Лингвистикалық бағыттағы ғылыми жоба "Латын: өткенді жаңғырту"

#1 слайд
Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданы “Ақсай қаласының №5 ЖОББМ” КММ Оқушының ғылыми жобасы Бағыты: лингвистика Секция: қоғамдық-гуманитарлық Орындағандар: Петрова Ильяна, Искакова Аружан Жетекшісі: Нугманова Т. А. ЛАТЫН: ӨТКЕНДІ ЛАТЫН: ӨТКЕНДІ ЖАҢҒЫРТУЖАҢҒЫРТУ

1 слайд

#2 слайд
Зерттеудің мақсаты: Латын әліпбиіне көшу туралы мәселені мектеп және аудан көлемінде зерттеу және насихаттау Міндеттері:  Қазақ халқының әліпбиінің қалыптасу тарихымен таныстыру; Латынға көшудің тиімділігі мен қиыншылықтарын зерделеу; Қоғамдағы қалыптасқан пікірлерді саралау; Қала тұрғындары, ұстаздар, оқушылар арасында насихат жұмыстарын жүргізу;

2 слайд

#3 слайд
Мазмұны Кіріспе бөлімі. Қазақ тілінің қалыптасу кезеңдері Зерттеу бөлімі. 1. Араб әліпбиінің қазақ халқының тарихында алатын орны 2. Ахмет Байтұрсыновтың «төте» жазуы 3. “Жаңа әліп” 4. Кириллицаны қабылдау 5. 90 – шы жылдардағы ұсыныстар 6. “Өткенді жаңғырту” 7.Статистикалық мәліметтер Қорытынды. Әр нәрсе уақыт еншісінде

3 слайд

#4 слайд
XV-XVII ғ.ғ. – Қазақ ұлтының ұлттық және ресми тілі ретінде қалыптасу кезеңінің аяқталуы 1991 ж. 16.12. – ҚР Президентінің Жарлығымен қазақ тілі мемлекеттік тіл болып жарияланды. 1920 ж. 26.08. – Қазақ АССР-ның ресми тілі. XIX-XX ғ.ғ. – Ресей құрамындағы қазақ халқының ұлттық тілі. Қазақ тілінің қалыптасу тарихы

4 слайд

#5 слайд
Қазақ әліпбиінің қалыптасу тарихы 1072 – 1912 ж. Мұсылман миссионерлері таратқан араб әліпбиі қолданылды. Елбасымыз өзінің 2012 ж. 14.12 «Қазақстан – 2050» Стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауында: «Біз 2025 жылдан бастап әліпбиімізді латын әліпбиіне көшіруге кірісуіміз керек»-деді 1940 – осы кезге дейін «Қазақ жазуын латындандырылған әліпбиден орыс графикасы негізіндегі кириллицаға көшіру туралы» заң қабылданды. 1929 - 1940 ж. Ахмет Байтұрсынов латын графикасы негізінде «жаңа әліп» құрастырды. 1912 – 1929 ж. Ахмет Байтұрсынов араб графикасы негізінде «жаңа емле» (төте жазу) жасады.

5 слайд

#6 слайд
Ұғымды белгілейтін идеограмма Сөзді бейнелейтін логограмма Таңбаның бір ғана дыбысқа (фонемаға) сәйкес келуін біздің заманымыздан бұрынғы 3-мыңыншы жылдардың ортасында семит халықтары ойлап тапқан Әліпби – жазуда қолданылатын әріптердің белгіленген тәртіп бойынша орналасқан жиынтығы.

6 слайд

#7 слайд

7 слайд

#8 слайд
1912 жылы Ахмет Байтұрсынов араб әліпбиіне негізделген қазақ жазуына алғаш реформа жасады. Ол қазақ жазуы тарихында «жаңа емле» (төте жазу) құрастырды. Әліпби 1913 жылдан бастап мұсылман медреселерінде, 1929 жылға дейін кеңестік мектептерде қолданылды.

8 слайд

#9 слайд
«Ортақ түркі әліпбиі» (Яналиф немесе қазақша Жаңәліп) 1929 - 1940 жылдар 1929 жылы КСРО құрамындағы түркі халықтары латын әліпбиіне көшірілді. Ахмет Байтұрсынов латын графикасына негізделген әліпби құрастырды.

9 слайд

#10 слайд
1939 жылы 10 тамызда алғашқы әліпби жобасы жарияланады 40 әріп: а, ә, б, в, г, д, е, ж, з, и, й, і, к, л, м, н, ң, о, ө, п, р, с, т, у, ŷ, ұ, ү, ф, х, қ, g, ц, ч, ш, щ, ъ, ы, ь, э, ю, я. 1940 жылы орыс графикасына негізделген қазақ жазуы қабылданады. 1957 жылға дейін қазақтың төл дыбыстары алфавиттің соңында орналасты. 1957 ж. ҚО Жоғарғы Президиумының Жарлығымен қазіргі орнын тапты. 1940 жылы Кеңес Одағы халықтары біртекті әліпбиді қолдануы қажет деген саясатпен орыс әліпбиі қолданысқа енгізілді.

