Есте сақтау қабілетіне - тілдің қызметі

#1 слайд
Құдиярова Қарақыз Өтебайқызы Шымкент қаласындағы №25 мектеп- гимназияның қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі ОҚУШЫЛАРДЫҢ ЭССЕ ЖАЗУ ДАҒДЫСЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ

1 слайд

#2 слайд
МАҚСАТЫ Шығармашылықпен ойлайтын және сол ойын жазбаша түрде сауатты жеткізе білетін парасатты тұлға қалыптастыру МІНДЕТТЕРІ Сөз байлығын сауатты қолданып, шығармашылық қабілетін жетілдіру, эссенің бағалау критерийлерін меңгеру, берілген 20-дан астам эссе үлгілерін талдап, тіл мәдениетін сақтауға, кез келген салада белгілі тақырып бойынша эссе жаза алуға қалыптастыру

2 слайд

#3 слайд
Әлем әдебиетіндегі әйгілі жүз кітапты емін-еркін бар бояуымен төгілтіп түсіретін тіл – қуатты тіл, қазақ тілі – сондай тіл. Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев

3 слайд

#4 слайд
ӨЗЕКТІЛІГІ ЭССЕ ЖАЗУ Табысқа қол жеткізу Іскерлік қарым- қатынас жасау Өз жаңалығын жүзеге асыру Қоғамдық ойға пікір білдіру Басқа адамның көзқарасын білу

4 слайд

#5 слайд
ЭССЕНІҢ ПАЙДАЛАНЫЛУЫ МЕКТЕПТЕ, ЖОО-ДА ЖӘНЕ ЖАЛПЫ ӨМІРДЕ ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІ АҒЫЛШЫН ТІЛІ ФИЗИКА МЕДИЦИНАМАТЕМАТИКА ОРЫС ӘДЕБИЕТІ ӨНЕР СПОРТ ТАРИХ, ҚҰҚЫҚ ЭКОНОМИКА БИОЛОГИЯ ХИМИЯ

5 слайд

#6 слайд
ЭССЕНІҢ ТҮРЛЕРІ Классикалық эссе публицистикалық көркемдік сындық талдаулық лирикалық философиялық баяндамалық рефлексивтік сипаттамалық пікірсараптық

6 слайд

#7 слайд

7 слайд

#8 слайд
1-кезең “Сауатты жазып үйренейік” 1.Қазақ орфографиясының принциптері 2.Дауыстылардың жазылуы 3.Кейбір дауыссыздардың жазылуы 4.Түбір сөздердің жазылуы 5.Қосымшалардың жазылуы 6.Бөлек жазылатын сөздер 7.Бірге жазылатын сөздер 8.Қос сөздердің жазылуы 9.Қысқарған сөздердің жазылуы 10.Шылаулардың жазылуы 11.Одағайлардың жазылуы 12.Бас әріптің қолданылуы 13.Тасымал 14.Сөздік диктант 15.Орфографиялық сөздікпен жұмыс 16.Жаттығулар орындау 17.Өткенді қайталау-пысықтау сабағы

8 слайд

#9 слайд
2-кезең “Тыныс белгілерін үйреткіш құрал” 1.Сөйлем соңына қойылатын тыныс белгілері 2.Жақшаның қойылу ережелері 3.Бастауыш пен баяндауыштың арасына қойылатын сызықша 4.Қаратпа сөздің тыныс белгілері 5.Қыстырма сөздің тыныс белгісі 6.Одағайлардың тыныс белгісі 7.Айқындауыш мүшелердің тыныс белгілері 8.Бірыңғай мүшелер мен жалпылауыш сөздердің тыныс белгілері 9.Құрмалас сөйлемнің тыныс белгісі 10.Төл сөздің тыныс белгілері 11.Тырнақшаға алынатын төл сөздер 12.Тыныс белгілеріне қорытынды жасау 13.Жаттығулар мен тапсырмалар 14.Бақылау диктанты 15.Қатемен жұмыс 16.Шығармашылық жұмыс 17.Өткенді қайталау – пысықтау сабағы

