10 ЖМБ сынып Биологиядан зертханалық жұмыс жинағы ЖАУАПТАРЫМЕН

№2 зертханалық жұмыс «Нәруыздардың құрылымына әр түрлі жағдайлардың әсері (температура, pH)»

Мақсаты: наруыз кұрылымына әртүрлі жағдайлардың әсерiн зерттеу.

Кұрал-жабдықтар, реактивтер: гликокол - 0,2н, метилрот - 0.2%, CuO - ұнтак.2H ерiтiндi NaOH, нәруыз ерітіндісі, 2н ерiтiндi HNO, 2H ерітінді NH_OH, ерітінді Pb(СН,СОО).формалин ерітіндісі 40%, жұқа шыны капиллярлар, сынауықтар және спиртшам.

Наруызды кайтымсыз тұндыру кезінде олардың екінші, үшінші және төртінші реттік кұрылымы бұзылады, нәруыздар денатурацияланады және өздерінің биологиялык физика-химиялық қасиетiн жоғалтады. Наруыздардың денатурациясынын пайда болуына темендегідей физикалык және химиялык факторлар әсер етеді: температураның жоғарылауы, ауыр металдардың тұздарымен, концентрлі минералды қышкылдармен. әрекетке түсуі органикалык ерiтiндiлердiң және баскалардын ұзак уақытқа созылған әсері. Денатурация көп жағдайда кайтымсыз болады, бірақ кейбір жағдайларда ренатурация - наруыз молекуласының бастапқы конформациясын және олардың табиғи қасиеттерін қалпына келтiру байқалады.

1-тәжiрибе. Нәруыздарды органикалық ерiтiндiлермен тұндыру. Бейтарап органикалык ерiтiндiлердi, мысалы, этанолды, ацетонды, хлороформды су-мен араластырып косу, көптеген нәруыздардың суда ерiгiштiк қасиетін төмендетедi және олардың тұнбаға тусуiне ыкпал етеді. Органикалык ерiтiндiлер нәруыз ерiтiндiлерiнiкі диэлектрлік тұрактылығын темендетеді, нәтижесiнде нәруыздардың агрегаттануына және олардың ерігіштігіне әсер ететін нәруыздык белшектердің арасындағы тартылыс арта түседі. Сонымен қатар органикалық ерiткiштер нәруыз молекулалары iшiндегi гидрофобты әрекеттесуді бұзады.Нәруыздарға органикалык ерiткiштермен теменгi температурада кыска уақыттық әсер ету олардың кайтымды тұнуын тудырады. Алайда нәруыздарды жоғары концентрациялы органикалык ерiткiштермен салыстырмалы түрде +20°С және одан да жоғары температурада кыздырғанда оның ұзақ уақытты әсерi нәруыз денатурациясын - кайтымсыз тұнуын тудырады.

Жұмыс барысы

1. 1 мл жұмыртка альбуминіне 1,5-2 мл 96%-тік этил спиртін қосады да, сынауықты шайкайды. Нәруыздын ак тұнбасы туседі.

2. 1 мл жұмыртка альбуминіне 1,5-2,0 мл 80%-тiк ацетон косады және сынауықты шайкайды. Нәруыз тұнбасы түседі.

2-тәжiрибе. Қыздыру барысындағы нәруыздардың денатурациясы. Нәруыздарды 50-60С және одан да жоғары температурада қыздырғанда олар денатурацияға ұшырайды және тұнбаға түседі. Ұйыған нәруыздар кайтадан ерiтiндiге ауыса алмайды, себебі қыздырганда нәруыздардын төртiншi, үшiншi және екінші реттік кұрылымдарының байланыстары бузылады, олардың физика-химиялық қасиеттері өзгереді, сонымен қатар олардың гидраттану касиетiнiң көрсеткiшi кемиді. Изоиондык куйде кыздыру барысында нәруыздар денатурациясынын дәрежесі жоғарылайды. Себебi изоиондык нукте көптеген нәруыздар ушiн әлсiз кышкылдық ортада орналаскан және кыздыру кезінде сол нәруыз ерiтiндiсiнiң аздаган кышкылдануы оның ТОЛЫК коагуляциялануына ықпал етеді.

Жұмыс барысы

Екі сынауыққа 1 мл-ден жұмыртқа альбуминiнiң ерiтiндiсiн кұяды. Сынауыктардың бiреуiне 1%-тік сiрке қышқылынын 1 тамшысын қосады. Екi сынауықты да қыздырады.Ерiтiндi қышқылдандырылған сынауықта нәруыздың ұюы жылдамырақ журедi. Бақылау нәтижесiн және тұнбалар түсудегі айырмашылыкты түсiндiрiндер.

3-тәжiрибе. Нәруыздарды концентрацияланған минералды қышқылдармен тұндыру.

Концентрацияланған минералды қышқылдар (H_SO HCI, HNO3 және басқалар)нәруыздардын кайтымсыз денатурациялық өзгерісін тудырады, нәтижесінде нәруыз молекулаларынын агрегациясы пайда болады және тұнады. Минералды қышқылдардың денатурациялаушы әсері олардын нәруыздардың функционалдык топтарына әсерімен түсiндiрiледi. Минералды қышқылдар, мысалы, -С00-Tepic тобын COОН диссоцияциаланбаған топқа айналдырады, бул иондық байланыстардын бузылуына, полипептидтiк тiзбектердің тарауына алып келеді.Концентрацияланған минералды қышқылдардын узак уакыт әсер етуiнен наруыз гидролизі (пептидтiк байланыстардын узiлуi), сонымен қоса нитраттану реакциясы, тотығу,сульфаттану, конденсациялану және т.б. пайда болуы мумкiн.

Жұмыс барысы

Сұйықтықты араластырып алмау үшін, 1 мл концентрлі күкірт қышқылына абайлап,тартпа шкаф астында, сынауық қабырғасымен 1 мл жұмыртқа альбумині ерiтiндiсiн қосады.Екi сұйықтықтың қосылу шекарасында тұнбаға түскен нәруыздан ақ сақина пайда болады. Концентрлi коспаны абайлап араластыру кезiнде тұнба жоқ болып кетпейді.

№2 Зертханалық жұмыс: «Нәруыздардың құрылымына әр түрлі жағдайлардың әсері (температура, pH)»

Жұмыс барысы бойынша жауаптар:

1-Тәжірибе. Нәруыздарды органикалық ерітінділермен тұндыру

Жұмыс барысы:

1 мл жұмыртқа альбуминіне 1,5–2 мл 96%-тік этил спирті қосып, сынауықты шайқау.
Бақылау: Нәруыздың ақ түсті тұнбасы пайда болады.

