Бөлім:

Қоректену

Педагогтің аты-жөні:

Күні:

Сыныбы: 11 «а» ҚГБ

Қатысушылар саны: Қатыспағандар саны:

Сабақтың тақырыбы:

Хемосинтез.

Фотосинтез бен хемосинтез үдерістерін салыстыру. §11.Хемосинтез.

§12. Фотосинтез жене хемосинтез үдерістерін салыстыру.

Оқу бағдарламасына сәйкес оқу мақсаты

11.1.2.5 - фотосинтез және хемосинтез үдерістерінің ерекшеліктерін салыстыру;

Сабақтың мақсаты:

фотосинтез және хемосинтез үдерістерінің ерекшеліктерін салыстырады;

Сабақ кезеңі

Мұғалімнің әрекеті

Оқушының әрекеті

Бағалау

Ресурстар

Сабақтың басы

Бұрынғы білімін еске түсіру

Оқушылармен амандасу, түгендеу, сынып тәртібін қадағалау.

Дұрыс реттілікті анықтау тапсырмасы:
Төмендегі факторларды фотосинтез жылдамдығын анықтауда маңыздылық деңгейі бойынша реттеңіз (ең маңыздысынан бастап):

1. Жарық қарқындылығы

2. Су қолжетімділігі

3. Қоректік заттардың қолжетімділігі

4. Көмірқышқыл газы концентрациясы

5. Температура

Оқушылар амандасады, сынып тәртібін сақтайды.

Экологиялық факторларды фотосинтез жылдамдығын анықтауда маңыздылық деңгейі бойынша реттейді.

Дескриптор:

- Экологиялық факторларды фотосинтез жылдамдығын анықтауда маңыздылық деңгейі бойынша реттейді – 3 балл;

Интерактивті панель, презентация

Оқушылардың назарын аудару

Экологиялық сұрақ:
Берілген ақпарат негізінде, хемосинтез терең теңіз гидротермалды ағыстары сияқты белгілі бір экожүйелерде қандай негізгі экологиялық рөлдерді атқарады?

Білім алушылар берілген сұраққа жауап береді. Ой қозғау жүзеге асады. Берілген сұрақтардың биологиялық маңызын сипаттайды.

Дескриптор:

-берілген сұраққа жауап береді -1 балл;

Интерактивті панель, презентация

Сабақтың мақсатын таныстыру

11.1.2.5 - фотосинтез және хемосинтез үдерістерінің ерекшеліктерін салыстыру;

Жаңа сабақтың оқу мақсатын жазады.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Интерактивті панель, презентация

Биология 11-сынып, Автор: А.Ф.Ковшарь, Н.Г.Асанов, А.Р.Соловьева, Б.Т.Ибраимова, С.А.Куприй, Алматы «Атамұра» баспасы 2020 ж

Жаңа тақырыпты таныстыру

«Мәтінмен жұмыс»

Мұғалім сабақ басында жаңа тақырып бойынша тақтада шағын мәтінмен түсіндірме жұмысын жасайды.

Білім алушылар мәтінді мұқият тыңдай отырып ой қозғау жүзеге асады. Өз ойлары мен пікірлерін білдіреді.

Дескриптор:

- мәтінді оқиды және өз түсінгенін сипаттайды -1 балл;

Интерактивті панель, презентация

Сабақтың ортасы

Оқушыларға бағыт бағдар беру

Көп таңдауы бар тапсырма:
Төмендегілердің қайсысы хемосинтетикалық организмдер үшін энергия көзі ретінде қолданылмайды?
A. Сутегі сульфиді (H2S)
B. Метан (CH4)
C. Сутегі газы (H2)
D. Көміртек диоксиді (CO2)

Салыстыру тапсырмасы:
Хемосинтез процесін фотосинтез процесімен салыстырыңыз және екеуінің арасындағы кемінде екі негізгі айырмашылықты атаңыз.

Сәйкестендіру тапсырмасы:
Хемосинтез процесінің келесі қадамдарын олардың сипаттамаларына сәйкестендіріңіз:

1. Энергия көзін анықтау

2. Тотығу реакцияларын жүзеге асыру

3. Химиялық энергияны пайдаланылатын нысандарға айналдыру

4. Органикалық молекулаларды қолдану

5. Үдерісті қайталау

Хемосинтетикалық организмдер үшін энергия көзі ретінде қолданылмайтынды анықтайды.

