Кіші жүз қазақтарының Сырым Датұлы басшылығымен болған көтеріліс. (1783-1797ж.ж)

#1 слайд
Ашық сабақтар Кіші жүз қазақтарының Сырым Датұлы басшылығымен болған көтеріліс. (1783-1797ж.ж) «Сырым батыр — жігерлі, терең ойлы, қайратты, батыл, тапқыр, айлалы ерекше тұлға. Ол халықтың сүйіспеншілігіне бөленген, халық оған табынған десе де болады». ағылшын журналисі Д.Ч. Бульжер

1 слайд

#2 слайд
Ашық сабақтар Мақсаты:  - «Кіші жүз қазақтарының Сырым Датұлы басшылығымен болған көтеріліс» оқиғаларын әнгімелеуде әдеби стильді қолдану; - Сырым Датұлы басшылығымен болған көтеріліс тұсындағы шайқастарының тарихи маңызын анықтау; - Қазақтардың ұлт-азаттық күресі туралы ақпарат беру; - талдау, жинақтау, қорыту операцияларын колдана отырып, ақпараттарды менгеру;

2 слайд

#3 слайд
Ашық сабақтар Ұлт-азаттық көтеріліс дегеніміз не? •Ой қозғау •Ұлт-азаттық қозғалыстың басты мақсаты — ұлтты езгіден азат ету, оның ұлттық мүддесін қорғайтын мемлекеттілігін қалпына келтіру және отаршылдық билікті жою арқылы ұлттық дербестікке қол жеткізу. Демек, ұлт- азаттық қозғалыс — отар халықтардың отарлық езгіге қарсы жалпы халықтық күресі.

3 слайд

#4 слайд
Ашық сабақтар Оқу - инемен құдық қазғандай 

4 слайд

#5 слайд
Ашық сабақтар •1.Сырым Датұлы (1742-1802ж.ж) •2.Ұлт-азаттық қозғалысының шығу себебі және оның алғашқы кезеңі. •3.Барон Игельстромның реформалары және Кіші жүзде хан билігін жою әрекеттері. •4.Ұлт-азаттық қозғалысының ақырғы кезеңі, жеңілу себептері.  

5 слайд

#6 слайд
Ашық сабақтар СЫРЫМ ДАТҰЛЫ (1742-1802 ж.ж.) Қолбасшы, батыр би, шешен 1783-1797 жылдардағы Кіші жүз руларының орыс отаршыларына қарсы ұлт-азаттық көтерілісінің жетекшісі. Батыс Қазақстан облысында дүниеге келген. Тегі - 12 ата Байұлына жататын байбақты руынан.

6 слайд

#7 слайд
Ашық сабақтар Сырым Датұлының атасы Шолан байбақты руының белгілі батыры болған. Ол батырлығымен,бір беткейлігімен дараланып, төрелердің қолынан қаза табады. Шоланды төрелер кескілеп өлтіріп кеткенде, төртінші баласы Дат шешесінің құрсағында қалған екен. Шешесі аман-есен босанған соң, төрелермен арадағы зіл ұмыт болмас үшін баланың атын Дат қояды.

7 слайд

#8 слайд
Ашық сабақтар Ел аузында сақталған әңгіме- аңыздарда Сырым Датұлы тана руының Малайсары, беріш руының Алдар, есентемір руының Есет секілді билерінен бата алған көрінеді. Мұның өзі Сырым Датұлының Кіші жүз қазақтарының арасында өзіндік беделге ие болғанын аңғартады. Асқан ақылдылығы арқасында өз ортасында тым ерте танылып, әділдігімен «Бала би» атанды. Сондықтан да Нұралы хан батырды бауырына тартып, оның беделіне арқа сүйеуге тырысты. Ол әуелі Сырымның әпкесіне үйленіп, оған жезде болады, кейін «ақсүйек тұқымы қара халыққа қыз бермейді» деген ата дәстүрін бұзып, Орын деген әйелінен туған қызы - Айғараны батырға қосып, оны күйеу бала етеді.

