Ұлттық аспаптар

#1 слайд
Тақырыбы: Ұлттық аспаптардың түрлері мен мазмұныТақырыбы: Ұлттық аспаптардың түрлері мен мазмұны

1 слайд

#2 слайд

2 слайд

#3 слайд
1.Қазақтың ұлттық аспаптарымен таныстыру. 2.Ұлттық аспаптардың құрылысы туралы түсініктерді қалыптастырып, дүниетанымын кеңейту. 3.Ұлттық аспаптарды қадірлеуге тәрбелеу.

3 слайд

#4 слайд
Домбыра - қазақ халқының арасына өте ерте және кең тараған, ғасырлар сырын сақтаған қос ішекті шертіп ойнайтын музыкалық аспаптың бірі. Өзіне тән ерекшелігі бар, ішекті, шертпелі аспаптар тобына жатады. Домбыра әр түрлі үлгіде тұтас ағаштан ойылып, немесе құрап жасалады. Мойнына он тоғыздан жиырма екі санына дейін пернелер байланады. Арнайы құлақ күйге келтіріледі.Домбыраның екі ішектісінен басқада үш ішекті, қос жақты, кең шанақты, қуыс мойын, шіңкілдек деп аталатын түрлері бар. Даусы майда, қоңыр, құлаққа жағымды.

4 слайд

#5 слайд
     Адырна - қазақ халқының өте ерте заманнан келе жатқан көп ішекті музыка аспабының бірі. Ежелгі заманда бұл аспапты аңшылар ұстаған. Садақ атып, жебе тартып, аң- құстарды аулаған. Әуелде адырна садақ пішінді болды. Кейін бұл аспапты бұғы, марал, арқар тұрпатты аңдардың тұлғасына ұқсастырып жасады. Әуелі ағаштан құрап шанақ, мүйіз жасалынып, шанақтың асты- үсті терімен қапталады.Мүйізге жағалай құлақтар бекітіліп, ішіктер байланады. Сөйтіп, аспапты екі тізенің үстіне қойып, оң қол, сол қол саусақтарымен іліп тартып ойнайды.

5 слайд

#6 слайд
Аса таяқ - сілку арқылы үн Аса таяқ - сілку арқылы үн шығаратын көне шығаратын көне музыкалық аспап. музыкалық аспап. Ұзындығы 110- 130 см. Ұзындығы 110- 130 см. Тұтас ағаштан арнайы Тұтас ағаштан арнайы қалыпта жасалады. Басы қалыпта жасалады. Басы күрек тектес. Бас жағына күрек тектес. Бас жағына түрлі темір сақиналардан түрлі темір сақиналардан сылдырмақтар тағылып, сылдырмақтар тағылып, өрнектермен өрнектермен әшекейленеді. Аса таяқ әшекейленеді. Аса таяқ өзіндік үнімен өзіндік үнімен ерекшеленеді. Аспапты ерекшеленеді. Аспапты ырғап, шайқап ойнайды. ырғап, шайқап ойнайды. Аса таяқ аспабын ертеде Аса таяқ аспабын ертеде көбінесе бақсылар көбінесе бақсылар қолданған. Қазіргі кезде қолданған. Қазіргі кезде көне үлгілері қайта көне үлгілері қайта жасалынып, ұрмалы жасалынып, ұрмалы музыкалық аспаптар музыкалық аспаптар тобына қосылады. тобына қосылады.

6 слайд

#7 слайд
Дауылпаз - ұрып ойналатын музыкалық көне аспаптың бірі. Халық тұрмысында кеңінен қолданылған. Әсіресе, бұрынғы кезде, жаугершілікте дабыл қағып, белгі беру үшін пайдаланған. Аспаптың жасалу құрылысы анағұрлым күрделі. Ол тұтас ағаштан ойылып жасалады. Бет шанағы терімен, қапталады. Иыққа асып алып алу үшін қайыстан арнайы аспалы бау бекітіледі. Дауылпаз ағаш тоқпақпен ұру арқылы дыбысталады. Қазіргі кезде дауылпаз аспабы көптеген фольклорлық ансамбльдерде кеңінен қолданылып жүр. Дауылпаз тектес аспаптар әр түрлі атпен басқа халықтарда да кездеседі. Айталық, өзбек халқында - «Тәбльбасс», Қырғызда « Доолбас» деп аталады

7 слайд

#8 слайд
Жетіген - қазақ халқының өте ерте заманнан келе жатқан жеті ішекті шертпелі музыка аспабы. Аспап ағаштан құрастырылып жасалады. Құрылысы өте қарапайым. Жетіген аспабы талай жүздеген жылдар өтседе, баяғы қарапайым күйінде. Жетілдірілген түрінде он үш ішек байланып, арнайы тиектер қойылады. Аспаптың үні өте нәзік, құлаққа жағымды. Ел арасында аспаптың шығуы жайында көптеген аңыздар айтылады. Сол бір аңыздың бірінде: өткен заманда өмір сүрген бір қарияның жеті баласынан айрылған қасіретті қайғысынан туындаған әуен деседі. Бізге «жетіген» деген атау осылай жеткен. Қазіргі кезде жетіген аспабы көптеген ансамбльде ойналып, кеңінен насихатталып келеді.