1 мл жұмыртқа альбуминіне 1,5–2 мл 80%-тік ацетон қосып, сынауықты шайқау.
Бақылау: Нәруыз тұнбасы түседі.

Түсіндірме:
Органикалық ерітінділер нәруыз молекулаларының гидрофобты әрекеттесуін бұзады, нәтижесінде олардың ерігіштігі төмендейді. Бұл нәруыздардың қайтымды тұнуына алып келеді.

2-Тәжірибе. Қыздыру барысындағы нәруыздардың денатурациясы

Жұмыс барысы:

Екі сынауыққа 1 мл жұмыртқа альбумині ерітіндісін құйыңыз.

Бір сынауыққа 1%-тік сірке қышқылының 1 тамшысын қосыңыз, ал екінші сынауықты бақылау ретінде қалдырыңыз.

Екі сынауықты да қыздырыңыз.

Бақылау:
Қышқыл қосылған сынауықта нәруыз ұюы жылдамырақ жүреді.

Түсіндірме:
Қыздыру нәруыздардың екінші, үшінші және төртінші реттік құрылымдарын бұзады. Қышқыл ортасы нәруыздардың изоэлектрлік нүктесіне әсер етіп, денатурацияның жылдамдығын арттырады.

3-Тәжірибе. Нәруыздарды концентрацияланған минералды қышқылдармен тұндыру

Жұмыс барысы:

Тартпа шкаф астында, сынауық қабырғасымен 1 мл жұмыртқа альбумині ерітіндісін 1 мл концентрлі күкірт қышқылына қосыңыз.

Қоспаның қосылу шекарасындағы өзгерістерді бақылаңыз.

Бақылау:
Қосылу шекарасында нәруыздан ақ түсті сақина пайда болады. Қоспаны араластырғаннан кейін тұнба сақталады.

Түсіндірме:
Концентрлі қышқылдар нәруыздардың иондық байланыстарын бұзады, бұл денатурацияға және қайтымсыз өзгерістерге әкеледі.

Қорытынды:

Нәруыздарға органикалық ерітінділер, қыздыру, және концентрацияланған қышқылдар әсері нәруыз молекулаларының құрылымын бұзады.

Қыздыру нәруыздарды денатурацияға ұшыратады, ал қышқылдармен әрекеттесу қайтымсыз денатурацияға алып келеді.

Органикалық ерітінділердің әсері: Нәруыз молекулаларының гидрофобты әрекеттесулерін бұзады және қайтымды тұнуға әкеледі.

Бұл тәжірибелер нәруыздардың физикалық және химиялық тұрақтылығын анықтауға мүмкіндік береді.

Дескрипторлар:

Органикалық ерітінділер, қыздыру және қышқылдардың нәруыздарға әсерін бақылайды — 3 балл

Әр тәжірибеде байқалған өзгерістерді дұрыс түсіндіреді — 3 балл

Денатурация мен ренатурация механизмдерін қорытындылайды — 2 балл

Барлығы: 8 балл

Зертханалық жұмыс №3 «Биологиялық нысандарда нәруыздың болуын анықтау».

Нәруыздарға тустi реакциялар

Нәруыздардың биологиялық нысандардағы немесе ерiтiндiлердегi құрамын түстi реакциялардын кемегiмен анықтауға болады. Өйткені реакция барысы оларда нәруыздарға тән топтар мен пептидтiк байланыстардың болуына негізделген.

Реактивтер: жұмыртқа наруызының судағы ерiтiндiсi (бiр тауық жұмыртқасының ақуызын сарысынан бөлiп алады, келемi 15-20 есе артық дистилденген суда ерітеді, содан кейін ерiтiндiнi 3-4-ке бүктелген дәкенi қолданып сүзеді, мұздатқышта сақтайды); 10%-тiк натрий гидроксиді ерітіндісі; 1%-тік мыс сульфаты; 30%-тік натрий гидроксиді ерітіндісі,1%-тікқорғасын ацетаты ерітіндісі; дәріханалық асқазан сөлі 0,5%-тік нингидрин ерітіндісі.

Құрал-жабдықтар: сынауықтар, су моншасы немесе спиртшам.

1-тапсырма. Биурет реакциясы

Сілтілік ортада нәруыздар және олардың гидролиз енiмдерi - пептидтер мыс тұздарымен күлгiн немесе кызыл күлгiн туске боялады. Реакция наруызда пептидтiк байланыстың бар болуына тәуелді: - CO - NH -Бояу түсiнiң қанық болуы полипептид ұзындығына байланысты.

Жұмыс барысы

1. Сынауыкка 5 тамшы жумыртка нәруызының ерiтiндiсiн куйып, сонынан 10 тамшы10%-тiк сiлтi ерiтiндiсiн қосындар.

2. 1-2 тамшы мыс сульфатын косып, коспаны араластырындар. Қызыл кулгiн түс пайда болады.

2-тапсырма. Ксантопротеин реакциясы https://www.youtube.com/watch?v=xNaSdrW4MEI

Реакция кейбiр ароматты аминқышқылдарына (фенилаланин, тирозин, триптофан), сонымен катар пептидтерге және оларды кұраушыларга тән. Асқазан сөлінің әсерінен сары тустi нитробайланыстар тузiледi.

Жумыс барысы Бұл жұмысты аса сактыкпен орындау кажет!

1. Сынауыққа 5 тамшы жумыртка нәруызының ерiтiндiсiн кұйындар және абайлап сынауык кабырғасымен 3-4 тамшы асқазан сөлiн немесе хилак-форте косындар.

2. Косылысты аса сақтықпен қыздырындар. Сары түске боялған тұнба түзіледі.

3. Салкындатқаннан кейiн сынауыққа аса сақтықпен қабырға бойымен 10 тамшы30%-тik NaOH eрiтiндiсiн қосындар, сары тус туске ауысады.

3-тапсырма: Күкіртті аминқышқылдары реакциясы (фоль реакциясы) https://www.youtube.com/watch?v=KdMMejHX12I

Цистеин және цистин күкiрттi аминқышқылдар калдығында күкiрт сiлтi гидролизінде сульфид тузiп белiнедi. Сульфидтер қорғасын ацетатымен әрекеттесiп, кара немесе қаракошқыл түстi қорғасын сульфидiнiң тұнбасы тузiледi:

Жұмыс барысы

1. Сынауықта 5 тамшы жұмыртқа нәруызы ерiтiндiсiн, 5 тамшы 30%-тік сiлтiлерерiтiндiсiн және 2 тамшы корғасын ацетатынын ерiтiндiсiн араластырындар.

2. Қосылысты аса сактыкпен спиртшамында кыздырып, кайнатындар. Біраз уақыттан кейiн кара кошқыл тустi немесе кара тұнба түзіледі.