Хемосинтез процесін фотосинтез процесімен салыстырады.

Хемосинтез процесінің қадамдарын олардың сипаттамаларымен сәйкестендіреді.

Дескриптор:

- Хемосинтетикалық организмдер үшін энергия көзі ретінде қолданылмайтынды анықтайды – 1 балл;

- Хемосинтез процесін фотосинтез процесімен салыстырады – 1 балл;

- Хемосинтез процесінің қадамдарын олардың сипаттамаларымен сәйкестендіреді – 1 балл;

Практикалық тапсырмалар беру.

Дұрыс реттілікті анықтау тапсырмасы:
Хемосинтез процесінің келесі қадамдарын дұрыс ретпен орналастырыңыз:

1. Органикалық молекулалар өсу, көбею және басқа жасушалық функциялар үшін пайдаланылады.

2. Бейорганикалық химиялық қосылыстар тотықтырылады, бұл энергияны босатады.

3. Босаған энергия көміртек диоксидінен органикалық қосылыстарды синтездеу сияқты жасушалық процестерді қуаттандыру үшін пайдаланылады.

4. Хемосинтетикалық организмдер үздіксіз осы процесті қайталайды өз жасушалық белсенділіктерін қолдау үшін.

Бір дұрыс жауабы бар тапсырма:
Мәтінде көрсетілген хемосинтез үшін жалпы химиялық теңдеудің соңғы өнімі қандай?
A. Глюкоза (C6H12O6)
B. Күкірт (S)
C. Су (H2O)
D. Жоғарыдағылардың бәрі

Тест тапсырмасы:
Хемосинтез процесі туралы төмендегі мәлімдемелердің қайсысы дұрыс?
A. Хемосинтетикалық организмдер негізгі энергия көзі ретінде күн сәулесін пайдаланады.
B. Тотығу реакцияларынан босаған энергия жасушалық процестерді қуаттандыру үшін пайдаланылады.
C. Хемосинтез тек терең теңіз гидротермалды ағыстарында ғана емес, басқа да экожүйелерде кездеседі.
D. Хемосинтез фотосинтез сияқты оттегінің қосымша өнімін шығарады.

Хемосинтез процесінің қадамдарын дұрыс ретпен орналастырады.

Хемосинтез үшін жалпы химиялық теңдеудің соңғы өнімін анықтайды.

Хемосинтез процесі туралы мәлімдемелердің дұрысын сипаттайды.

Дескриптор:

- Хемосинтез процесінің қадамдарын дұрыс ретпен орналастырады – 2 балл;

- Хемосинтез үшін жалпы химиялық теңдеудің соңғы өнімін анықтайды – 1 балл;

- Хемосинтез процесі туралы мәлімдемелердің дұрысын сипаттайды – 2 балл;

Интерактивті панель, презентация

Жұмыс дәптерлері, үлестірме парақтар

Бағалау

Жеке жұмыс.

Қалыптастырушы бағалау тапсырмасы ҚМЖ қосымшасында орналасқан.

Білім алушылар ҚБ тапсырмаларын орындайды. Ой қозғау жүзеге асады.

Қалыптастырушы бағалау тапсырмасының дескрипторы ҚМЖ қосымшасында орналасқан.

Интерактивті панель, презентация

Жұмыс дәптері

Сабақтың соңы

Кері байланыс беру

Кері байланыс «4 себеп» әдісі арқылы. Мұғалім сабақты қорытындылау мақсатында оқушылардың сабаққа деген көзқарасын, кері байланысын тыңдайды.

Оқушылар бүгінгі сабақтың мақсатына жеткізетін тапсырмалар орындауына қарай, өз түсінгенін, пікірін, өз ойын айту арқылы сабаққа қорытынды жасайды.

Мұғалім оқушыларды

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағалайды. Жарайсың!

Жақсы!

Талпын!

Презентация

1.Мен түсіндім, себебі ...

2.Мен түсінбедім, себебі ...

3.Мен қолдана аламын, себебі ...

4.Маған тиімді болмады, себебі .../ұсыныс……..