9 слайд

#10 слайд
Бұл екі кезең –”САУАТТЫЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ “ Эссе жазу кезінде оқушыларды сауатты жазуға қалыптастыру, тіл білімінің айтылған тараулары бойынша әр кездерде алған білім-білікті нығайту, еске түсіру және дағдыға айналдыру болып табылады. Орфография дегеніміз - сөздерді дұрыс жазу ережелерінің жиынтығы, ал тыныс белгілері ережелерінің жиынтығы – пунктуация. Тіл білімінде бұлар арнайы қарастырылмайды, бірақ мектеп оқушылары әр кезеңде жекелеген ережелермен танысып отыру керек. Арнаулы курстардан өтуі маңызды. Сондықтан оқушы мектеп бітіргенде, өз ойын жазбаша сауатты бере алуы үшін арнаулы курс ретінде осы негізгі тарауларды қамту көзделіп отыр. Курс барысында «Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі» басшылыққа алынып, оқушылар сөздікпен жұмыс жүргізу үшін тиісті ережелермен қарулану керектігіне көз жеткізетін болады. Сол сияқты арнайы жасалған жаттығуларды орындау арқылы алған мәліметті бекіту және іс жүзінде қолдану қабілеті де шыңдалатын болады.

10 слайд

#11 слайд
3-кезең “СӨЗ ӨНЕРІ” ( КӨРКЕМ СӨЗ ТЕОРИЯСЫН МЕҢГЕРТУ) бағдарламасы 5-сынып № Әдеби –теориялық терминдер Сағат саны Мемлекеттік стандарттың тараулары мен тақырыптары 1Әдебиет және оның ғылыми салалары 1 Кіріспе 2Сөз өнерінің тіл ғылымына қатыстылығы 1 Ауыз әдебиеті туралы 3Фольклор және көркем образ1 Ауыз әдебиеті туралы 4Кейіптеу 1 С.Торайғыровтың «Шілде» өлеңі 5Портрет 1 М.Әуезов «Ақын қонақтар» 6Сюжет пен композиция 1 «Ер Төстік» ертегісі 7Кейіпкер және идея, эпиграф, аннотация, алғысөз 1 «Керқұла атты Кендебай» ертегісі 8Теңеу, эпитет, метафора1 М.Өтемісұлы «Қызғыш құс» 9Шумақ, тармақ, қарасөз 1 Абай «Ғылым таппай мақтанба» 10Теңеу мен эпитеттің айырмашылығы 1 С.Мұқанов «Лашын» 11Мінездеме, диалог 1 С.Бегалин «Бала Шоқан» 12Параллелизм 1 Қ.Жұмаділов «Қозыкүрең»

11 слайд

#12 слайд
№Әдеби –теориялық терминдер Сағат саны Мемлекеттік стандарттың тараулары мен тақырыптары 1Әсірелеу 1 «Алпамыс батыр» жыры 2Шендестіру 1 «Ер Тарғын» жыры 3Риторикалық сұраулы сөйлем 1 Д.Бабатайұлы «О,Ақтан жас» 4Өлең құрылысы және ұйқас 1 Абай «Әсемпаз болма әрнеге» 5Лирикалық қаһарман, ақындық тұлға 1 С.Торайғыров «Шығамын тірі болсам, адам болып» 6Градация 1 І.Жансүгіров «Домбыра» 7Типтік образ 1 М.Әуезов «Біржан сал Абай ауылында» 8Баллада 1 Ғ.Мүсірепов «Автобиографиялық әңгіме» 9Лирика – әдеби жанр 1 Ә.Сәрсенбаев «Сен құрметте оны» 10Повесть- эпикалық шығарма 1 Б.Соқпақбаев «Менің атым Қожа» 6-сынып