4-тапсырма. Нингидриндеу реакциясы https://www.youtube.com/watch?v=IaY_5TkBxdE

Реакция а-күйiндегi аминтоптарына тән және нәруыз молекуласында а-амин-топтарының бар болуына негізделген. Нәруызды нингидриннiң сулы ерiтiндiсiмен кыздырғанда аминқышқылдары тотығады және ыдырайды, кемiртектiк кос тотығын, аммиак және сәйкес альдегид тузеді. Тотықсызданған нингидрин аммиакпен және тотыққан нингидрин молекуласымен күлгiн кек тустi косылыс түзiп конденсацияланады.

Жұмыс барысы

Сынауыкка 5 тамшы 16-тiк жұмыртка наруызының ерiтiндiсiн кұйып, оған 3 тамшыдан 0.5%-тiк нингидрин ерiтiндiсiн қосады және кайнағанша кыздырады. 2-3 мин-тан.сон ашыккызыл, кызыл, содан кейiн көгiлдiр кулгiн тустерге боялады.

Нәтижелердi рәсімдеу

№	Реакцияларды жүргізу шарттары	Бақыланатын құбылыс	Жүргізілетін реакциялар барысы	Қорытынды

№3 Зертханалық жұмыс (ЖАУАБЫ)

Тақырыбы: «Биологиялық нысандарда нәруыздың болуын анықтау»
Мақсаты: Нәруыздардың биологиялық нысандардағы немесе ерітінділердегі құрамын түсті реакциялар арқылы анықтау.

Нәтижелерді рәсімдеу

№	Реакцияларды жүргізу шарттары	Бақыланатын құбылыс	Жүргізілетін реакцияның барысы	Қорытынды
1	Биурет реакциясы: 5 тамшы жұмыртқа нәруызы ерітіндісі + 10 тамшы 10%-тік NaOH + 1-2 тамшы мыс сульфаты қосу.	Қызыл-күлгін түстің пайда болуы.	Пептидтік байланыстардың болуына байланысты, мыс иондары нәруыздармен әрекеттесіп, түсті комплекс түзеді.	Ерітіндіде нәруыз бар, себебі пептидтік байланыстар анықталды.
2	Ксантопротеин реакциясы: 5 тамшы нәруыз ерітіндісі + 3-4 тамшы асқазан сөлін қосып, қыздыру. Салқындату + 30%-тік NaOH қосу.	Сары тұнбаның түзілуі және сары түс өзгеруі.	Ароматты аминқышқылдары нитроқосылыстар түзеді, ал сілті қосылғанда түс өзгереді.	Ерітіндіде ароматты аминқышқылдары бар.
3	Фоль реакциясы: 5 тамшы нәруыз ерітіндісі + 5 тамшы 30%-тік NaOH + 2 тамшы қорғасын ацетаты ерітіндісін қосып, қыздыру.	Қара немесе қара-қошқыл тұнбаның түзілуі.	Цистеин және цистин аминқышқылдарының күкірт атомдары қорғасынмен әрекеттесіп, қорғасын сульфидін түзеді.	Ерітіндіде күкірт құрамды аминқышқылдары бар.
4	Нингидрин реакциясы: 5 тамшы нәруыз ерітіндісі + 3 тамшы 0.5%-тік нингидрин ерітіндісі қосып, қыздыру.	Ашық қызыл, қызыл, содан кейін көгілдір-күлгін түстерге боялады.	Нингидрин аминтоптармен әрекеттесіп, тотықсызданған нингидриннің аммиакпен және тотыққан нингидринмен конденсациясынан түсті қосылыс түзіледі.	Ерітіндіде α-аминқышқылдары бар екені анықталды.

Қорытынды:

Биурет реакциясы: Пептидтік байланыстардың бар екенін көрсетеді.

Ксантопротеин реакциясы: Нәруызда ароматты аминқышқылдары бар екенін анықтайды.

Фоль реакциясы: Нәруыздың құрамында күкірт құрамды аминқышқылдары (цистеин, цистин) бар екенін дәлелдейді.

Нингидрин реакциясы: Нәруыздың құрамында α-аминқышқылдарының бар екенін анықтайды.

Дескрипторлар:

Әр реакцияны дәлдікпен орындайды және нәтижені дұрыс бақылайды — 4 балл

Реакция барысы мен нәтижелерді нақты сипаттайды — 3 балл

Реакцияның биологиялық және химиялық маңызын қорытындылайды — 3 балл

Барлығы: 10 балл

Зертханалық жұмыс №4 «Вариациялық қатар мен қисыққа құрылған модификациялық өзгергіштікті зерттеу».

Мақсаты: модификациялык өзгергіштік зандылыктарымен таныса отырып, вариа-циялык катар және вариациялық қисық сызық құру әдісімен танысу.

Құрал-жабдықтар: окушылардын антропометрикалық мәліметтері (шамамен 10-25).окушылардын (улдар мен кыздардын) бойы, емен, терек, шие (немесе басқа есiмдiктердiң)жапырағы, урмебұршақтың тұқымы (20-30 дана), қарындаш, қалам, дәптер, сызғыш.

Жумыстың барысы:

1. Урмебұршақ тұқымының (20-30 дана) ұзындығын өлшендер.

2. Вариациялык катар кұрындар. Ондағы V - тукымның ұзындығы. Р- кездесу жиiлiгi.Кестенi даптерге сызып толтырындар.

3. Вариациялык кисық сызык кұрындар. Қисық сызықта ең жоғарғы нүктесiн белгi-лендер.

4. Сыныптастарыннын, достарыннын бойларын елшендер,

5. Алынған мәлiметтердi дәптерге жазындар.

6. Бойынын ұзындығы бiрдей окушылардың санын аныктандар.

7. Кестені толтырындар.

8. Өзгергiштiктiң графикалық бейнесін көрсететiн вариациялык кисык сызык құрыңдар.Горизонталь сызыкта - окушылардың бойынын ұзындығы, ал вертикаль сызықта бойыбiрдей оқушылардың саны жазылады.

9. Орташа көрсеткiштif=n/Nформуласы аркылы аныктандар: f - кездесу жиiлiгi, n-бойлары бірдей окушылар саны, N - сыныптагы окушылардың жалпы саны.

10.Қорытынды жасаңдар

V
P

11. Кез келген есiмдiктiң 20 дана жапырағының ұзындығын өлшеп, мәліметтерiнжазындар.

12. Карастырылатын белгi бойынша ұксас даралар саны - ....