Білімді игеруді жақсарту және оны тәжірибеге көшіру

Шығармашылық жұмыс.

Тірек сызба «§11.Хемосинтез»

«Хемосинтез» тақырыбына тірек сызба сызып келеді, өз тұжырымдамасын ұсынады.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Жұмыс дәптері

Биология 11-сынып, Автор: А.Ф.Ковшарь, Н.Г.Асанов, А.Р.Соловьева, Б.Т.Ибраимова, С.А.Куприй, Алматы «Атамұра» баспасы 2020 ж

(АП) Ақпарат парағы

11.1.2.5 - фотосинтез және хемосинтез үдерістерінің ерекшеліктерін салыстыру;

Темір бактериясы

Железобактерии

F erribacteriaceae

Темір қосылыстарының өзгерістері.

Табиғатта темірдің шала тотығының темір тотығына айналуы кең орын алады. Бұл процесс микроорганизмдердің ерекше тобы –темір бактериялары арқылы жүреді. Бұл бактериялары табиғатта ертінді күйінде кездесетін көмір қышқыл темір тұзының шала тотығын темірдің гидро тотығына айналдырады.

2FeCO₃+3H₂O+ ¹/₂O₂ =2Fe(OH)₃+ 2CO₂+29 ккал

Көмір Темірдің ІІІ энергия

қышқылының гидро тотығы

ІІ темір тұзы.

Реакция кезінде бөлінетін энергия темір бактерияларының ортадағы көмір қышқыл газын сіңіруіне жұмсалады. Сөйтіп топырақта ашық жатқан темір бактериялардың көмегімен тотығып ыдырап отырады.

Түйнек бактерия

Клубеньковые бактерии

 Lotus pedunculatus

Түйнек бактериялары ауадағы азотты өзіне сіңіріп, топырақты азотты қосылыстармен байытады, ол өз кезегінде өсімдікті азотпен қамтамасыз етеді. Бұршақ тұқымдастардың тамырындағы түйнектер. Түйнек бактерия жасушалары – азотфиксаторлармен толған. Өсімдік бактерияны оттегінен қорғайтын леггемоглобин нәруызын жасап шығарады.

Ішек бактериялары

Кишечная бактерия

Helicobacter

Ішек бактериялары қабыну үрдістерін азайтып, адамның иммундық жүйесіне көмектеседі. Жапондық ғалымдардың дәлелдеуіне сай, ішек бактериялары  адам организміндегі қабыну үрдістерін жоюға,  иммундық жүйеге ішек ауруларымен күресуге көмектеседі.

Бактериялар тағам құрамына кіретін талшықтарды қорытуда өнідірілетін май қышқылдарының және целлюлоза ацетобутиратының  көмегімен адамға қабыну үрдістерімен күресуге көмектеседі.

Жаңалық Канагава қаласындағы физикалық-химиялық зерттеулер Институты (RIKEN) жанындағы интеграциялық медицина Орталығының зерттеушілер тобымен жасалған. Ғалымдар сынаққа алынған тышқандар организміне жасалған бірқатар тәжірибелер нәтижесінде ішек бактерияларының әрекет етуін, жануарлардың ішегінде өтетін химиялық үрдістерді  бақылай алды.

Ішек ауруларына шалдыққан науқастардың ішегінде болатын бактериялар май қышқылдарын және целлюлоза ацетобутиратын жеткілікті мөлшерде өндіре алмайтындығы жайлы зерттеушілерге белгілі болды. Мамандар бұл жаңалықтың аталған заттектердің негізінде асқазан-ішек жолдарының қабыну үрдістерімен қосарланып өтетін ауруларды, мысалы, Крон ауруын, емдеуге арналған дәрі-дәрмек жасауға көмектесетіндігіне сенімді. 

Бифидобактерии

Ұйытылған сүттің тек дәмді ғана емес, пайдалы екенін де білеміз.

Бифидобактериялар

Бифидобактерии 

 Bifidobacterium

Біз сүзбені, қаймақты, айранды, түрлі йогурттарды, сонымен қатар жуырда ғана дүкен сөрелерінде пайда бола бастаған биоайран мен бифидоктарды сүйсіне ішіп жейміз.  Бірақ бір өнімнің екіншісінен дәмінен өзге қандай айырмашылығы бар екені туралы ойлай бермейміз. Біз бұл жөнінде сүт өнімдерін өндіретін зауытқа барып, егжей-тегжейлі ақпарат алдық.

