#1 слайд
Ашық сабақ Пән мұғалімі:

1 слайд

#2 слайд
СабақтыңСабақтың мақсаты: мақсаты: ббүкіләлемдік тартылыс үкіләлемдік тартылыс заңының мәнін түсінузаңының мәнін түсіну.. түрі:түрі: жаңа білім беру сабағы.жаңа білім беру сабағы. көрнекілігі:көрнекілігі: суреттер, Жер макеті, суреттер, Жер макеті, слайдтар арқылы демонстрациялау.слайдтар арқылы демонстрациялау. пәнаралық байланысы:пәнаралық байланысы: математика, геометрия, дүниетану, математика, геометрия, дүниетану, тарих.тарих.

2 слайд

#3 слайд
Үй тапсырмасы: қайталау Үй тапсырмасы: қайталау сұрақтарысұрақтары  Ньютонның бірінші заңының Ньютонның бірінші заңының тұжырымдамасытұжырымдамасы  Ньютонның екінші заңының Ньютонның екінші заңының тұжырымдамасытұжырымдамасы  Ньютонның үшінші заңының Ньютонның үшінші заңының тұжырымдамасытұжырымдамасы  Галилео Галилей кім?Галилео Галилей кім?  Үйге берілген есепті тексеру.Үйге берілген есепті тексеру.

3 слайд

#4 слайд
ГалилеоГалилео ГалилейГалилей

4 слайд

#5 слайд
ИсаакИсаак НьютонНьютон

5 слайд

#6 слайд
Исаак Ньютон – ағылшын физигі және математигі 4.01.1643ж. –31.03.1727ж. “Табиғат – оған ашық кітаптай, үнемі оқумен болатын” А. ЭЙНШТЕЙН

6 слайд

#7 слайд

7 слайд

#8 слайд
Бүкіләлемдік Бүкіләлемдік тартылыс тартылыс заңызаңы

8 слайд

#9 слайд
Ньютонның Ньютонның бүкіләлемдік бүкіләлемдік тартылыс заңын тартылыс заңын қалай ашқаны қалай ашқаны туралы бір қызық туралы бір қызық оқиға бар:оқиға бар: бақшада отырған бақшада отырған кезінде ол алма кезінде ол алма ағашынан ағашынан алмалардың Жерге алмалардың Жерге құлауын бақылай құлауын бақылай отырып, осы заңды отырып, осы заңды ашқан екен деген ашқан екен деген болжам бар.болжам бар. ФАКТ: СОЛ АЛМА АҒАШЫФАКТ: СОЛ АЛМА АҒАШЫ

9 слайд

#10 слайд
Бүкіл әлемдік тартылыс заңы.Бүкіл әлемдік тартылыс заңы.  Заңды Заңды И. НьютонИ. Ньютон 1667 жылы ашты. 1667 жылы ашты. 1665 1665 жылыжылы 23- 23-жасындажасында Ньютон Ньютон Айды Айды орбитада ұстап тұратын күш, Жерге орбитада ұстап тұратын күш, Жерге алманың құлауына септігін тигізетін күш алманың құлауына септігін тигізетін күш табиғатына ұқсас екендігін болжап айтты. табиғатына ұқсас екендігін болжап айтты. Оның болжамы бойынша Әлемдегі барлық Оның болжамы бойынша Әлемдегі барлық денелер арасында массалар центрін денелер арасында массалар центрін жалғастыратын түзу бойымен тартылыс жалғастыратын түзу бойымен тартылыс (гравитациялық күштер) күштері әсер етеді.(гравитациялық күштер) күштері әсер етеді.