12 слайд

#13 слайд
№Әдеби –теориялық терминдер Сағат саны Мемлекеттік стандарттың тараулары мен тақырыптары 1Лирика мен эпика 1 Лиро- эпостық жырлар 2Құбылту, метафора 1 Махамбет «Тарланым» 3Ирония, сарказм 1 С.Торайғыров «Бір адамға» 4Баяндау, суреттеу, диалог, пейзаж, портрет 1 С.Сейфуллин «Бандыны қуған Хамит» 5Лириканың түрлері, қайталау:анафора, эпифора 1 І.Жансүгіров «Домбыра» 6Тақырып, идея, әңгіме, сюжет, эпизод 1 М.Әуезов «Көксерек» 7Шығарманың құрылысы 1 Ғ.Мүсірепов «Ананың анасы » 8Параллелизм 1 Ә. Тәжібаев «Сырдария» 9Баллада 1 Қ.Бекхожин «Ақсақ Темір мен ақын» 10Көсемсөз (публицистика) 1 Б.Бұлқышев «Шығыс ұлына хат» 11Символ 1 Қ.Мырзалиев «Кәрі қыран» 7-сынып

13 слайд

#14 слайд
№Әдеби –теориялық терминдер Сағат саны Мемлекеттік стандарттың тараулары мен тақырыптары 1Миф 1Мифтік әңгімелер 2Дидактикалық поэзия, толғау 1Жыраулар шығармашылығы 3Поэма 1Шәкәрім «Қалқаман - Мамыр» поэмасы 4Повесть 1М.Әуезов «Қараш-Қараш оқиғасы» 5Композициялық құрылыс 1Т.Ахтанов «Күй аңызы» 6Қайталау 1О.Сүлейменов «Қыз қуу» өлеңі 7Ұйқас, өлеңнің құрылысы 1Т.Айбергенов «Ана» 8Мінездеу 1Т.Әбдіков «Қонақтар» 9Драмалық шығарма 1Д.Исабеков «Әпке» 10Диалог, монолог, ремарка 1Ш.Мұртаза «Бесеудің хаты» 11Эпилог,пейзаж, портрет 1Мұқағали «Аққулар ұйықтағанда» 12Пимвол 1Қ.Жұмаділов «Қаздар қайтып барады» 13Бәйіт, рубаи 1Ә.Рудаки 14Трактат 1Омар Һайям 15Әдебиеттің қоғамдық мәні 1Р.Ғамзатов «Менің Дағыстаным» 16Психологиялық роман 1Ш.Айтматов «Найман ана» 8-сынып

14 слайд

#15 слайд
№ Әдеби –теориялық терминдер Сағат саны Мемлекеттік стандарттың тараулары мен тақырыптары 1 Антитеза 1 Лиро- эпостық жырлар 2 Гипербола 1 Батырлар жыры 3 Баллада 1 Қ.Бекхожин «Ақсақ Темір мен ақын» 4 Градация 1 Ауыз әдебиеті үлгілері 5 Импровизация 1 Айтыс 6 Инсценировка 1 Драмалық шығармалар 7 Көркем қиял 1 Ақын –жазушы өмір жолы 8 Метафора 1 Барлық көркем туынды 9 Мотив 1 Ақын –жазушылар шеберханасы 10Мысал 1 А.Байтұрсынов шығармашылығы 11Нақыл өлең 1 Дидактикалық поэзия 12Новелла 1 Ғ.Мүсірепов шығармашылығы 13Параллелизм 1 Батырлар жыры 14Пейзаж 1 Проза мен поэзия 15Поэзия 1 Барлық поэзилық шығармалар 16Поэма 1 Ақындар шығармашылығы 17Пьеса 1 Драмалық шығармалар 18Рубаи 1 Шығыс әдебиеті 19Символ 1 Қазіргі поэзия мен проза 20Стиль 1 Жазба әдебиеті үлгілері 21Тартыс 1 Драмалық шығармалар 22Теңеу 1 Ауыз әдебиеті үлгілері 23Ұйқас 1 Барлық поэзиялық туындылар 24Шенеу (сарказм) 1 С.Торайғыров «Бір адамға» 25Ішкі монолог 1 Драмалық туындылар 26Экспромт 1 Айтыс 27Эпиграф 1 Көркем проза 28Эпизод 1 Прозалық шығармалар 29Эпопея 1 М.Әуезов «Абай жолы» 30Эссе 1 Б.Бұлқышев «Шығыс ұлына хат» 9-сынып

15 слайд

#16 слайд
Эссенің құрылымдық картасы Эссе дегеніміз не? Эссе- қалыптасқан тұжырымдарға жаңа қырынан қарап, өзінше толғап, әрі дағдыдан, әдеттен, көне соқпақтардан бөлек, тың болжамдар мен түйіндеулерге құрылатын жанр.