8 слайд

#9 слайд
Ашық сабақтар Бірақ патшалық Ресейдің далалық өлкеде әкімшілік-саяси реформа жүргізіп, хандық билікті күшейту арқылы қалың бұқараның Жайық өзенінен өтуіне тыйым салып, шұрайлы жайылым мен өрісінен айырып табиғи құқыларын шектеуі, жергілікті билік органдары арқылы алынатын салық көлемін көбейтуі Сырым Датұлы мен орыс патшасы тағайындаған Нұралы ханның арасын ашып жіберді.

9 слайд

#10 слайд
Ашық сабақтар Патша әкімшілігінің озбырлығына, хан-сұлтандардың дәрменсіз халіне ашынған батыр рубасыларының қалауымен қолына қару алып, қалыптасқан саяси жүйеге қарсы шықты.

10 слайд

#11 слайд
Ашық сабақтар 2. Ұлт-азаттық қозғалысының шығу себебі және оның алғашқы кезеңі Е. Пугачев бастаған шаруалар көтерілісі басылғаннан кейін патша үкіметі Кіші жүз қазақтарының көшпелі қауымына отаршылдық езгіні күшейтіп жіберді.  Біріншіден, шекара шебінің ішкі жағына уақытша өткен қазақтарға қойылатын талаптар тым қатайтыла түсті.  Екіншіден, Орал қазақ әскерлері тарапынан бұрынғысынша дала төсіндегі «әскери іздестірулер» тоқтатылмады.  Үшіншіден, Нұралы ханның және оның төңірегіндегілердің беделі жыл өткен сайын төмендей берді. Ол бірте-бірте патша үкіметінің қолындағы қуыршақ қолшоқпарға айнала бастады.

11 слайд

#12 слайд
Ашық сабақтар 1782-1783 жылдың қысында шекара шебінің ішкі жағында казактар қазақтардың 4 мыңнан астам жылқысын күшпен тартып алды. Қыстың өте суық болуы жағдайды одан сайын қиындатып жіберді. Жұт басталды. Дала тұрғындарының 10 000-нан астам жылқысы мен сиыры қырылып қалды. Міне осындай қиын-қыстау жағдайда Кіші жүздің шекара шебіне таяу ауылдарында бұқаралық қозғалыс басталып, ол көп ұзамай азаттық күресіне ұласты.

12 слайд

#13 слайд
Ашық сабақтар Көтеріліске қарапайым көшпелі қазақтардың едәуір бөлігі қатысты старшынд ар батырлар билер Олардың бәрі де Кіші жүздегі барлық рулық бірлестіктердің, әсіресе Ресеймен шектес жерлердегі рулардың өкілдері болатын.

13 слайд

#14 слайд
Ашық сабақтар 1783 жылдың көктемінде қазақтар Орал шекара шебіне Гирьял бекінісіне Орынбордың солтүстік-шығысында шабуыл жасай бастады. Орынбор коменданты қазақ даласына Орынбор казақтарының жазалаушы әскерлері мен башқұрттардың 1500 сарбазын жіберді. Қазақ көтерілісшілері оларға табандылықпен қарсылық көрсетті.

14 слайд

#15 слайд
Ашық сабақтар 1785 жылы қазақ жасақтары Төменгі Орал шекара шебінің аймағында патша үкіметінің әскерлерімен кескілескен шайқасқа түсті. Сырым Датұлы 2700 сарбазымен старшын  Барақ Жанұзақұлы  2000 Тіленші баты р  1500 сарбазымен Ханның халық көтерілісін басып-жаншып тоқтатуға мұршасы келмеді. Нұралы хан 1786 жылы Кіші жүзден біржолата қуылды. Содан кейін  1790 жылы Уфаға жер аударылған Нұралы хан ақырында сонда қайтыс болды.