10 слайд

#11 слайд

11 слайд

#12 слайд

12 слайд

#13 слайд
Жер – Ай жүйесіЖер – Ай жүйесі Айдың центрге тартқыш үдеуіАйдың центрге тартқыш үдеуі Екі үдеудің де мәнінің тең болуы заңның дұрыстығын көрсетті:

13 слайд

#14 слайд
1678 ж. Ньютон механиканы1678 ж. Ньютон механиканың негізгі заңдары болып ң негізгі заңдары болып табылатын табылатын бүкіләлемдік тартылыс заңынбүкіләлемдік тартылыс заңын жазды жазды:: Екі дене бір-біріне массаларының көбейтіндісіне тура Екі дене бір-біріне массаларының көбейтіндісіне тура пропорционал, ал арақашықтықтарының квадратына пропорционал, ал арақашықтықтарының квадратына кері пропорционал күшпен тартылады, кері пропорционал күшпен тартылады, мұндағы мұндағы mm 11 жәнежәне mm 22 – өзара әрекеттесуші екі дененің массасы, – өзара әрекеттесуші екі дененің массасы, rr – – денелердің арақашықтығы, денелердің арақашықтығы, GG – гравитациялық тұрақтылық – гравитациялық тұрақтылық (латынша (латынша gravitas gravitas – ауырлық деген сөзді білдіреді– ауырлық деген сөзді білдіреді).). 2 21 r mm GF

14 слайд

#15 слайд
Табиғаттағы көптеген құбылыстар Табиғаттағы көптеген құбылыстар бүкіләлемдік тартылыс заңымен бүкіләлемдік тартылыс заңымен түсіндіріледітүсіндіріледі  Күн жүйесіндегі ғаламшарлар қозғалысыКүн жүйесіндегі ғаламшарлар қозғалысы  Жердің жасанды серігінің қозғалыстары Жердің жасанды серігінің қозғалыстары  Баллистикалық зымырандардың ұшу Баллистикалық зымырандардың ұшу траекториясытраекториясы  Жерге жақын денелердің қозғалысыЖерге жақын денелердің қозғалысы  Денелердің жерге құлауыДенелердің жерге құлауы  Тасу және қайтуТасу және қайту  СарқырамаларСарқырамалар  Қол сөмкесінің ауырлығыҚол сөмкесінің ауырлығы  Жер атмосферасының болуы т.бЖер атмосферасының болуы т.б

15 слайд

#16 слайд
 1798 ж. гравитациялық 1798 ж. гравитациялық тұрақтылық ағылшын тұрақтылық ағылшын физигі Генри Кавендиштің физигі Генри Кавендиштің иірілмелі таразысының иірілмелі таразысының көмегімен өлшенді.көмегімен өлшенді.

16 слайд

#17 слайд

17 слайд

#18 слайд
Гравитациалық тұрақтылықГравитациалық тұрақтылық Кавендиш тәжірибесіКавендиш тәжірибесі Гравитациялық әреттесу Н – жіңішке жіп L – екіметрлік өзекше m – қорғасын шар(диаметрі 5см, массасы 775г) M – қорғасын шар(диаметрі 20см, массасы 49,5кг) r – үлкен және кіші шарлардың арақашықтығы Иірілмелі таразы

18 слайд

#19 слайд
GG –– гравитациялық тұрақтылық, гравитациялық тұрақтылық, оның сандық мәні, оның сандық мәні, массалары белгілі денелердің бір-біріне тартылатын массалары белгілі денелердің бір-біріне тартылатын күшін өлшеу жолымен анықталадыкүшін өлшеу жолымен анықталады, , G – гравитациялық G – гравитациялық тұрақтылықтың мәні: тұрақтылықтың мәні: G=6,67 G=6,67 1010 -11 -11 Н м Н м 22 /кг /кг 22 Барлық денелер жер бетіне тартылыс әрекетінен, Барлық денелер жер бетіне тартылыс әрекетінен, еркін түсу үдеуімен қозғала отырып құлайдыеркін түсу үдеуімен қозғала отырып құлайды Гравитациялық тұрақтылықтың Гравитациялық тұрақтылықтың физикалық мағынасыфизикалық мағынасы F = gm

19 слайд

#20 слайд
•Жерден қашықтап бара жатырған ғарышкерге әсер Жерден қашықтап бара жатырған ғарышкерге әсер ететін тарту күшінің өзгерісі.ететін тарту күшінің өзгерісі.