13. Вариациялык катар кұру - алынған мәліметтерді кестеге толтыру, бiрiншi жолғажекелеген белгiлердi (v), ал екінші жолға әр белгiнiң кездесу жиiлiгiн (р) жазыңдар.

14. Вариациялық қисық сызық құру - график сызып, белгiнiң мәнi мен кездесу жиілігіарасындағы байланысты керсетiндер.

15. Модификациялык езгергіштіктің қандай зандылықтары байқалғандығы жайлыкорытынды жасандар.

16. Вариациялык катарда нускалардын таралуы кандай биологиялық себептерге байланысты? Вариациялык кисык ненi керсетедi? Қорытынды жасандар.

Оқушылар саны	Кездесу жиілігі

Жапырақ ұзындығы (V)
Даралар саны (P)

№4 Зертханалық жұмыс (жауабы)

Тақырыбы: «Вариациялық қатар мен қисыққа құрылған модификациялық өзгергіштікті зерттеу»
Мақсаты: Модификациялық өзгергіштіктің заңдылықтарын анықтау, вариациялық қатар мен вариациялық қисық сызық құру әдістерін меңгеру.

Жұмыс барысы және кестелер

1. Үрмебұршақ тұқымдарының ұзындығын өлшеу

20-30 дана үрмебұршақ тұқымының ұзындығын өлшеп, нәтижелерді кестеге жазыңыз.

Ұзындық (V) (мм)	Кездесу жиілігі (P)
8	4
9	5
10	7
11	6
12	4

2. Вариациялық қисық құру

Горизонталь осьте – тұқым ұзындығы (V).

Вертикаль осьте – кездесу жиілігі (P).

Қисықтың ең жоғарғы нүктесін белгілеңіз – бұл ең көп кездескен ұзындық.

3. Сынып оқушыларының бойын өлшеу

Барлық сынып оқушыларының бойын өлшеп, мәліметтерді төмендегі кестеге жазыңыз:

Бойы (см)	Оқушылар саны (n)	Кездесу жиілігі (f = n/N)
150-155	3	0.15
156-160	7	0.35
161-165	6	0.30
166-170	4	0.20

N – жалпы оқушылар саны: 20

4. Вариациялық қисық сызық құру

Горизонталь осьте – бойы (см).

Вертикаль осьте – бойы бірдей оқушылар саны (n).

5. Орташа көрсеткішті есептеу

Орташа көрсеткіш формуласы:

6. Өсімдіктер жапырағының ұзындығын өлшеу

Жапырақ ұзындығы (V)	Даралар саны (P)
5	3
6	5
7	7
8	4
9	1

7. Вариациялық қисық құру

Горизонталь осьте – жапырақ ұзындығы (V).

Вертикаль осьте – даралар саны (P).

Қорытынды жасау

Модификациялық өзгергіштік заңдылықтары:

Өзгергіштіктің үздіксіз сипаты.

Қалыпты таралу қисығының пайда болуы.

Ең жиі кездесетін белгілер мәндері орташа көрсеткішке жақын.

Вариациялық қатардың таралу себептері:

Генотиптік ұқсастықтарға қарамастан, қоршаған орта факторларының әсері.

Вариациялық қисықтың мәні:

Қарастырылған популяциядағы белгілердің таралуын көрсетеді.

Белгілердің орташа мәнін және өзгергіштіктің кеңдігін анықтауға көмектеседі.

Дескрипторлар:

Кестелерді дұрыс толтырған — 3 балл

Вариациялық қисықты құрып, нәтижені түсіндірген — 4 балл

Қорытындыны нақты жасаған — 3 балл

Жалпы балл: 10 балл

Модельдеу «Адам хромосомасы жиынтығынан кариограмм құру.

Геномдық мутацияны оқып білу.

Кариограмма - кариотиптiң графикалық сызбасы: хромосомалардың саны, пішіні, өлшемдері, иықтарының ұзындығы және қалыңдығы, центромералардың орналасуы.Медицинада кариограмма көмегiмен түрлі ауруларға диагностика жасайды. Адам хромосома санының кариограммасын талдауда келесi шарттарға сүйену керек:

1. Гомологтi хромосома жұптарын, тiптi жұппен емес, так немесе ушеулiк болса да сандармен белгілеу.

2. Кариограммадан аутосомалар мен жыныс хромосомаларың табу. Жыныс хромосомалары аутосомалардан бөлек орналасады. Кариограммада қалыпты жағдайда 22 жұп аутосома және бiр жуп жыныс хромосомасы болады. Ауытқушылығы бар кариограмма45-46 аутосома және 1-3 жыныс хромосомасынан турады.

3. Кариограмма бойынша адамның жынысын анықтап алу.

4. Егер бiрдей орташа мөлшерде метацентрлік хромосомалар болса, онда ол Х-хромосомалар, ендеше, бұл - аналық организм.

5. Егер жыныс хромосомаларының арасында акроцентрлік хромосомалар да болса,онда ол У-хромосома, ендеше, бұл-аталық организм.

6. Барлык хромосомалар жұппен орналаскандығына көңiл бөлу.

7. Егер кариограммада 23 жұп хромосома болса, онда қалыпты жағдайдағы адам хромосомасының кариограммасы болып табылады.

8. Егер кариограммада хромосомалар 1 немесе 3 хромосомалы болса, онда мұны геномдык мутация журген кариограмма деп атауға болады. Себебi кариограммада 45 немесе47 хромосома болады.Геномдык мутация - жасушадағы хромосомалар санының өзгеруі. Мейоз кезiнде хромосомалар екі полюске теңдей ажырамайды. Соның нәтижесiнде хромосома санына тән емес гаметалар түзіледі. Егер олар ұрықтануға қатысса, хромосомалар саны өзгерген зиготада пайда болады. Бұлар да уш тип тармакка бөлiнедi: анеуплоидия - бiр немесе бiрнеше хромосомаларды жоғалту немесе косып алу. Сонда диплоидтi жиынтық мынадай болады: 2n+(1-2). Мысалы, Даун синдромы немесе Клайнфельтер синдромы адамда диплоидтi жиынтыкта 47 хромосома болады. Гаплоидия - калыпты хромосома жиынтығының 2 рет кемуі. Сонда зиготада хромосома жиынтығы 1n болады. Полиплоидия - 2n+1n немесе 2n+2n, 2n+3л және т.б. зигота түзген кезде хромосома жиынтығының еселенiп өсуі.