Болгар таяқшасын болгар ғалымы Стамен Григоров ашты. Дәлірек айтқанда ол ашыған сүттегі «булгарикум» бацилласын тапты. Осы ғылыми жаңалығы үшін ол 20 ғасырдың басында Женева университетінің арнайы марапатына ие болды.  

Дегенмен де қышқыл сүт өнімдерін өндіру - эпидемиологиялық жағынан ықтимал қауіп-қатерге толы. Бұл өндіріс процесінің тым ұзақ уақытқа созылатындығына  байланысты, осы мерзім ішінде пастерлендірілген соң да сақталып қалатын микроорганизмдердің күрт көбейіп кетуі мүмкін.Сүт өнімдерін әзірлеу бойынша барлық операциялар барысында жоғарғы деңгейдегі санитарлық-гигиеналық және эпидемияға қарсы талаптар сақталады. Себебі ұйытылған сүттен жасалған өнімдер қосымша қыздырып өңдеуге келмейді. Сүт өнімдерінің сапалық көрсеткіштеріне қойылатын санитарлық талаптар бойынша әрекет ету үшін өнім өндірілетін барлық учаскелерде гигиеналық тәртіп пен технологиялық ережелер қатаң сақталады. Қазір бұл жерде йогурт жасалып жатыр.  Бактериялардың жер бетінде 3,5 млрд. жыл бойы өмір сүріп келе жатқан қарапайым организм болып табылатынына қарамастан, процесс өте күрделі.  Адам ағзасында бактериялардың көптеген түрі бар. Тек ішек-қарын жолдарының өзінде олардың 300-ге жуық түрі тіршілік етеді, ал ағзада өмір сүретін барлық микробтардың жалпы салмағы 4 келіні құрайды. Ғалымдар жақын арада лакто және бифидобактериялардың көмегімен зат алмасу процесін де реттеу мүмкін болады деп отыр. Бірақ ол үшін әр адамның жеке микрофлорасын мұқият зерттеу қажет. 

Бифидобактерии синтезируют витамины группы В (B1, B2 и др.) и витамин К.

Бифидобактерии составляют 80—90 % кишечной флоры детей, находящихся на грудном вскармливании, и молоднякамлекопитающих в подсосном периоде. Присутствие бифидобактерий в кишечнике полезно для ребёнка и молодых животных, так как бифидобактерии подавляют развитие различных гнилостных и болезнетворных микробов, способствуют перевариванию углеводов. По окончании молочного вскармливания бифидофлора сменяется обычной кишечной микрофлорой, характерной для взрослых организмов.

Функции бифидобактерий в организме человека^[1]:

осуществляют путем ассоциации со слизистой оболочкой кишечника физиологическую защиту кишечного барьера от проникновения микробов и токсинов во внутреннюю среду организма;

обладают высокой антагонистической активностью по отношению к патогенным и условно патогенным микроорганизмам за счет выработки органических жирных кислот;

участвуют в утилизации пищевых субстратов и активизации пристеночного пищеварения;

синтезируют аминокислоты и белки, витамин К, пантотеновую кислоту, витамины группы В: B1 — тиамин, B2 — рибофлавин, B3 — никотиновую кислоту, В9 — фолиевую кислоту, витамин B6 - пиридоксин;

способствуют усилению процессов всасывания через стенки кишечника ионов кальция, железа, витамина D.

Vibrio cholera Холера

Лимон қышқылының әсері холера және тифоз бактериясы өлтіреді, зең саңырауқұлақтардың әсерінен түзледі

Холера. Қышқылдық орта микроағзалардың дамуына кері әсерін тигізеді.Француз оқымыстысы Жерар, Холера және тифозные бактерия басқада ауру тудыратын бактериялардың дамуын тежеп, өлтіреді. Мысалы 1 г лимон қышқылы 1 л ерітіндісінде барлы ауру тудыратын бактерияларды өлтіретіндігі анықталды. Жерар лимон қышқылының ерітіндісі қосылған суды ішуді ұсынды, ол холера және тифозны бактериялардың ауру тудырғыш қоздырғыштарын өлтіретіндігін айтты. Ең дұрысы таза табиғи сусындардың пайдаланған дұрыс.

