетінің үлгілерін қазіргі кездегі тұрмыс-салтық бұйымдардан көре аламыз. Олар тоқыма қол бұйымдары , былғарыдан оюлап тігілген түрлі киімдер, сүйектен, ағаштан қашалған мүсіндер , алтын –күмісті зергерлік бұйымдар ,шиден тоқылған торлар,т.б. Халқымыздың ою-өрнек,қолөнер мәдениетінің негіздерін балабақшада осы тақырыпқа арналған жаттықтыру сабақтарында балаларға үйретуге болады . Сурет, өрнектер салу ,қазақтың ою-өрнек мәдениеті элементтерін молынан енгізу ,балалардың творчестволық ой-өрісін кеңейтіп,эстетикалық талғамын арттыра түседі. Мұндай жұмыстарды естиярлар тобынан бастап жүргізген тиімді. Қазақтың ою-өрнектерінде қолданылатын түзу сызық,дөңгелек ,нүктелерді шеңбер немесе төртбұрыштарға біркелкі етіп салуды үйрету. Балалардың қолдары жатықаннан кейін 2-тоқсанда гүл өрнектерін салуға үйрете бастайды. Ол үшін гүлмен әшкейленген шыны ыдыс суреттері мен плакаттарды пайдаланады.

10 слайд

#11 слайд
Гүл жайында ,оның түрі және табиғи жағдайда қалай өсетіні, қай мезгілде шешек ататыны жөнінде балаларға қысқаша мағлұматтар беріледі. Ересек топ балаларына бастапқыда түрлі тақырыпқа ойша сурет салғызып көруге болады. Сонсоң оларды қазақ халқының, ою-өрнегін салуға біртіндеп баулыса , бүлдіршіндердің бұл өнерден көп түсінік алары сөзсіз. Тәрбиеші балаларға ою- өрнектің негізгі түрлері –гүл, құсқанат,қошқар мүйіз,аша тұяқ, тышқан із, түрлі гүлдер. Балалар сурет салуға төселген соң осы элементтерден оюлы композиция жасаса да болады.(түс киіз, сырмақ, орамалға кесте тігу,жаулықты әшекейлеу,т.б.). Мұндай жабдықтармен балаларды таныстыру, мүсінші, зергерлерді арнайы шақырып , солардың әңгімелерін тыңдау, балалардың көз алдында жеңіл –желпі мүсіндерді ағаштан немесе сүйектен жасап көрсету тәрбиешілерге үлкен көмек болмақ. Міне, осындай сұлу да әсем дүниелердің қалай жасалып , қалай қолданылатынын балалардың білгені жөн, өйткені мұндай дүниелер олардың эстетикалық талғамын жетілдіре түседі. Қортындылай келіп, түрлі жастағы топтарда бейнелеу өнерінің өткізілуі сабақтарда балалар творчествосын дамыту үшін оқып үйретудің сан алуан әдістері және ең алдымен балалар дербестігін, белсенділігін , өмір құбылысын көркемдік тұрғысынан қабылдау әрқашанда дара, әрі таңдамалы. Оның негізіне әсемдікке эмоция білдіру жатады. Бала әрқашанда табиғаттағы, заттық дүниедегі, өнердегі әсемдікке, адамдардың мейірбан сезіміне үн қосады.Мұның өзіне сәбидің басынан кешірген қуанышының , талпынысының, толғанысының маңызы зор. Көркемдік тәрбие әдістері алуан түрлі. Олар көп жағдайда көркем ақпараттың көлемі мен сапасына, ұйымдастыру мен іс-әрекет түрлеріне , баланың жас ерекшелігіне бағынышты.

11 слайд

#12 слайд
Бағдарлама мазмұнына сәйкес жыл бойына жүргізілетін педагогикалық үрдіс барысында тәрбиеші негізгі белгіленген уақытта бейнелеу өнерінен балалардың бұрын меңгерген білім-білік дағдыларын қайталап бекіте отырып жаңа материалды игерудің қызғылықты әр түрлі әдіс-тәсілін таңдап алып, сурет салу, мүсіндеу және қиып жапсыруға қажетті құралдарды пайдаланудың тиімді жолдарын қарастырады, бейнелеу іс-әрекеттерінің мақсаты, міндеттері айқындап алып , оны жүзеге асырудың бағыт-бағдарын белгілейді . Сурет салатын немесе мүсіндейтін затты немесе құбылысты бақылату, талдау,түр-түсі, көлемі, пішіні жайында мағлумат беріп, оны зердеде сақтай білу дағдыларын қалыптастыру көзделеді.Тәрбиеші бейнелеу сабақтарында ауызша баяндау, сұрақ жауап,өткенді қайталау, бекіту жұмыстарынан кейін жаңа сабақты түсіндеру,үлгіні талдау,көрсету,бейнелеу іс- әрекетіне бейімделудің әр түрлі тәсілдерін та...

12 слайд