#1 слайд
§35. Дигибридті будандастыру Сабақтың тақырыбы: Сабақтың оқу мақсаты: 9.2.4.3 - дигибридті будандастырудың цитологиялық негіздерін дәлелдеу және есептер шығару дигибридті будандастырудың цитологиялық негіздерін дәлелдеу және есептер шығару.   Сабақтың мақсаты:

1 слайд

#2 слайд
Үй тапсырмасы https://wordwall.net/ru/resource/76828788

2 слайд

#3 слайд
Г.Мендель неліктен екі жұп баламалы белгісі бойынша зертемекші болды? Белгілерді ажырату кезінде қандай қиындықтарды ескерді?

3 слайд

#4 слайд
НЕГІЗГІ ТҮСІНІКТЕР Дигибридті будандастырудың теориялық негіздері Маңызды ұғымдар •Дигибридті будандастыру - екі жұп белгі бойынша айқастыру •Дигетерозигота (АаВв) - екі белгі бойынша гетерозигота •Дигомозигота - екі белгі бойынша гомозигота (ААВВ немесе aabb) •Тәуелсіз тұқым қуалау - гендердің өз ара тәуелсіз берілуі Дигибридті будандастыру кезінде дараларда екі жұп аллельді гендер болады. Бұл гендер әртүрлі гомологты емес хромосомаларда орналасқан. Мендель тәжірибелерінде бұршақтың түсі мен пішіні зерттелді: сары түс (А) пен жасыл түс (а), тегіс пішін (В) пен бұдыр пішін (в). Таза сорттармақтар - бұл көп ұрпақ бойы белгілерін өзгеріссіз сақтайтын дигомозиготалы өсімдіктер (ААВВ немесе aabb).

4 слайд

#5 слайд
Мендельдің тәжірибесі: бірінші кезең Ата-ана ұрпағы (P) және F₁ буданы Мендель нысан ретінде екі таза сорттармақ алды: сары, тегіс түқымды (ААВВ) және жасыл, бұдыр түқымды (aabb) бұршақ өсімдігін. Айқас тозаңдандыру жүргізгеннен кейін таңғаларлық нәтиже алынды. F₁ ұрпағында біркелкілік заңы: Барлық буданда тек доминантты белгілер пайда болды - 100% сары және тегіс түқымдар. Бұл өсімдіктер дигетерозигота (АаВв) болды. Бұл нәтиже моногибридті будандастырудағы біркелкілік заңын растады, бірақ енді екі белгі бойынша бірден.

5 слайд

#6 слайд
F₂ ұрпағындағы керемет ажырау Мендель F₁ ұрпағын өздігінен тозаңдандырғанда, F₂ буданында ерекше нәтиже алды. 556 өсімдіктің ішінде төрт түрлі фенотип пайда болды - бұл күтпеген жаңалық еді! 315 Сары тегіс Екі доминантты белгі бірге 108 Жасыл тегіс Рецессивті түс + доминантты пішін 101 Сары бұдыр Доминантты түс + рецессивті пішін 32 Жасыл бұдыр Екі рецессивті белгі бірге Бұл сандық арақатынас шамамен 9:3:3:1 қатынасына сәйкес келді. Мұндағы ең маңыздысы - ата-аналарда болмаған белгілердің жаңа үйлесімі пайда болды!

6 слайд

#7 слайд
Гаметалар түзілуінің цитологиялық негізі Мейоз басталуы Хромосомалар жұптасып бөлінеді. Тезис бөлінуі Гомологтар тәуелсіз бөлініп әр түрлі комбинация. Екіншілік бөліну Хроматидалар бөлініп гамета қалыптасады. Төрт гамета Нәтижесінде AB, Ab, aB, ab түзіледі. Дигетерозиготада (АаВв) мейоз кезінде хромосомалар тәуелсіз бөлінеді және 4 түрлі гамета түзіледі. Мейоздың маңызы Дигетерозигота дарада (АаВв) мейоз нәтижесінде барлық мүмкін болатын үйлесімдер түзіледі. Себебі түс генін тасымалдайтын хромосома пішін генін тасымалдайтын хромосомаға гомологты емес. Төрт типті гаметалар: 1.AB - екі доминантты ген 2.Ab - сары, бұдыр 3.aB - жасыл, тегіс 4.ab - екі рецессивті ген Ұрықтану кезінде 4 × 4 = 16 мүмкін үйлесім пайда болады.