20 слайд

#21 слайд
Барлық денелер – Барлық денелер – алмалардан ғаламшарларғаалмалардан ғаламшарларға дейiн, бiртұтас бүкiл дейiн, бiртұтас бүкiл әлемдiк тартылыс заңынаәлемдiк тартылыс заңына бағынадыбағынады

21 слайд

#22 слайд
Есеп шығаруға мысал: 1. Массасы 1 кг шар жерге қандай күшпен тартылады: Жердің массасы 610 24 кг, шардың массасы 1 кг, олардың центрлерінің ара қашықтығы жер радиусына 6,410 6 м-ге тең. Жер мен оның үстінде жатқан шардың арасындағы тартылыс күшін есептейміз: Í ì êãêã êã ìÍ F 8,9 )104,6( 1106 1067,6 26 24 2 2 11       

22 слайд

#23 слайд
2. Массалары 1000кг екі дене арасы қандай болғанда әсерлесу күші 6,67*10 -9 Н-ға тең болады? Осылайша екі дененің арақашықтығы табылады. Берілгені: Шешуі: m 1 =m 2 =1000кг. Ғ=6,67∙10 -9 Н G=6,67∙10 -11 Нм 2 /кг 2 r-? r=F mGm 21 2 21 r mm GF

23 слайд

#24 слайд
Жаңа сабақты бекіту Жаңа сабақты бекіту сұрақтары:сұрақтары: 1. 1. Бүкіләлемдік тартылыс заңы қалай Бүкіләлемдік тартылыс заңы қалай тұжырымдалады?тұжырымдалады? 2. 2. Формуласын көрсет.Формуласын көрсет. 3. 3. Гравитациялық тұрақтылықтың сан Гравитациялық тұрақтылықтың сан мәні неге тең?мәні неге тең?

24 слайд

#25 слайд
Тақырыптық есептер:Тақырыптық есептер: 1.1.Массалары 80 тоннадан болатын Массалары 80 тоннадан болатын екі вагон арасы 1метр болса ,бір-екі вагон арасы 1метр болса ,бір- бірін қандай күшпен тартады? бірін қандай күшпен тартады? 2.2.Жермен салыстырғанда шамамен Жермен салыстырғанда шамамен бір жарым есе қашықтықтағы бір жарым есе қашықтықтағы Марс қанша уақытта Күнді толық Марс қанша уақытта Күнді толық бір айналып шығады?бір айналып шығады? А-деңгейА-деңгей

25 слайд

#26 слайд
В-деңгейВ-деңгей 1.1.Арақашықтығы 3км болатын ұшақ Арақашықтығы 3км болатын ұшақ пен қайықтың бір-біріне тартылу пен қайықтың бір-біріне тартылу күшін анықтау керек, ұшақтың күшін анықтау керек, ұшақтың массасы 30т, ал қайықтың массасы массасы 30т, ал қайықтың массасы 3т.3т. 2.2.Марс Марс ғғаламшарының серігі Фобос аламшарының серігі Фобос ққозғалып жүрген шеңберінің озғалып жүрген шеңберінің радиусы радиусы 9400 9400 км, айналу периоды км, айналу периоды 7са7сағғ39мин. Марсты39мин. Марстың массасы Жер ң массасы Жер массасынан қанша есе кем?массасынан қанша есе кем?

26 слайд

#27 слайд
С-деңгейС-деңгей Ғарышкеменің Жер бетінен 6∙Ғарышкеменің Жер бетінен 6∙ RR ЖЖ қашықтығына алыстағандағы қашықтығына алыстағандағы тартылыс күшін табу керек.тартылыс күшін табу керек.

27 слайд

#28 слайд
 Әзіл-есеп.Әзіл-есеп. Егер Сара әжейдің бақшасындағы Егер Сара әжейдің бақшасындағы қырыққабаттан 10м қашықтықта қырыққабаттан 10м қашықтықта Айнұр тәтенің ешкісі жайылып Айнұр тәтенің ешкісі жайылып жүрген болса, ол оған қандай жүрген болса, ол оған қандай күшпен тартылады? Ешкінің массасы күшпен тартылады? Ешкінің массасы 20кг, ал осы күзде үлкен болып 20кг, ал осы күзде үлкен болып піскен қырыққабаттың массасы 5кг.піскен қырыққабаттың массасы 5кг.

28 слайд

#29 слайд
Үйге тапсырма:Үйге тапсырма:  12-жаттығу(4;5).12-жаттығу(4;5).  §§15. Бүкіләлемдік 15. Бүкіләлемдік тартылыс заңы.тартылыс заңы.

29 слайд