16 слайд

#17 слайд
Кіріспе – тақырыпты таңдау себебі және мәні, логикалық және стилистикалық байланысқан бірқатар құрылымдардан тұрады. Бұл кезеңде өз зерттеу барысында жауап іздеген сұрақты дұрыс құрастыру өте маңызды, ал әрі қарай жауапты растайтын дәлелдердің реттілігі қажет. Кіріспе бойынша жұмыс жасағанда мына сұрақтарға жауап көмектесуі мүмкін: «Мен ашатын тақырып қазіргі кезде маңызды ма?», «Менің ойымша тақырыпқа қандай түсініктер енуі мүмкін?», «Тақырыпты бірнеше шағын тақырыпшаларға бөлуге бола ма?» , т.б. Кіріспе

17 слайд

#18 слайд
 Негізгі бөлім таңдаған мәселе және негізгі сұрақты қараудың теориялық және практикалық негіздерін қамтиды. Осы бөлімде дәлелдер мен талдаудың дамуын болжайды, сонымен қатар бұл сұрақ бойынша бар мәліметтерге қарағанда басқа дәлелдер мен ұстанымдарды негіздеу қажет. Негізгі бөлім

18 слайд

#19 слайд
Қорытынды – тақырып бойынша дәлелді қорытынды мен жинақтау. Эссені қорытындылайды немесе негізгі бөлімде айтылғанның мәні мен мағынасын тағы да анықтайды. Қорытындыны құрастыру үшін ұсынылатын әдістер: қайталау, суреттеу, цитата, әсерлі дәлелдеу. Қорытынды эссені толықтыратын өте маңызды элементті ұстауы мүмкін, басқа мәселелермен байланысын жоққа шығармай, зерттеудің (импликация) қолдануына сілтеме сияқты. Қорытындыда «Эссенің басында айтылған мәселе бойынша не деуге болады?» деген сұраққа жауап болу қажет. Эсседе зерттеген мәселені шешу жолдары, ұсыныс берілуі керек. Қорытынды

19 слайд

#20 слайд
Тезис – бұл эссеңізде бір нәрсені дәлелдеуге немесе түсіндіруге тырысқаныңыз, мысалы «Менің Отаным – гүлденген Қазақстан». Тезистің көлемі бір сөйлемнен артық болмасын, эсседегі сіз айтатын ойды сыйғызу қажет. Тезис деген не?

20 слайд

#21 слайд
Дәлелдер (аргументтер) — бұл қоғамдық өмір фактілері, құбылыстары, оқиғалар, өмірлік жағдаяттар мен тәжірибелер , ғылыми дәлелдемелер, ғалымдар пікіріне жасалған сілтемелер және т.б. Әрбір тезиске қатысты екі дәлел жазған жөн: бір дәлел сенімсіздеу шығуы мүмкін, ал үш дәлел қысқалық пен бейнелілікке бағытталған жанр түрінде орындалған шығарма үшін тым көптік танытуы ықтимал .  Дәлелдеме, аргумент деген не?

21 слайд

#22 слайд
Эссенің құрылымдық бөлімдері •Тақырыптың негізгі мәні мен негіздемесі тезис түрінде көрсетіледі Кіріспе 30% (75 сөз) •Тақырыпты дамыту •теория, фактілер, идея, ақпараттар, параллелдеу, аналогия, ассоцация, теңеу, сұрақтар қою, т.б. қолданып, дәлелдеу (аргументтеу) Негізгі бөлім 60% (150 сөз) •Жалпылау мен аргументтеріңіздің логикалық қорытындысы Қорытынды 10% (25 сөз) Кіріспе және қорытындыда ой негізгі мәселеге шоғырланғаны жөн (кіріспеде ол мәселе ретінде қойылса, қорытындыда түйінделеді).