Көмірқышқылдардың лимон қышқылына дейін ашылуы.

Көмірқышқылдардың лимон қышқылына дейін ашылуы. Қанттың лимон қышқылына айналуында зең саңырауқұлақтары, оның ішінде аспергиллус нигер негізгі роль атқарады. Сондықтан бұл микроорганизм техникалық жолмен қанттан лимон қышқылын алуда кеңінен қолданылады. Соңғы кездерге дейін лимон қышқылы лимон жемісінен алынатын. Онда 7—9%-тей лимон қышқылы болады. Едәуір мөлшерде лимон кышқылын өндіру үшін көп мөлшерде лимон жемісі қажет болар еді және лимон қышқылын бұлай өндіру өнеркәсіп үшін экономикалық жағынан тиімсіз. Сондықтан да ғылым бүл мәселені микроорганизмдерді пайдалана отырып шешу керектігін үсынды. Лимон қышқылын алу үшін алдымен аспергиллус нигерді қүрамында 20% қанты бар, 0,3% азот қышқыл аммоний түзы бар қоректік ортада +30—32°-та өсіреді. Екі тәуліктен кейін бүл ортаның бетінде саңырауқүлақ қалың қыртыс түзіп өседі. Осы кезде оның астындағы коректік ортаны ағызып алады да саңырауқүлақты кайнатылып суытылған сумен жуады. Осы ыдысқа енді таза, алдын ала қайнатылған қүрамында қоректік түздары жоқ таза қант ерітіндісін құяды. Осы кезде саңырауқұлақ қанттан лимон қышқылын тез арада түзе бастайды. Мүндағы ашыту үшін салынған қанттың 50—60%-тейі лимон қышқылына айналады. Бұдан әрі оны тазартады да техникалық қажетке жұмсайды. Лимон қышқылымен бірге ерітіндіде көбінесе кымыздық қышқылы да түзіледі. Бұл процестің биохимиялық табиғаты жөнінде ғылымда бірқатар көзқарастар бар. Бірак қай-қайсысы болмасын бүл құбылысты әлі толық дәлелдей алмай отыр.

Азот бактериясы

Азот бактерий

Azotobacter

Азот бактериясы — атмосферадағы азотты биологиялық жолмен топыраққа қайта сіңдіретін микроорганизмдердің бір тобы. Бұларды алғаш рет француз ғалымдары 1882 жылы М.Жоден, 1885 жылы М.Бертло анықтаған. 1893 жылы орыс ғалымы С.Н.Виноградский азот сіңіруші микроорганизмді таза күйінде бөліп алған, ал 1901 жылы Голландия ғалымы М.Бейеринк аэробты бактерияларды тапқан. Азот бактериясы 2 үлкен топқа бөлінеді: жоғарғы сатыдағы өсімдіктердің тамырында түйнек түзетіндер (қ. Симбиоз); топырақта бос күйінде кездесетіндер. Қазіргі кезде соңғысының 30-дан астам түрі белгілі. Азот бактериясының пішіні таяқша тәрізді, ұзындығы 2-3 мкм, диам. 4-6 мкм. Сырты қабықшамен қоршалған. Кейде бұлардың сыртында қатты қалың қабығы (циста) болады. Азот бактериясының көпшілігі аэробты, яғни ауа бар жерде тіршілік етеді. Аммоний тұздарын, нитриттерді, нитраттарды, амин қышқылдарын қорек етеді. Ауадағы азотты бойына сіңіріп, оны өсімдік тамырларына қажет қосылыстарға айналдырады да, әртүрлі витаминдер, ауксиндер бөліп шығарып, өсімдіктің өсуін жақсартады. Азот бактерияның арасында спора түзетін бактериялар, яғни анаэробтылары да кездеседі. Олардың ұзындығы 1,5-8 мкм. Бұлардың белсенділігі аэробты бактериялармен салыстырғанда төмендеу болады. Ауадағы молекула азоттың басқа химиялық элементтермен әрекеттесуі азот бактериясының клеткаларында ғана жүреді. Өсімдіктердің азотқа тапшылығын табиғи жолмен қамтамасыз ету үшін азот бактериясынан түрлі тыңайтқыштар алынады. Осы тыңайтқыштармен өсімдіктер тұқымын, ағаш қалемшелерін дәрілейді. Соның нәтижесінде өсімдіктердің өсуі жылдамдап, өнімділігі артады.