8 слайд

#9 слайд
Желбуаз – үрлемелі аспаптар тобына жататын, ерте заманнан келе жатқан, ел көзіне еленбеген көне музыкалық аспабының бірі. Аспап иленген мал терісінен жасалады. Сырт көрінісі меске ұқсас. Аузын бекітіп тұратын тығыны болады.Әуен шығаратын екі сырнай түтікше бекітеді. Мойынға асып алып жүруге ыңғайлап, қайыстан арнайы бау тағылады. Ұстап жүруге өте жеңіл. «Желбуаз» аспабын белгілі компазитор Н. Тілендиев « Отырар сазы» оркестрінде қолданды.

9 слайд

#10 слайд
Қыл қобыз - ерте заманнан келе жатқан қазақ халқының екі ішекті ысқышпен ойналатын аспабының бірі. Өзіндік жасырын сыры мол, адамның еркіне көне қоймайтын, күрделі аспап. Ішегі жылқының қылынан жасалады. Қобыз аспабының екі ішектісімен бірге – үш, төрт ішектілер және «нар қобыз», «жез қобыз» деп аталатын түрлері де бар.Қобызды ағаштан шауып немесе құрап жасайды. Беті жартылай терімен қапталады. Ол дыбыстың жаңғырып шығуы үшін керек. Ерте заманда қобызды тек бақсы – балгерлер ғана ұстаған. Халық аңызында қобыздың пайда болуы Қорқыт ата есімімен тығыз байланысты екені де айтылады.

10 слайд

#11 слайд
Сақпан - өзіндік үнімен Сақпан - өзіндік үнімен ерекшеленетін сілкімелі қазақ ерекшеленетін сілкімелі қазақ халқының көне музыкалық халқының көне музыкалық аспаптарының бірі. Ертеде үй аспаптарының бірі. Ертеде үй тұрмысында, әсіресе мал тұрмысында, әсіресе мал шаруашылығында кеңінен шаруашылығында кеңінен қолданылған. Қойшылар көктемгі қолданылған. Қойшылар көктемгі төл кезінде бұл аспаптың төл кезінде бұл аспаптың дыбысымен қой қайырған. дыбысымен қой қайырған. Шаруалар егістікке қонған Шаруалар егістікке қонған құстарды үркіту үшін де құстарды үркіту үшін де пайдаланған. Кейбір өнерпаздар пайдаланған. Кейбір өнерпаздар сақпанмен өзінің әуенін сақпанмен өзінің әуенін сүйемелдеген.Сөйтіп, сақпан сүйемелдеген.Сөйтіп, сақпан музыкалық аспап дәрежесіне музыкалық аспап дәрежесіне көтерілді. көтерілді.

11 слайд

#12 слайд
Шаң қобыз - бітімі бөлек, ойналуы ерекше қазақ халқының көне музыкалық аспабы. Үні құлаққа жағымды, адам даусына жақын. Аспапта ойнау ерін мен тістің арасындағы қуысқа тікелей байланысты. Ойнау кезінде орындаушы оң қолымен тілшенің ұшын шалып отырып, шапшаңдата дыбыстайды. Дыбысы тілшені қозғалысқа келтіргенде шығады.Аспапта жеке ән- күй орындап қана қоймай, басқа да көне музыка аспаптарымен бірге халық әуендерін сүйемелдеуге болады. Шаң қобыз аспабының құрылысы қарапайым, жұқа тақтайшадан жасалады.

12 слайд

#13 слайд
Саз сырнай – алты Саз сырнай – алты тесікті үрлеп тесікті үрлеп ойналатын аспап. ойналатын аспап. Саз балшықтан Саз балшықтан күйдіріліп жасалады. күйдіріліп жасалады. Мұның бетіне өрнек Мұның бетіне өрнек ойылып, ол ойылып, ол жыланкөзбен жыланкөзбен көмкерілген көмкерілген

13 слайд

#14 слайд
Үскірік – үрлеп ойнайтын аспаптардың ескі түрі. Саусақпен басып дыбыс шығаратын үш тесігі бар. Саз балшықтан күйдіріліп жасалады. Аспаптың дыбысы үскіріп соққан боран мен қатты желдің уіліне ұқсас болғандықтан – үскірік, кей жерлерде уілдік деп аталады.