Жануарларда полиплоидтер кебiнесе тiршiлiкке бейiмсiз болатынын айтқан жөн. Ал өсiмдiктерде олар тiршiлiкке бейiмдiлiгiмен коймай, жиі-жиi үлкен есімді массаға ие болады. Сондықтан өсiмдiктердiң көптеген iрiктемесiнiң полиплоидтен туындаған жасанды мутагенезi алынды.Бұдан басқа мынадай мутациялар болады: сомалык - дене жасушаларында өтеді. гаметалык - жыныс жасушаларында өтеді. ұрықтық - ұрық жасушаларында етедi.Организмдегi манызы бойынша олар мынадай болады: зиянды - тукым қуалау касиеттерінің өзгеруі тіршілік әрекетін нашарлатады, бейтарап-тiршiлiк процесінде өзгерістер болмайды, пайдалы - өзгерiстен организмнiң кандай да бiр жақсаруы байкалады.Адам хромосомасының картасын генетикалық карта деп атайды. Генетикалық карта дегенiмiз - хромосомада болатын тiркес гендердің орналасу сызбасы. Генетикалык карталар ұксас хромосомалардың әр жұбы бойынша жеке-жеке жасалады. Хромосомалардың жұптарын тіркестік топтар деп атайды. Олардың саны хромосомалардың гаплоидті жиынтығына тең болады. Генетикалық картаны құрастыру кезiнде тiркесу тобы, гендердің толык немесе қысқартылып алынған атаулары керсетiледi және хромосома орналасқан гендердің арақашықтығын көрсететiн сандар жазылады. Гендер арасындағы ара-қашықтықтың өлшем бiрлiгi бiр процент кроссинговерге тең болады. Оны Т.Морганның құрметіне сантиморган (см) немесе морганида деп атайды.

Модельдеу: «Адам хромосомасы жиынтығынан кариограмм құру. Геномдық мутацияны оқып білу» (жауабы)

Кариограмма құру және талдау кезеңдері

1. Гомологты хромосома жұптарын нөмірлеу:

• Хромосомаларды жұптар бойынша орналастырыңыз (1-ден 22-ге дейінгі аутосомалар және соңында жыныс хромосомалары – X және Y).

• Жұптардың метацентрлік, субметацентрлік, акроцентрлік қасиеттеріне назар аударыңыз.

2. Жыныс хромосомаларын анықтау:

• Егер X және Y хромосомалары анықталса – ер адам.

• Егер екі X хромосома болса – әйел адам.

3. Хромосомалар саны:

• Қалыпты жағдайда: 46 хромосома (44 аутосома және 2 жыныс хромосомасы).

• Геномдық мутациялар:

• Даун синдромы – 47 хромосома (21-жұпта трисомия).

• Клайнфельтер синдромы – 47 хромосома (XXY жыныс хромосомасы).

• Тернер синдромы – 45 хромосома (X0 жыныс хромосомасы).

4. Кариограмма талдауы:

• Жұптар симметриясын, ұзындық және иықтар қатынасын бағалаңыз.

• Хромосомалардың қосымша саны немесе жетіспеушілігін тексеріңіз.

Кариограмма нәтижелерінің мысалдары

№	Хромосома саны	Хромосома түрі	Жынысы	Геномдық мутация
1	46	22 жұп аутосома, XY	Ер адам	Қалыпты
2	47	22 жұп аутосома, XXY	Ер адам	Клайнфельтер синдромы
3	45	22 жұп аутосома, X0	Әйел	Тернер синдромы
4	47	21-жұпта трисомия	Әйел/ер	Даун синдромы

Геномдық мутациялардың түрлері

1.Анеуплоидия:

Хромосомалардың санының өзгеруі.

Мысалы: Даун синдромы (трисомия 21), Тернер синдромы (моносомия X).

2.Гаплоидия:

Хромосомалардың санының жартылай азаюы (1n).

3.Полиплоидия:

Хромосомалардың еселеніп өсуі (3n, 4n).

Көбінесе өсімдіктерде байқалады.

Генетикалық карта құру

• Гендердің орналасуы:

Хромосомалардағы гендердің орындарын анықтап, картаға түсіру.

Гендер арасындағы қашықтықты сантиморганмен өлшеу.

Қорытынды

Кариограмма зерттеуі:

• Адамдағы генетикалық ауытқуларды анықтауға мүмкіндік береді.

• Қалыпты және патологиялық жағдайларды ажыратуға көмектеседі.

• Геномдық мутациялардың түрлерін зерттеу арқылы тұқым қуалайтын ауруларды диагностикалауға жағдай жасайды.

Модельдеу «Кладограмма құру». 115 бет §91.

§ 91. КЛАДОГРАММА ҚҰРАСТЫРУ. МОДЕЛЬДЕУ

Бұл сабақта:

• кладограммалар құрастыру моделі туралы оқып білу;

• кладограммалар құрастыру моделінің маңызын оқып-үйренесіңдер.

Сендер білесіңдер ме?

Филогенетикалық ағаш қалай құрастырылады? Эволюциялық ағашты құрастыру әдістері қандай критерийлерге сүйенеді? Кладограмма құрастыру қазақтың шежіресін құруға бола ма?

Эволюциялық ағашты құрастыру. Филогенетикалық ағаш ереже бойынша нәсілдер мен нуклеин қышқылдарының (ДНҚ және РНҚ) біріздендірілуімен құрастырылады. Ағаштарды арнайы есептеу алгоритмдерін қолдану арқылы құрастырылады.

Эволюциялық ағашты құрастыру әдістері бірнешк критерийлерге сүйену керек:

• түпкілікті (есептеу үшін қанша уақыттың кететіндігі);

• қажеттілігі (алынған мәліметтердің қажеттілігі мен қажеттісіздігі);

• қайталауы (егер әр тексеріс сайын бір мәселені модельден әртүрлі мәліметтер алынса, алынған жауаптардың қайталануы немесе қайталанбауы);

• категорияларға тұрақтылығы (құрастырудағы моделдердің категорияларының тұрақтылығын тексеру);

• ескертуілерді көрсету (кате қолдану кезінде болуы мүмкін ескерту).

Барлық тірі организмдердің филогенетикасы немесе әрқашан тек ұрпақтарының шежіресі арқылы олардың тұқстық және эволюциялық тіршілік әрекеті қалай жүргенін білуге болады.

Эволюциялық ағашты құрастыру әдістері: матрицалық алгоритмдер әдісі, жақын көршілер әдісі, тұқстық тегі әдісі, филогенетикалық ағаш кладификалық тәсілі, сондай-ақ кабельдердің ұзындықтарын бағалау, тамырсыз ағаштың тамырын табу, түрлер дивергенциясының уақытын бағалау.

Кладограмманы сызып құрастыру — матрицасы сұзып зерттеу арқылы алынған әр таксонның басқа таксондармен ұқсастығы есептелініп, жазылып алынады. Матрицалық әдістер таксонды, сондай-ақ байланысты өлшенген белгілер негізінде енгізілген түрлердің бір-біріне жалпы ұқсастық коэффициентін көрсетеді.