10 слайд

#11 слайд
-жаңа емле ережелерін қолдана отырып, латын әліпбиіне өту; 1990-шы жылдардан бастап жазу реформасының бірнеше түрлері ұсынылды: -түрік әліпбиіне негізделген латын әліпбиіне өту (қырым-татар, гагауз және ғаламторда қолданылатын татар әліпбиіндегідей); -30-шы жылдардағы латын әліпбиін толығымен немесе кейбір жақтарын қайта қабылдау (ресми татар әліпбиі сияқты); - ағылшын әліпбиін қабылдау (өзбектер жасаған сияқты); - Байтұрсыновтың төте жазуына қайту;

11 слайд

#12 слайд
Транслитерация жүйелерінің салыстырма кестесі[өңдеу] Кирил Казновица Жеңілдеткен пин-ин Латын ГОСТ (А) Латын ГОСТ (Б) Латын ГОСТ (Б жең.) Латын QazAqparat [1] Alash әліпбиі [2] Аa Аa Аa Аa Аa Аa Aa a Әә Аь аь А`a` A̋a̋ А`a` А`a` Ää a Бб Бб Bb Bb Bb Bb Bb b Вв Вв Vv Vv Vv Vv Vv v Гг Гг Gg Gg Gg Gg Gg g Ғғ Гъ гъ Qq Ġġ Gh gh Gh gh Ğğ gh* Дд Дд Dd Dd Dd Dd Dd d Ее Ее Ee Ee E`e` Ee Ee e Ёё Ёё Ë ë Yo yo Yo yo Yo yo Жж Жж Jj Žž Zh zh Zh zh Jj j(zh) Зз Зз Zz Zz Zz Zz Zz z Ии Ии Yy Ii I` i` I` i` Ïï i (iy) * Йй Йй Yy Jj Jj Jj Yy (Y`y`) y Кк Кк Kk Kk Kk Kk Kk k Ққ Къ къ K`k`, Kh kh Ķķ Qq Qq Qq q Лл Лл Ll Ll Ll Ll Ll l Мм Мм Mm Mm Mm Mm Mm m Нн Нн Nn Nn Nn Nn Nn n Ңң Нъ нъ Ng ng Ņņ Nh nh Ng ng Ññ ng (nq)*

12 слайд

#13 слайд

13 слайд

#14 слайд
сыныпбарлы ғы алфавитпен танысу ұзақтығы жазу ұзақтығы кирилицаменлатын графикасымен 11 а 6 2 мин 3 мин 5 мин 8 б 18 3 мин 4 мин 7 мин 7 а 11 3 мин 4 мин 7 мин 7 б 13 4 мин 5 мин 8 мин Бала Абай Абай Құнанбайұлы – қазақ халқының ұлы ақыны. Ол кішкентай кезінен зерек болды. Анасы мен әжесі оған ертегі, әңгіме, өлеңдерді көп айтты. Абай өзі де кітапты көп оқыды. Абай өлең, нақыл сөздер жазды. ( 30 сөз )

14 слайд

#15 слайд
сыныпқатысқ аны 1. Латынға көшу туралы естідің бе? 2.Әліпби ауыстыруды қалайсың ба? Жаңа әліпби үлгісімен таныстың ба? иә жоқ иә   жоқ иә жоқ 11 а6 4 2 0 6 6 0 11 ә18 10 8 4 14 6 12 8 б  18 3 15 3 15 18 0 7 а  11 4 7 2 9 11 0 7 б  13 3  10   2 11 13 0 6 ә  15 2  13  4 11  1 14 5 ә  14 3  11  1  13 0 14 барлы ғы 95 29 66 16 79 55 40

15 слайд

#16 слайд
№5 мектеп мұғалімдері арасында жүргізілген сауалнама Назарбаев алдын болжайтын адам, тегіннен тегін латынға көшу мәселесін көтерген жоқ. Түркі тілдес халықтар бір әліпбиді қолдану керек. Экономикамыз дамып, саяси жағдайымыз тұрақты болса, қай алфавитпен жүрсек те бәрібір 1980 бері қарай туғандарға ғана оңай болуы мүмкін, себебі ағылшын тілі мектептерде бұрын дұрыс оқытылмады. 25 жылдан астам уақытта мемлекеттік тілді меңгермеген адамдар қай алфавитпен жазсаң да үйренбейді

16 слайд

#17 слайд
Қала тұрғындары арасында жүргізілген сауалнама Латын әліпбиі туралы естімедім Ағылшын әріптеріне ұқсаса көшуге болады. Кітаптарды қайта жазып шығуға көп шығын кетеді Қашан болса да жаңалықты бастау керек Өзіміздің үйренген алфавитіміз жақсы Үкімет өзі біледі Халыққа түсінік жұмыстарын жүргізу керек Қазақстан халқының басым бөлігі орысша сөйлейді

17 слайд

#18 слайд
өткенді жаңғырту (ия) Түркі елдерінің ынтымақтастығы нығаяды Әлемдік жаhандану көшінде боламыз Ғаламторды еркін пайдалана аламыз Жастар жаңа әліпбиге тез бейімделеді Қазақ тілінің ерекшеліктері көрінеді Әдеби мұраларымыз жоғалады Халық екіге бөлінеді Қазақстанда тұратын басқа ұлттардан қарсылық болады Тек орыс тіліндегі басылымдар ғана оқылатын болады болашаққа күмән (жоқ) Қазақстанның 60 пайызы қазақ тілін толық игермеген

18 слайд

#19 слайд
Мектеп оқушыларын 2025 жылы енгізілетін әліпби реформасына: жазба жұмыстарын жазу және оқу арқылы дайындау; Оқушылар арасында қазақ тілі пәні апталығында латын графикасы негізінде қабырға газеттері, үнпарақтар шығару сияқты сайыстар ұйымдастыру Қала тұрғындары арасында латын әліпбиін насихаттауды жалғастыру Аудандық статистика бөлімі мамандарымен кездесіп, жұмсалатын қаржының көлемі туралы мәлімет алу;

19 слайд