7 слайд

#8 слайд
Генотиптік және фенотиптік арақатынастар Фенотиптік кластар (9:3:3:1) 9 бөлік Сары тегіс (А_В_) 3 бөлік Сары бұдыр (А_вв) 3 бөлік Жасыл тегіс (ааВ_) 1 бөлік Жасыл бұдыр (aabb) Генотиптік әртүрлілік F₂ ұрпағында 9 түрлі генотип түзіледі: •1 AABB - дигомозигота доминантты •2 AABb - түсі бойынша гомозигота •2 AaBB - пішіні бойынша гомозигота •4 AaBb - екі белгі бойынша гетерозигота •1 AAbb - сары, бұдыр гомозигота •2 Aabb - сары, бұдыр гетерозигота •1 aaBB - жасыл, тегіс гомозигота •2 aaBb - жасыл, тегіс гетерозигота •1 aabb - дигомозигота рецессивті

8 слайд

#9 слайд
Мендельдің үшінші заңы: тәуелсіз тұқым қуалау Дигибридті будандастыру нәтижелерін талдау Мендельді үшінші маңызды заңды тұжырымдауға алып келді. Бұл заң биология тарихына тәуелсіз тұқым қуалау заңы деген атаумен кірді. Заңның толық тұжырымдамасы: «Әртүрлі гомологты емес хромосомада орналасқан гендер бір-біріне тәуелсіз тұқым қуалайды. Будан ұрпағында генетикалық рекомбинация нәтижесінде ата-анасының біреуіне де тән емес белгілердің жаңа үйлесімі пайда болады.» Қарапайым тілмен айтқанда: түс генінің тұқым қуалауы пішін генінің тұқым қуалауына ешқандай әсер етпейді. Әр белгі өз бетінше, тәуелсіз түрде ұрпаққа беріледі. Мысалы, сары дараларды есептегенде: 9+3=12, ал жасыл: 3+1=4. Олардың арақатынасы 12:4 немесе 3:1 - дәл моногибридті будандастырудағыдай!

9 слайд

#10 слайд
Дигибридті будандастыру: қорытынды Екі жұп ген Дигибридті будандастыруда екі жұп аллельді гендер қатысады, олар әртүрлі хромосомаларда орналасқан Төрт түрлі гамета Дигетерозигота мейоз арқылы төрт типті гаметалар түзеді: AB, Ab, aB, ab 9:3:3:1 арақатынасы F₂ ұрпағында төрт фенотиптік класс белгілі бір арақатынаста пайда болады Тәуелсіз тұқым қуалау Әртүрлі хромосомадағы гендер бір-біріне тәуелсіз беріледі, жаңа үйлесімдер пайда болады Дигибридті будандастыру генетиканың іргелі принциптерін көрсетеді. Бұл білім селекцияда, медицинада және биотехнологияда кеңінен қолданылады.

10 слайд

#11 слайд
1-тапсырма Лактоза сүттің құрамындағы қант. Ол лактаза ферментімен ыдырайды. Кейбір адамдарда лактаза ферменті жетіспейді. Лактаза ферментінің жетіспеушілігі белгісі рецессивті аллель бойынша тұқым қуалайды. Бұндай жағдай осы белгі бойынша гомозиготалы рецессивті генотипі бар адамда болуы мүмкін. (а) Гомозиготалы ұғымына анықтама беріңіз. ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ____________________________________ (б) Лактаза жетіспеушілігі жоқ адамның мүмкін болатын екі түрлі гентипін ұсыныңыз. D доминантты аллельді, d рецессивті аллельді белгілеу үшін қолданыңыз. ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ _________________ 1-жұп тапсырмасы Анасы доминантты гомозиготалы және әкесі гомозиготалы рецессивті отбасында екі бала дүниеге келген. Төмендегі шаршылардың ішіне ата анасы мен балаларының генотиптерін жазыңыз. Балалардың лактаза жетіспеушілігіне шалдығуының ықтималдығы қанша? ________________________________________________ _____________________________ 2-жұп тапсырмасы Бірінші ұрпақтың біркелкілік заңы қай уақытта көрініс табады, егер ата анасының бірінің генеотипі ааbb болса. Екінші ата анасының генотипін анықтаңыз. A) ААBb B) AaBB C) AABB D) AaBb

11 слайд

#12 слайд
Төменде гомозиготалы қара мен ақ тышқандарды будандастыру сызбасы берілген. Алынған бірінші ұрпақтың бәрі қара түсті және генотипі Bb. Бірінші ұрпақты өзара будандастырған сызба төменде берілген.

12 слайд

#13 слайд

13 слайд