Эволюциялық ағаш жарқырақ, түйін және тамырдан тұрады. Әр жалпық бір тірі организмнің түрін көрсетеді, әр түйін эволюциялық жағдайды сипаттайды. Бұталардың ұзындығын көрсететін еш мәліметтерді қолданған филогенетикалық ағаштың кладограммасы дейді.

Кладограмма құрастыру қазақтың шежіресін алуға болады.

Шежіре арқылы біз халықтың этникалық құрылымы, шығу тегі, таралуы, тұтастығы жөнінде мол мағлұмат аламыз. Шежіре сөзі "сақтау", "ағаштың бұтағы" деген ұғымдарды білдіреді. Шежірешілдік көшпелі қоғам туғызған қажеттілік және көшпелілердің әдет-ғұрып, салт-санасының негізінде туған. Ел арасында өмір тарихының өте жақсы білген "шежіреші адамдар" болған. Олар қазақтың ата-бабадан келе жатқан салт-дәстүрін, заңдарын әдет-ғұрпын, ай-күн есептерін жақсы білген, неубір аңшы-саушы, жырларды жайында сақтаған. Қазақ тарихын зерттеуші ғалымдар негізгі дерек көзін шежірелерден алады. Шежірешілердің ішінде аңшы шындық та, ертегі мен эпосқа да, өнер мен ғылым да бар. Осы жағынан алғанда дәстүрлі қазақ мәдениеті мен шежірені біртұтас қарастырамыз.

Білімдеріңді тексеріңдер:

Эволюциялық ағашты құрастырудың категорияларға төзімділік критерийі.

Эволюциялық ағашты құрастырудың тиімділік критерийі.

Эволюциялық ағашты құрастырудың пайдалық критерийі.

Кладограмманы сызып құрастыру деген не?

Эволюциялық ағаш пен кладограмманың айырмашылығы не?

Өз бетінше кладограмма құрастырыңыздар (өсімдіктер мен жануарлардың даму эволюциясы бойынша).

Модельдеудің жалпы жауабы:

Модельдеу — табиғаттағы немесе әлеуметтік процестерді бейнелеудің арнайы әдісі, онда нақты құбылыстардың, жүйелердің немесе процестердің ықтимал нұсқалары математикалық немесе графикалық түрде ұсынылады. Модельдеу барысында, зерттелетін жүйенің барлық негізгі компоненттері анықталып, олар арасындағы өзара байланыстар, құбылыстар немесе процестер туралы болжамдар жасалады. Модельдеу — ғылыми зерттеулерде, техникада, экологияда және басқа да салаларда кеңінен қолданылады.

Эволюциялық ағашты құрастыру немесе кладограмма — тірі организмдердің эволюциялық дамуын түсіну және олардың арасындағы туыстық қатынастарды анықтау үшін қолданылатын графикалық әдіс. Бұл модельдер арнайы алгоритмдер мен деректер негізінде құрастырылады және оларды құрастыру үшін көп жағдайда молекулалық, анатомиялық және палеонтологиялық мәліметтер қолданылады.

Кладограмма құрастыру әдісінде таксондар арасындағы туыстық қатынастарды анықтау үшін олардағы эволюциялық ерекшеліктер есепке алынады, яғни әрбір таксонның ортақ аталарының болуын анықтау мақсатында әртүрлі белгілер салыстырылады. Бұл әдіс ағаштардың дұрыс құрылуын қамтамасыз ету үшін түрлі алгоритмдерді қолдануды қажет етеді.

Дескрипторлар:

1. Модельдеудің анықтамасын береді.
   Балл: 1
   Күтілетін жауап: Модельдеу — құбылыстарды немесе процестерді алдын ала бейнелеу әдісі, онда олардың ықтимал нәтижелері есепке алынады.

2. Эволюциялық ағаш пен кладограмма модельдеуді түсіндіреді.
   Балл: 2
   Күтілетін жауап: Эволюциялық ағаш пен кладограмма тірі организмдердің туыстық қатынастарын бейнелеу үшін қолданылатын графикалық модельдер.

3. Модельдеудің маңызын және оның эволюциялық ағашты құрастырудағы рөлін түсіндіреді.
   Балл: 2
   Күтілетін жауап: Модельдеу эволюциялық ағашты құрастыруға мүмкіндік береді, ол өз кезегінде тірі организмдердің арасындағы туыстық байланыстарды түсінуге және олардың эволюциялық даму жолдарын бағалауға көмектеседі.

4. Кладограмма мен эволюциялық ағаштың құрылуындағы қолданылатын әдістерді сипаттайды.
   Балл: 2

Модельдеу «Жердегі тірі ағзалар қозғалысының биомеханикасын зерттеу». 214 бет §117

§ 117. ЖЕРДЕГІ ТІРІ ОРГАНИЗМДЕР ҚОЗҒАЛЫСЫНЫҢ БИОМЕХАНИКАСЫН ЗЕРТТЕУ. МОДЕЛЬДЕУ

Бұл сабақта:

• жер бетіндегі тірі организмдер қозғалысының биомеханикасын оқып-үйренесіңдер;

• жер бетіндегі тірі организмдер қозғалысының биомеханикасын модельдей алатын боласыңдар.

Биомеханика — тірі организмдердің өзара байланыстық қозғалыс сегменттерінің орын ауыстыруын, яғни бір-бірімен салыстырғанда жеке белгілерінің көп қырлы және әртүрлі қозғалыстарын қалыптастыратын және талдайтын ғылым.

Биомеханика заңдылықтары бойынша қойылған мақсатқа жетуді қамтамасыз ететін және организм ұжым пайдасымен болатын қозғалыстың тиімді болып табылатыны: бұлшықетке, қанқаларға күш түсіріп, энергияның жұмсалуы.

Организмдердің бір орыннан екінші орынға орын ауыстыруы локомоция деп аталады.

1. Жер бетіндегі организмдердің қозғалыс биомеханикасын зерттеу не үшін керек?

Қозғалыс не үшін керек?_______________________________

Көпжасушалы организмдердің қозғалыс мүшелерінің қандай жүйелерімен байланысы?

Жер бетіндегі жануарлардың қозғалыс тәсілдерін санамалаңыз.

Жорғалаушы жануарлар ___________________________.

Секіріп қозғалатын жануарларда ____________________ бар.

Жануарлар жақсы жүру үшін ___________________________ қажет.

__________________________________________________Жүру барысында аяқтарының құрылымына байланысты жануарлар бөлінеді.

2. Бақаның қозғалысын зерттеу

Алдыңғы жұп аяқтары артқы жұп аяқтарынан қалай ерекшеленеді?

