10 сынып КГБ №11

ДӘІЖО___________

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
«» КММ
(білім беру ұйымының атауы)
Қысқа мерзімді (сабақ) жоспары
Жасуша органоидтерінің құрылысы мен қызметтерінің ерекшеліктері.

§11. Жасушаның негізгі құрамбөліктері. Органоидтерді жіктеу.

(Сабақ тақырыбы)

Сабақтың барысы:

ҚЫСҚА МЕРЗІМДІ ЖОСПАРҒА ҚОСЫМША

Мәтінмен жұмыс

Жасуша органоидтерінің құрылысы мен қызметтерінің ерекшеліктері

Жасулар (ұяшықтар) барлық тірі организмдердің негізгі құрылымдық бөліктері болып табылады. Әр жасудың ішінде арнайы құрылымдар - органоидтер деп аталатын құрылымдар бар, олар әр түрлі маңызды қызметтерді атқарады. Осы мәтінде біз осы жасуша органоидтерінің ерекше ерекшеліктері мен рөлдерін зерттейтін боламыз.

Жасуша органоидтері - бұл жасудың ішінде табылатын микроскопиялық құрылымдар, олардың әрқайсысының өзіндік құрылымы мен қызметі бар. Бұл органоидтер жасудың қызметі мен өмір сүруі үшін қажетті процестерді жүзеге асыруға жауапты. Негізгі органоидтердің кейбіреулері:

1. Ядро: Ядро - жасудың басқару орталығы, онда генетикалық материал (ДНҚ) орналасқан және барлық жасушалық қызметтерді басқарады.

2. Митохондрия: Митохондриялар "жасушаның қуат станциялары" деп аталады, олар клеткалық тыныс алу арқылы энергия өндіреді.

3. Эндоплазмалық тор: Эндоплазмалық тор материалдарды тасымалдайтын және жасушада ақуыздарды синтездейтін түтіктер мен қапшықтар желісі.

4. Гольджи аппараты: Гольджи аппараты жасушада өндірілген өнімдерді түрлендіруге, қаптауға және таратуға жауапты.

5. Лизосомалар: Лизосомалар қалдықтар мен тозған органоидтерді ыдырататын ас қорыту ферменттері бар арнайы органоидтер.

Бұл органоидтердің әрқайсысының өз қызметін атқаруға мүмкіндік беретін ерекше құрылымы бар. Мысалы, митохондриялардың қос мембрана құрылымы бар, ішкі мембрана кристалар түрінде қатпарланған, бұл клеткалық тыныс алу үшін беттің ауданын арттырады. Эндоплазмалық тор өзара байланысқан түтіктер мен қапшықтар желісі болып табылады, бұл ақуыз синтезі мен тасымалдау үшін үлкен беттің ауданын қамтамасыз етеді.

Бұл жасуша органоидтерінің құрылысы мен қызметін түсіну жасулардың қалай жұмыс істейтінін және олардың өмірлік процестерін қалай ұстап тұратынын түсіну үшін өте маңызды. Электрондық микроскоп арқылы осы органоидтердің ерекшеліктерін зерттей отырып, біз жасудың күрделі жұмысына және тірі организмдердің тірі және гүлденуін қамтамасыз ететін тетіктерге көз жеткізе аламыз.

Жасуша органоидтерінің құрылысы мен қызметтеріне арналған мәтінге тәуелді сұрақтар:

Өмірмен байланысты сұрақ:

1. Жасуша органоидтерінің құрылысы мен қызметтері тірі организмдердің өмірі мен дамуында қандай рөл атқарады?

Логикалық сұрақ:

2. Митохондриялардың қос мембрана құрылымы мен кристалдық қатпарлануы олардың қандай қызметін жақсартады?

3. Эндоплазмалық тордың өзара байланысқан түтіктер мен қапшықтар желісі қандай маңызды қызметтерді атқаруға мүмкіндік береді?