15 слайд

#16 слайд
Ашық сабақтар 3. Барон Игельстромның реформалары және Кіші жүзде хан билігін жою әрекеттері 1784 жылы Орынбор губерниясының бастығы болып О.Г. Игельстром келді. 1786 жылы О. Игельстром хан билігін реформалаудың жобасын ұсынды. Ол реформаның мәні хан билігін толығынан жою Кіші жүзді рулық-тайпалық жүйе бойынша — Әлімұлы, Байұлы және Жетіру етіп үшке бөлу ұсынылды. Оның әрқайсысында сот билігін жүзеге асыратын әкімшілік органдар - ру ақсақалдары кіруге тиісті «расправалар» құрылатын болды. Оның құрамына төраға, ақсүйектерден тағайндалатын екі орынбасары және бір молда енгізілетін болды. II Екатерина Игельстромның бұл ұсынысын қолдады.

16 слайд

#17 слайд
Ашық сабақтар Жаңа әкімшілік орган - «расправалардың» құрылуы сұлтандардың патша үкіметіне қарсы наразылығын күшейтіп. Игельстромның реформасы іске аспай қалды. 1789 жылы Игельстром Кіші жүз қазақтарын басқарудың жаңа жобасын ұсынды. Онда патша үкіметінің қалауы ескерілді: хан билігін қайтадан қалпына келтіру және Кіші жүзді одан сайын бөлшектеп алты расправа құру көзделді.

17 слайд

#18 слайд
Жылдар Болған оқиғалар 1 1791 жылы  Ералы сұлтан Кіші жүздің ханы болып сайланды. 2 1792 жылы Сырым Датұлы құрамында 1000 сарбазымен Елек қорғанысына шабуыл жасады. Содан соң Красногорск  бекінісін бірден лап қойған шабуыл арқылы алмақ болды. Бірақ мықтап нығайтылған бекіністер мен жақсы қаруланған қорғанысшылар көтерілісшілердің жоспарын жүзеге асыртпады. 3 1795 жылыНұралы ханның ұлы Есім сұлтан хан болды.  4 1797 ж-дың көктемінде Сырым Датұлының жасақтары хан ордасына шабуыл жасап, Есім ханды өлтіреді. 5 1797 жылы  Айшуақ сұлтан хан болып сайланды. •4.Ұлт-азаттық қозғалысының ақырғы кезеңі, жеңілу себептері.

18 слайд

#19 слайд
Ашық сабақтар Сырым Датұлы осыдан кейін өзінің төңірегіне ру старшындарын бұрынғысынша топтастыру, сұлтандарға және патша әкімшілігіне қарсы күресін жалғастыра беру мүмкіндігінен айырды. Сырым батыр Хиуа хандығына көшіп кетті. Халық аузындағы аңызға қарағанда, Сырым Датұлы  1802 жылы өзінің саяси қарсыластарының қолынан қаза тапқан көрінеді.

19 слайд

#20 слайд
Ашық сабақтар Сырым дүниеден озған кезде оның асында 2000 жылқы, 2500 қой сойылып,5000 күбі қымыз ішілген және бірнеше жүз ақшаңқан киіз үйлер тігілген. Бұл, біржағынан, оның байлығын, екінші жағынан, оның халық арасында беделді болғанын білдіреді.Батыс Қазақстан облысында Сырым Датұлы атындағы аудан бар.

20 слайд

#21 слайд

21 слайд

#22 слайд
Ашық сабақтар жеңілу себептері: -Қазақ феодалдары мен старшындық топтар арасындағы алауыздық -Руаралық қайшылықтар -Көтерілісшілердің нашар ұйымдасуы -Қару жарақтың аздығы -Сырымның көтерілістің әр кезеңінде мақсаттарын өзгертуі

22 слайд

#23 слайд
Ашық сабақтар Білімдіден шыққан сөз, Талаптыға болсын кез

23 слайд

#24 слайд
Ашық сабақтар Математикалық лотоМатематикалық лото 2000+742-1000=2000+742-1000=

24 слайд

#25 слайд
Ашық сабақтар Жауабы:Жауабы: 1.1742 ж- (Сырым Датұлы дүниеге келді)

25 слайд

#26 слайд
Ашық сабақтар Математикалық лотоМатематикалық лото 3000-2000+783=3000-2000+783=

26 слайд

#27 слайд
Ашық сабақтар Жауабы:Жауабы: 2. 1783 ж (Кіші жүз руларының орыс отаршыларына қарсы ұлт-азаттық көтерілісі басталды.)