— Сұлба бойынша бақаның тегіс жерде жай қозғалысын түсіндіріңіздер.

Алдыңғы сол жақ аяғы _________________________.

Онымен бір мезгілде оң артқы аяғы ____________________.

Екеуі де бақаның орнын ауыстыруға қатысады.

Сосын оң алдыңғы аяғы _______________________________.

Сол артқы аяғы _________________________________.

Осы цикл бақаның қозғалысын қамтамасыз етеді.

Сұлба бойынша бақаның жерден секіріп қозғалуын түсіндіріңіздер.

3. Иттің қозғалысын зерттеу

А. Жүру

Жүру кезінде омыртқаның құрылымы өзгере ме? ___________

Иттің алдына қарай қозғалуын ____________ қамтамасыз етеді.

Иттер қалай қозғалады, еске түсіріңіздер. Жүру барысында бір аяғы көтеріліп тұрады, ал қалған мүшесі ____________.

Егер ит жүруді сол жақ алдыңғы аяғынан бастаса, онда ары қарай аяқтары мына ретпен қозғалатын болады: ___________.

Ә. Жүгіру

Жүру кезінде бір мезгілде _______________ орнын ауыстырады.

Омыртқа құрылсы өзгере ме? Қалай _____________________?

Ненің есебінен жүру жылдамдығы артады? ________________________.

Модельдеудің жауабы:

1. Жер бетіндегі организмдердің қозғалыс биомеханикасын зерттеу не үшін керек?

Қозғалыс тірі организмдер үшін қоректену, ұрықтандыру, қауіп-қатерден қорғану және басқа да тіршілік әрекеттері үшін маңызды. Биомеханика бұл қозғалыстардың тиімділігі мен олардың энергия жұмсалымын түсіндіреді.

Көпжасушалы организмдердің қозғалыс мүшелерінің қандай жүйелерімен байланысы?

Көпжасушалы организмдер қозғалысының жүйелері жүйке, бұлшықет, сүйек және қосымша қозғалыс құрылымдарымен байланысады. Бұлшықеттер мен жүйке жүйесі қозғалысты басқарса, сүйек жүйесі тірек қызметін атқарады.

Жер бетіндегі жануарлардың қозғалыс тәсілдерін санамалаңыз.

• Жорғалау

• Жүру

• Ұшып қозғалатын жануарлар

• Секіру

Жорғалаушы жануарлар — аяқтарының төмен қарай бағытталған құрылымы және қозғалыстың баяу және тұрақты болуы.

Секіріп қозғалатын жануарларда — қосымша қуатты секіруге мүмкіндік беретін артық күштер мен арнайы аяқтар бар.

Жануарлар жақсы жүру үшін — аяқтардың құрылымы және бұлшықет күші қажет.

Жүру барысында аяқтарының құрылымына байланысты жануарлар бөлінеді.

Жануарлардың аяқтарының құрылымы олардың қозғалу тәсілдерін анықтайды. Мысалы, жорғалаушы жануарлардың аяқтары көлбеу бағытта орналасса, секіруші жануарлар үшін аяқтарында арнайы бұлшықеттер болуы қажет.

2. Бақаның қозғалысын зерттеу

Алдыңғы жұп аяқтары артқы жұп аяқтарынан қалай ерекшеленеді?

Алдыңғы аяқтары қозғалысқа қатысады, бірақ олар негізінен жануарды қолдайды, ал артқы аяқтары негізгі қозғалысты қамтамасыз етеді.

Сұлба бойынша бақаның тегіс жерде жай қозғалысын түсіндіріңіздер.

Алдыңғы сол жақ аяғы — қозғалатын жерден қозғалып, артқы оң аяқпен үйлесімді қозғалады.

Онымен бір мезгілде оң артқы аяғы — қосымша күштің орнына келіп, орнын ауыстырады.

Екеуі де бақаның орнын ауыстыруға қатысады — бір-біріне синхронды қозғалып, қозғалысты тиімді етеді.

Сосын оң алдыңғы аяғы — қозғала отырып, қозғалысты жалғастырады.

Сол артқы аяғы — бақаның жылдамдығы мен бағыттауына ықпал етеді.

Осы цикл бақаның қозғалысын қамтамасыз етеді.

Бақаның қозғалысы кезінде екі аяғы үйлесімді жұмыс істейді, артқы аяқтары жылдамдықты арттырып, алдыңғы аяқтары тұрақтылық береді.

Сұлба бойынша бақаның жерден секіріп қозғалуын түсіндіріңіздер.

Секіру кезінде бақа барлық аяқтарын бір уақытта көтеріп, соңында артқы аяқтарының күшімен жерге қайта тұрады, бұл оның алға жылжуына мүмкіндік береді.

3. Иттің қозғалысын зерттеу

А. Жүру

Жүру кезінде омыртқаның құрылымы өзгере ме? Иә, омыртқаның икемділігі мен қозғалысқа қатысуы жүру барысында өзгереді. Омыртқаның бір бөлігі көтеріледі, ал басқа бөлігі аяқтың қозғалысымен бірге жұмыс істейді.

Иттің алдына қарай қозғалуын — бұлшықет күшінің артуы қамтамасыз етеді. Иттің жүгірген кезде қозғалу қабілеті белсенді жұмыс істейді.

Иттер қалай қозғалады, еске түсіріңіздер. Жүру барысында бір аяғы көтеріліп тұрады, ал қалған мүшесі — артқа қарай қозғалады, аяқтар алма-кезек қозғалады.

Егер ит жүруді сол жақ алдыңғы аяғынан бастаса, онда ары қарай аяқтары мына ретпен қозғалатын болады: оң артқы, оң алдыңғы, сол артқы, сол алдыңғы.

Ә. Жүгіру

Жүру кезінде бір мезгілде — иттің алдыңғы және артқы аяқтары қозғалып, біріге отырып оның орнын ауыстырады.

Омыртқа құрылсы өзгере ме? Қалай? Омыртқаның әрбір бөлімі жылдамдыққа бейімделіп икемді болады.

Ненің есебінен жүру жылдамдығы артады? Бұлшықет күші мен омыртқаның икемділігі артады, сондай-ақ аяқтардың дұрыс үйлесуі жүру жылдамдығын арттырады.

Дескриптор:

Қозғалыс биомеханикасының маңызын түсіндіреді:

Балл: 2

Қозғалыс тірі организмдер үшін тіршілік әрекеттері, қоректену, ұрықтандыру және қорғаныс үшін маңызды екенін түсіндіреді.

Көпжасушалы организмдердің қозғалыс мүшелерінің жүйелерін атайды:

Балл: 2

Жүйке, бұлшықет және сүйек жүйелерінің қозғалысқа қатысуын дұрыс түсіндіреді.