22 слайд

#23 слайд
ЖИІ КЕЗДЕСЕТІН КЕМШІЛІКТЕР ДАЙЫН ЖҰМЫСТАН КӨШІРІП АЛУ ЕМЛЕ ЖӘНЕ ТЫНЫС БЕЛГІ ҚАТЕЛЕРІ ТАҚЫРЫП СӘЙКЕССІЗДІГІ ДӘЙЕКТЕРДІҢ БОЛМАУЫ ЖЕКЕ ПАЙЫМДАУДЫҢ БОЛМАУЫ МАЗМҰНЫ, ТІЛДІК БАЙЛЫҚ, БАЙЛАНЫСТЫҢ БОЛМАУЫ ТҮРЛІ ПІКІР, САЛЫСТЫРУ, ТҮСІНІКТЕРДІҢ БОЛМАУЫ

23 слайд

#24 слайд
5-сынып 70 -80 сөз 6-сынып 80-90 сөз 7-сынып 90 - 100 сөз 8-сынып 100 – 150 сөз 9-сынып 150- 200 сөз 10-сынып 200- 250сөз 11-сынып 250-300 сөз ЖОО –дағы студент 500 сөз немесе 1-2 беттен 20 бетке дейін.

24 слайд

#25 слайд
Эссе тақырыптарының үлгілері 1.Бай-сұлтандардың образдары М.Әуезовтің “Абай жолы” романының атауымен қандай өзара қатынаста болады? 2.Мағжан Жұмабаев өлеңдеріндегі махаббат лирикасы. 3.Мен қазақ қыздарына қайран қалам(Ғ.Мүсіреповтің “Ұлпан” романы бойынша) 4.Туыстарға көңіл бөлу маңыздылығы жөнінде толғану. 5.Өзіндік дарынға қалай қарау қажет?

25 слайд

#26 слайд
ЖИІ КЕЗДЕСЕТІН КЕМШІЛІКТЕР ДАЙЫН ЖҰМЫСТАН КӨШІРІП АЛУ ЕМЛЕ ЖӘНЕ ТЫНЫС БЕЛГІ ҚАТЕЛЕРІ ТАҚЫРЫП СӘЙКЕССІЗДІГІ ДӘЙЕКТЕРДІҢ БОЛМАУЫ ЖЕКЕ ПАЙЫМДАУДЫҢ БОЛМАУЫ МАЗМҰНЫ, ТІЛДІК БАЙЛЫҚ, БАЙЛАНЫСТЫҢ БОЛМАУЫ ТҮРЛІ ПІКІР, САЛЫСТЫРУ, ТҮСІНІКТЕРДІҢ БОЛМАУЫ

26 слайд

#27 слайд
Нысан Бағалау аспектілеріБалдары Ең жоғары бастапқы бал Эссе Мазмұны 10 18 Сауаттылығы 8 Емтихан нәтижелерін бағалау

27 слайд

#28 слайд
Бағалау өлшемдері Балл/Ұпай Эссе тақырыбын ашу тереңдігі және пікірлердің сенімділігі Емтихан тапсырушы эссе тақырыбын ашады, өз көзқарасын тұжырымдайды, өз тезистерін сенімді дәлелдейді 4 Емтихан тапсырушы эссе тақырыбын ашады, өз көзқарасын тұжырымдайды, бірақ тезистерін жеткілікті сенімді негіздемейді 2 Емтихан тапсырушы эссе тақырыбын үстірт ашады және өз тезистерін негіздемейді 1 Емтихан тапсырушы эссе тақырыбын ашпайды 0 Әдеби тақырыпқа жазылған эссенің мазмұнын бағалау өлшемдері

28 слайд

#29 слайд
Емтихан тапсырушының эссе тақырыбы бойынша өз пікірін дәйектеуі Емтихан тапсырушы эссе тақырыбына сәйкес келетін мәселе бойынша өз пікірін білдірді және осы пікірді растау үшін кем дегенде екі дәйек келтірді 3 Емтихан тапсырушы эссе тақырыбына сәйкес келетін мәселе бойынша өз пікірін білдірді және осы пікірді растау үшін кем дегенде бір ғана дәйек келтірді 2 Емтихан тапсырушы эссе тақырыбына сәйкес келетін мәселе бойынша өз пікірін білдірді , бірақ дәйектер келтірген жоқ немесе емтихан тапсырушының пікірі жұмыста көрсетілген жоқ немесе емтихан тапсырушы өз пікірін ...

29 слайд