27 слайд

#28 слайд
Ашық сабақтар Математикалық лотоМатематикалық лото 1000+1000-215=1000+1000-215=

28 слайд

#29 слайд
Ашық сабақтар Жауабы:Жауабы: 3. 1785  ж (Қазақ жасақтары Төменгі Орал шекара шебінің аймағында патша үкіметінің әскерлерімен кескілескен шайқасқа түсті.)

29 слайд

#30 слайд
Ашық сабақтар Математикалық лотоМатематикалық лото 1886-100=1886-100=

30 слайд

#31 слайд
Ашық сабақтар Жауабы:Жауабы: 4.1786 ж (Нұралы хан Кіші жүзден біржолата қуылды.)

31 слайд

#32 слайд
Ашық сабақтар Математикалық лотоМатематикалық лото 2000-218+2=2000-218+2=

32 слайд

#33 слайд
Ашық сабақтар Жауабы:Жауабы: 5.1784 ж (Орынбор губерниясының бастығы болып  О.Г.Игельстром келді.)

33 слайд

#34 слайд
Ашық сабақтар Математикалық лотоМатематикалық лото 392+1400-1=392+1400-1=

34 слайд

#35 слайд
Ашық сабақтар Жауабы:Жауабы: 6.1791 ж (Ералы сұлтан Кіші жүздің ханы болып сайланды.)

35 слайд

#36 слайд
Ашық сабақтар Математикалық лотоМатематикалық лото 1300+497=1300+497=

36 слайд

#37 слайд
Ашық сабақтар Жауабы:Жауабы: 7.1797 ж (Айшуақ сұлтан хан болып сайланды.)

37 слайд

#38 слайд
Ашық сабақтар Математикалық лотоМатематикалық лото 1000+805-3=1000+805-3=

38 слайд

#39 слайд
Ашық сабақтар Жауабы:Жауабы: 8.1802ж (Сырым дүниеден озды.)

39 слайд

#40 слайд
Ашық сабақтар 1. Көтерілістің басты себебі неде ? тақырыпты бекіту сұрақтары.

40 слайд

#41 слайд
Ашық сабақтар Сұрақтың жауабы Патшалық Ресей Кіші жүз қазақтарының көшпелі қауымына отаршылдық езгіні күшейтіп жіберуі және нұралы ханның озбырлығы.)

41 слайд

#42 слайд
Ашық сабақтар тақырыпты бекіту сұрақтары. 2. Көтеріліс қалай басталды ?

42 слайд

#43 слайд
Ашық сабақтар Сұрақтың жауабы (1783 жылдың қысында шекара шебінің ішкі жағында казактар қазақтардың 4 мыңнан астам жылқысын күшпен тартып алды.)

43 слайд

#44 слайд
Ашық сабақтар тақырыпты бекіту сұрақтары. 3. Барон О. Игельстром қандай өзгерістер енгізбекші болды ?

44 слайд

#45 слайд
Ашық сабақтар Сұрақтың жауабы (хан билігін толығынан жою, Орынборда Шекаралық сот билігін орнату . Кіші жүзді рулық-тайпалық жүйе бойынша — Әлімұлы, Байұлы және Жетіру етіп үшке бөлу ұсынды.)

45 слайд

#46 слайд
Ашық сабақтар тақырыпты бекіту сұрақтары. 4.Көтерілістің жеңілу, себеп-салдарын түсіндір ?

46 слайд

#47 слайд
Ашық сабақтар Сұрақтың жауабы (Қазақ феодалдары мен старшындық топтар арасындағы алауыздық, Руаралық қайшылықтар, Көтерілісшілердің нашар ұйымдасуы, Қару жарақтың аздығы, Сырымның көтерілістің әр кезеңінде мақсаттарын өзгертуі)

47 слайд

#48 слайд
Ашық сабақтар Үйге тапсырма: •Дәріс оқу «1» 213-234 б. «2» 110-128 б

48 слайд