Дыбыс. Дыбыс түрлері

#1 слайд
ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ДЫБЫСТАР

1 слайд

#2 слайд
Мақсаты: Қазақ тіліндегі дыбыстарды танып-білу, олардың ерекшеліктері мен жіктелуі туралы ақпарат беру.

2 слайд

#3 слайд
Дыбыстар — сөйлеу тілінің негізгі элементтері. Олар сөздерді құрастыру үшін қажет. Дыбыстар ауызша сөйлеу арқылы айтылып, тыңдаушыға жетеді. Қазақ тіліндегі дыбыстар 2 топқа бөлінеді Дауысты дыбыстар Дауыссыз дыбыстар

3 слайд

#4 слайд
•Дауысты дыбыс өкпеден шыққан ауаның ауыз қуысында еш кедергіге ұшырамай, еркін шығуынан жасалады. •Дауысты дыбыс буын жасауға қатысады. •Дауысты дыбысқа екпін түседі. •Тіліміздегі дауысты дыбыстар: а, ә, е, и, о, ө, ұ, ү, у, ы, і, э. •Дауысты дыбыс тіл, жақ және еріннің қатысына қарай жуан - жіңішке, ашық - қысаң, еріндік - езулік болып жіктеледі. Оны төмендегі кестеден көруге болады. ДАУЫСТЫ ДЫБЫС Тілдің қатысына қарай Жуан тілдің ұшы кейін тартылып, үсті дөңестенуі арқылы жасалады а, о, ұ, ы, у Жіңішке тілдің ұшы ілгері созылып жіңішкеруі арқылы жасалады ә, ө, ү, і, е, и, (у), э

4 слайд

#5 слайд
Жақтың қатысына қарай: Ашық жақтың кең ашылуы арқылы жасалады а, ә, о, ө, е, э Қысаң жақтың тар ашылуы арқылы жасалады ы, і, и, у, ү, ұ Еріннің қатысына қарай Еріндік еріннің дөңгеленіп алға қарай созылуы арқылы жасалады о, ө, ұ, ү, у Езулік езудің кейін тартылуы арқылы жасалады а, ә, е, ы, і, и, э

5 слайд

#6 слайд
ДАУЫССЫЗ ДЫБЫС Дауыссыз дыбыс өкпеден шыққан ауаның ауыз қуысында кедергіге ұшырап шығуынан жасалады. Қазақ тіліндегі дауыссыз дыбыстар б, в, г, ғ, д, ж, з, й, к, қ, л, м, н, ң, п, р, с, т, ф, х, һ, ц, ч, ш, щ, (у).

6 слайд

#7 слайд
Дауыссыз дыбыстар үн мен салдырдың қатысына қарай ұяң, үнді және қатаң болып 3-ке бөлінеді. Оны төмендегі кестеден көруге болады: 1Ұяң үн мен салдырдан тұрады, салдыр басым б, в, г, ғ, д, ж, з, һ 2Үнді салдырдан үні басым й, л, м, н, ң, р, (у) 3Қатаң тек салдырдан тұрады к, қ, п, с, т, ф, х, ч, ц, ш, щ Кейбір қатаң дауыссыздардың ұяң сыңарлары бар. Олар: п – бф – вк – гқ – ғт – дс – зш – ж Себебі, бұл жұп болған дыбыстардың жасалу орны бір-біріне өте жақын. Мысалы, п, б дыбыстары екі еріннің қақтығысуы арқылы жасалады.

7 слайд