14 слайд

#15 слайд
Сыбызғы - үрмелі аспаптардың ішінде кең тарағаны. Бұл аспап бақташы- малшылардың өмірімен тығыз байланысты болғандықтан, ел ішіндегі қариялар оны «жылқы малының азаны» деп атаған. Сырты жылтыр сары қурайдан жасалатын сыбызғының сырты малдың ішегімен кейде мал өңешінің ақ шелімен қапталады. Бұл оның жауын-шашынға төзімді болып сақталуына, қурайдың жарылып кетпеуіне және үнінің таза сақталуына байланысты қолданылатын әдіс-тәсіл. Сыбызғы аспабының үні самал желдей майда, тембрі жұмсақ, ерекше әсерлі.

15 слайд

#16 слайд
Бұғышақ – сүйек пен мүйізден жасалатын аспаптардың бір түрі. Аспаптың дыбысы марал мен бұғылардың даусына ұқсас болғандықтан, жайылып жүрген маралдарды бір жерге жинау үшін қолданылады. Аспаптың бұғышақ аталуы «бұғы шақырғыш», «бұғы сыбызғы» деген түсініктерден туындаған.

16 слайд

#17 слайд
Шертер – ішекті-шертпелі аспаптардың ішінде беті терімен қапталып жасалатын үш ішекті, шертіп ойнайтын көне аспап. Ішегі жылқы қылынан тағылғандықтан, ертеде ол «шертпе қыл» деп аталған. Осы нұсқасында ол қылқобызға ұқсас, алайда ол ыспалы емес, шертпелі аспап. Қазіргі кезде шертер ең көне (архаикалық), және дамыған нұсқа деп бөлінеді.

17 слайд

#18 слайд
Керней тұтасымен металдан Керней тұтасымен металдан жасалады. Кернейге дыбыс жасалады. Кернейге дыбыс ойықтар салынбайды, үрлеу ойықтар салынбайды, үрлеу арқылы дыбыс шығарылады. арқылы дыбыс шығарылады. Кернейдің жез металынан Кернейдің жез металынан жасалатын үлгісінің жалпы жасалатын үлгісінің жалпы ұзыны 1 метр 50 см, ені 30-35 см ұзыны 1 метр 50 см, ені 30-35 см болып жасалса, ағаштан болып жасалса, ағаштан жасалатын кернейдің ұзындығы жасалатын кернейдің ұзындығы 1 метр, шеңбер аумағы 20-25 см 1 метр, шеңбер аумағы 20-25 см етіліп, сыртына түйе өңешін етіліп, сыртына түйе өңешін қаптап жасайды. Бұл – ағаштың қаптап жасайды. Бұл – ағаштың жарылып кетпеуі үшін жарылып кетпеуі үшін қолданылатын халықтық әдіс. қолданылатын халықтық әдіс. Керней этнографиялық аспап Керней этнографиялық аспап ретінде сирек кездеседі. ретінде сирек кездеседі.

18 слайд

#19 слайд
Ұран – өзегі алынып, қаққа бөлінген іші қуыс екі ағашты қайта біріктіріп, сырты қайыспен орап жасалады. Дауысы күшті, жуан, алайда 1-2 дыбыстан артық дыбыс бермейді. Ертеде жаугершілікте ұран шақырып, құс салып, аң қамауға қолданылған. Түрік тілдес халықтар арасында ол ұлттық мереке, діни-салт жораларда, мешіт-мазар төбесіне шығып белгі беруге қолданылады.

19 слайд

#20 слайд
Дабыл – ұрып ойнайтын аспап. Оның екі жағы да терімен қапталады. Құлақшалары бар. Ол теріні керіп тұру үшін жасалады. Дабылды саусақпен немесе арнайы жасалатын басы жұмыр шағын таяқшамен ұрып ойнайды. Даусы – терінің жұқа немесе қалыңдығына, терінің қатты немесе орташа керілуіне және арнайы жасалған қорапта сақталуына байланысты болып келеді. Дабылдың шанағы тал, қайың, тораңғы секілді иілуге көнетін ағаштардан жасалады.

20 слайд

#21 слайд
Шыңдауылды ертеде аң- құстарды үркітіп, көптеп үйіріп, қаумалап аулау үшін немесе қуып тосынға түсіру үшін қолданылған. Шыңдауылдың шанағы тұтасымен металдан жасалып, бір жақ беті мал терісімен қапталады. Тері қапталмас бұрын шанақтың ішіне шулы үн беретін сылдырмақ- қоңыраулар немесе темір шығыршақтар тағылады.

21 слайд

#22 слайд
Дауылпаз – халықтық нұсқада жасалатын көне аспап. Ертеде аңшылық, саятшылық, құсбегілік салт-дәстүрлерде қолданылған. Шанағы өзегі алынған сырты жұмыр бітеу ағаштан жасалып, сыртына ғаныштау әдісімен ою- өрнектер салынады. Аспапты таяқпен ұрып ойнайды. Көбінесе халықтық мерекелерде және үлкен оркестр құрамында ойналады.

22 слайд

#23 слайд
Назар аударғандарыңызға рахмет!

23 слайд