Көсемшенің сөйлемдегі қызметі

#1 слайд
Ашық сабақ Тақырыбы: Көсемшенің сөйлемдегі қызметі 7 Ә - сынып

1 слайд

#2 слайд
Көсемше екі түрлі мәнде, екі түрлі қызметте қолданылады : 1) күрделі етістіктің құрамында келіп, негізгі іс-әрекетті білдіреді.  2) қимыл-әрекеттің әртүрлі сипатын, амал-тәсілін, себеп- мақсатын білдіреді. 

2 слайд

#3 слайд
Мысалы: Тапсырманы орындап болды. Орындап болды  –күрделі етістік; орындап – негізгі іс- әрекет; болды – көмекші мәндегі етістік. Әңгімені құмарта тыңдады.   Құмарта – қалай? Іс-әрекеттің амал-тәсілін білдіріп тұр.

3 слайд

#4 слайд
Көсемше үш түрлі жолмен жасалады: 1) -а, -е, -й жұрнақтары арқылы ауыспалы осы шақ көсемше жасалады. Мысалы, Боран соғады, мал төлдейді,  ит үреді; 2) -ып, -іп, -п жұрнақтары арқылы өткен шақ көсемше жасалады. Мысалы, Сыпайы сызып айтады, шорқақ үзіп айтады. Көсемшелер: сызы п, үзіп айтады. 3) -ғалы, -гелі, -қалы, - келі жұрнақтары келер шақ көсемше жасайды. Мысалы, айтқалы отыр, к еткелі жатыр, оқығалы  жүр, келгелі отыр.

4 слайд

#5 слайд
Көсемше көптелмейді, септелмейді, тәуелденбейді.  Тек -а, -е, -й және -ып, -іп, - п тұлғалы көсемшелер ғана жіктеледі.  Ал -ғалы, -гелі, -қалы, - келі тұлғалы көсемшелер жіктелмейді.

5 слайд

#6 слайд

6 слайд

#7 слайд
КӨСЕМШЕНІҢ СӨЙЛЕМДЕГІ ҚЫЗМЕТІ 1. Күрделі етістіктің құрамында жіктеліп келген жағдайда көсемше баяндауыш қызметін атқарады. Мысалы,  Біз ақырын әңгімелесіп келеміз  (не істеп келеміз?) 2. Іс-әрекеттің амалын, мақсатын, т.б. білдіріп, пысықтауыш қызметін атқарады. Мысалы, Қасқырлар жылқыға топтанып  (қалай?) ке ліп шапты.

7 слайд

#8 слайд
3. Кейде жіктеліп келген баяндауышпен, есімшеден болған анықтауышпен, септеліп келген есімшелермен, тұйық етістіктен болған толықтауышпен бірыңғай мүше болады. Мысалы: Осы жақта бір қарт атамыз бар дегенге жолығып, қолын алып, бір-екі ауыз ақылын сұрайын деп едім.

8 слайд

#9 слайд
Оқулықпен жұмыс 188 - жаттығу. Берілген мақал - мәтелдерден көсемшелерді тауып, сөйлемнің қай мүшесі екенін анықта.

9 слайд

#10 слайд
Топпен жұмыс

10 слайд

#11 слайд
Кім тапқыр? 1.Қазақ тілінде неше сөз табы бар? 9,8,7,6 2.Көсемше қай сөз табынан жасалады? есімдік, етістік, зат есім, үстеу 3.Көсемшенің жұрнақтары: қан,-кен, ған,-ген, - ып,-іп,-п. 4.Көсемше тұлғасындағы сөз тіркесін тап: барған жоқ, айтып кел, ауылға кел, сабақты оқы 5.Көсемшенің жұрнақтары нешеу? 5,8,9,10 6.Көсемше тұлғасындағы сөйлемді тап. Жауға аттануға рұқсат сұрады. Ақботаны да көргім келеді. Абай мұны біліп жүр еді .

11 слайд

#12 слайд
Сабақтың қорытындысы: 1 Көсемше дегеніміз не? 2 Көсемшенің жұрнақтары қандай? 3 Көсемше қалай түрленеді? 4 Көсемшенің сөйлемдегі қызметі қандай?

12 слайд