Сүт қышқылы бактерия

Лактобактерии

(Lactobacterium)

Сүт қышқылы бактерияларының клеткалары шар және таяқша тәрізді болады, қозғалмайды, спора түзбейді және ауалы немесе ауасыз жерде тіршілік етуге бейімделегн. Бірақ бұған қатысатын бактерияларының барлығы бірдей мөлшерде сүт қышқылын түзе бермейді. Қышқылы ортаға шар тәрізділер төзімсіз. Ал таяқша тәрізділері ортада 1:5 – 2 проценттей сүт қышқылы болғанның өзінде тіршілік етуге қабілеті бар.

Сүт қышқылы бактериялары көбінесе моно және дисахаридтерді ашытады, ал крахмал және сол сияқты күрделі қанттар – полисахаридтерді ашыта алмайды. Соңғы жылары шар тәрізді сүт қышқылы бактерияларының ішінде крахмалды едәуір дәрежеде ашыта алатын топтар табылып, өндіріске ұсынылды. Кейбір сүт қышқылы бактериялары басқа, әсіресе шіріту бактерияларына жойқын әсер ететін антибиотиктерді бөлетіні анықталды.

Сірке қышқылы бактериясы

Acetobacteraceae

Уксуснокислая бактерия

Клеткада тыныс алуға қажетті ферменттердің барлығы болса органикалық заттар тез тотығып, олар ең соңғы өнімге дейін ыдырайды. Бұған керсінше ферменттер тобындағылардың кейбіреулері жетіспесе, ортада аралық ие органикалық қышқылдар түзеді. Тотығу процесінің ішінде тұрмыста кең таралған сірке қышқылы ашу процесі жүреді. Бұны 1862 жылы Луи Пастер ашқан болатын. Қандай да болмасын құрамында аздаған мөлшерде спирті бар, сұйықты ауалы жерде қалдырса ақ болды оның бетінде сірке қышқылы бактерияларынан жұқа қабат пайда болды да, ортада сірке қышқылы түзіледі.

С₂Н₅ОН +О₂= СН₃СООН +Н₂О

Этил спирті сірке қышқылы

Сірке қышқылы бактериялары ацетобактер деп аталатын туысқа жататын 11 түрі бар. Негізгі түрі бактериум ацети -қысқа қозғалмайтын таяқша.Кейде жасушалары шынжырлана орналасады.

Қолданылуы сірке қышқылын (сірке суын) Сірке қышқылын араластырғыш ретінде дәрілік заттарда,
Сірке суын халықтық медицинада ыстықты төмендетуде Спиртті сірке суын косметологияда қолданылады. Дәлірек айтқанда, Алма сірке суынан басқа жүзім сірке суын химиялық өнеркәсіпте, Бактериялар көптеген органикалық заттарды тотықтыруға қабілетті. Этил спиртін сірке қышқылына айналдыру –
Сірке қышқылының басқада продуценттері; өнеркәсіптік жағдайда Сірке қышқыл бактерияларының көмегімен сірке қышқылыналады. Сірке қышқылының түзілуі субстраттың шала тотығуы.

Шіріту бактериялары

Гнилостные бактерии

(putrefactive bacteria)

Шіріту бактериясы-біздің ғаламшарымыздың тазалаушысы.Себебі олар өсімдіктердің қалдықтарымен жануарлардың өлекселеріндегі күрделі ағзалық заттарды ыдыратады.Топырақта қарашіріктің түзілуіне себепші болады.Тау жыныстарын ыдыратып,жартастар мен сусымалы құмдарды топыраққа айналдырады.Топырақ бактериялары өсімдіктерге қорек дайындайды.Топырақтағы қарашірікті минералды заттарға айналдырады,онымен өсімдіктер қоректенеді.Бактериялар топырақты минералды заттармен байытып қана қоймай,сонымен бірге топырақтың құнарын жақсартады.1 г қара топырақта 5-6 млрд бактерия болады.