Жануарлардың қозғалыс тәсілдерін атайды:

Балл: 2

Жануарлардың қозғалыс тәсілдері (жорғалау, секіру, ұшу, жүру) туралы дұрыс мәлімет береді.

Бақаның қозғалыс механизмі мен аяқтарының қызметін түсіндіреді:

Балл: 2

Бақаның алдыңғы және артқы аяқтарының қызметін түсіндіре алады.

Бақаның жерден секіріп қозғалуын түсіндіреді:

Балл: 2

Бақаның секіру механизмін дұрыс түсіндіріп, аяқтарының қозғалыс үйлесімділігін сипаттайды.

Иттің қозғалыс механизмін түсіндіреді:

Балл: 2

Иттің омыртқасы мен аяқтарының қозғалысқа қатысуын дұрыс түсіндіреді.

Жүру және жүгірту кезінде омыртқаның құрылымын сипаттайды:

Балл: 2

Омыртқаның құрылымындағы өзгерістер мен оның қозғалысқа қатысуын дұрыс түсіндіреді.

Жүру жылдамдығының арту себептерін сипаттайды:

Балл: 2

Жүру жылдамдығының арту себептерін (бұлшықет күшінің және омыртқаның икемділігінің артуы) дұрыс түсіндіреді.

Модельдеу «Жүректе өтетін электрлік үрдісті зерттеу». 223 бет § 120

§ 120. ЖҮРЕКТЕ ӨТЕТІН ЭЛЕКТРЛІК ПРОЦЕСТІ ЗЕРТТЕУ. МОДЕЛЬДЕУ

Бұл сабақта:

• жүректегі электрлік процестерді зерттеп үйренесіңдер;

• жүректегі электрлік процестерді модельдей алатын боласыңдар.

Жүректегі электрлік процесс электрокардиограммада көрініс береді:
козу (деполяризация) — жүрекше жасушаларын жиырылуға, (реполяризация) — босануға алып келеді.
Жүректегі жүріп жатқан электрлік процестерді зерттеу үшін ЭКГ қандай элементтерден тұратынын және бұл элементтердің негігі бөліністерін білу керек (215-сурет).

1. Тісшелер дегеніміз не?

   • P тісшесі ____________ білдіреді.

   • Q R S тісшелері ____________ сипаттайды.

   • T тісшесі ____________ білдіреді.

   • Ең биік тісше қайсысы? ____________ білдіреді.

2. Сегмент дегеніміз не?

   • P Q сегменті ____________ көрсетіледі.

   • T P сегменті ____________ сәйкесе келеді.

   • S T сегменті ____________ білдіреді.

3. Интервал дегеніміз не?

   • P Q интервалдары ____________ көрінеді.

   • Q T интервалдары ____________ көрсетеді.

4. QRS комплексы ____________ көрінеді.

5. Жүрек қандай режимде жұмыс істейді? ____________ білдіреді.

6. Жүректің ритмдік жиырылуына әкелетін импульстер қай жерде пайда болады? ____________.

Модельдеудің жауабы және дескриптор баллы:

1. Тісшелер дегеніміз не?

• P тісшесі жүрекше деполяризациясының көрінісі, яғни жүрекшелердің жиырылуымен байланысты.

• Q R S тісшелері — жүрекшелер мен қарыншалардың электрлік белсенділігінің және қарыншалардың жиырылуының көрінісі.

• T тісшесі — жүрекшелердің реполяризациясын көрсететін белгі.

• Ең биік тісше — әдетте QRS тісшесі ең биік болады, себебі ол қарыншалардың жиырылуы мен жоғары амплитудаға ие болады.

Дескрипторлар:

1. Тісшелердің анықтамасы мен мәнін түсіндіреді.
   Балл: 2
   Күтілетін жауап: T, P, QRS тісшелерінің қызметін түсіндіреді және олардың электрлік процестердегі рөлін анықтайды.

2. Сегмент дегеніміз не?

• P Q сегменті — жүрекше мен қарыншалар арасындағы уақыт аралығын көрсетеді.

• T P сегменті — жүрекше реполяризациясы мен қарыншалардың қайтадан дайындалуына байланысты пайда болады.

• S T сегменті — жүрекше мен қарыншалар арасындағы электрлік тыныштық кезеңін білдіреді.

Дескрипторлар:
2. Сегменттердің анықтамасы мен олардың ерекшеліктерін түсіндіреді.
Балл: 2
Күтілетін жауап: P Q, T P және S T сегменттерінің мағынасын сипаттайды.

3. Интервал дегеніміз не?

• P Q интервалдары — жүрекше мен қарыншаның байланысын білдіретін уақыт аралығын көрсетеді.

• Q T интервалдары — қарыншалардың жиырылу мен босануы арасындағы уақыт интервалын көрсетеді.

Дескрипторлар:
3. Интервалдардың маңызын түсіндіреді.
Балл: 2
Күтілетін жауап: Интервалдардың жүрек цикліне әсерін және олардың көрсеткіштерін түсіндіреді.

4. QRS комплексы — бұл жүрекшелер мен қарыншалардың деполяризациясын көрсететін электрлік белсенділік. Қарыншалардың жиырылуы осы кезеңде жүреді. Бұл комплекс ең биік және күрделі болғандықтан, жүрекше мен қарыншалар арасындағы электрлік әсердің өтуін бейнелейді.

Дескрипторлар:
4. QRS комплексінің маңызын түсіндіреді.
Балл: 2
Күтілетін жауап: QRS комплексін анықтап, оның жүректегі электрлік процестердегі рөлін сипаттайды.

5. Жүрек қандай режимде жұмыс істейді?
Жүрек ритмикалық режимде жұмыс істейді, өйткені ол әр уақытта белгілі бір ырғақпен жиырылып, қан айналымын қамтамасыз етеді.

Дескрипторлар:
5. Жүректің жұмыс режимін анықтайды.
Балл: 2
Күтілетін жауап: Жүрек ритмінің маңыздылығын түсіндіріп, оның қан айналымына әсерін сипаттайды.

6. Жүректің ритмдік жиырылуына әкелетін импульстер қай жерде пайда болады?
Жүректің ритмдік жиырылуына әкелетін импульстер Синус түйінінде пайда болады. Бұл түйін жүректің табиғи пейсмекері болып табылады.

Дескрипторлар:
6. Импульстің қай жерде пайда болатынын анықтайды.
Балл: 2
Күтілетін жауап: Синус түйінінің рөлін және оның жүректің ритмдік жиырылуына әсерін түсіндіреді.

Жалпы балл: 12