Көп таңдауы бар тапсырма:

4. Жасуша органоидтерінің қай түрі қалдықтар мен тозған бөліктерді ыдыратады?
   A) Ядро
   B) Митохондрия
   C) Лизосома
   D) Гольджи аппараты

Салыстыру тапсырмасы:

5. Ядро мен митохондрия жасуша қызметінде қандай айырмашылықтарға ие?

Сәйкестендіру тапсырмасы:

6. Әр жасуша органоидінің қызметін сәйкестендіріңіз:

   • Ядро

   • Митохондрия

   • Эндоплазмалық тор

   • Гольджи аппараты

   • Лизосома

A) Энергия өндіру
B) Генетикалық материалды сақтау және басқару
C) Ақуыз синтездеу және тасымалдау
D) Өнімдерді түрлендіру, қаптау және тарату
E) Қалдықтар мен тозған органоидтерді ыдырату

Шындық немесе жалған тапсырмасы:

7. Жасуша органоидтерінің құрылысы мен қызметтерін зерттеу тірі организмдердің өмірлік процестерін түсінуге көмектеспейді.

Дұрыс реттілікті анықтау тапсырмасы:

8. Гольджи аппаратының қызметтерінің дұрыс ретін анықтаңыз:
   A) Жасушада өндірілген өнімдерді қаптау
   B) Өнімдерді түрлендіру
   C) Өнімдерді тарату

Бір дұрыс жауабы бар тапсырма:

9. Жасуша органоидтері қандай маңызды қызметтерді атқарады?
   A) Жасушалық қызметтерді басқару
   B) Энергия өндіру
   C) Ақуыздар синтездеу
   D) Барлық жоғарыда аталған

Биологиялық диктант тапсырмасы:

10. Жасуша органоидтерінің қызметтерін қысқаша түсіндіріңіз.

Жауап кілті:

1. Жасуша органоидтерінің құрылысы мен қызметтері тірі организмдердің өмірі мен дамуын қамтамасыз ететін маңызды механизмдерді анықтайды.

2. Митохондриялардың қос мембрана құрылымы мен кристалдық қатпарлануы клеткалық тыныс алу үшін беттің ауданын арттырып, энергия өндіру қабілетін жақсартады.

3. Эндоплазмалық тордың өзара байланысқан түтіктер мен қапшықтар желісі ақуыз синтездеу мен тасымалдау үшін үлкен беттің ауданын қамтамасыз етеді.

4. C) Лизосома

5. Ядро жасудың басқару орталығы болып табылады, ал митохондрия "жасушаның қуат станциясы" ретінде энергия өндіреді.

6. A-B, B-A, C-C, D-D, E-E

7. Жалған. Жасуша органоидтерінің құрылысы мен қызметтерін зерттеу тірі организмдердің өмірлік процестерін түсінуге көмектеседі.

8. B, A, C

9. D) Барлық жоғарыда аталған

10. Ядро - генетикалық материалды сақтау және басқару; Митохондрия - энергия өндіру; Эндоплазмалық тор - ақуыз синтездеу және тасымалдау; Гольджи аппараты - өнімдерді түрлендіру, қаптау және тарату; Лизосома - қалдықтар мен тозған органоидтерді ыдырату.

Оқушының аты-жөні:______________________________________________________ сыныбы:_______

Электронды микроскоп арқылы көрінетін жасуша органоидтерінің құрылысы мен қызметтері

Электронды микроскоп - жасуша құрылымын егжей-тегжейлі зерттеуге мүмкіндік беретін күшті құрал. Ол жасуша органоидтерінің құрылысы мен қызметтерін анықтауға көмектеседі. Бұл органоидтер жасушаның тіршілік әрекетін қамтамасыз етеді және әртүрлі маңызды функцияларды атқарады.

Бос орындарды толтырыңыз: Дұрыс сөздермен бос орындарды толтырыңыз.

1. __ жасушаның энергия орталығы болып табылады және АТФ өндіреді.

2. Жасушаның __ ақуыздар синтезделетін орын болып табылады.

3. __ жасушаның "қоқыс жәшігі" ретінде қызмет етеді, ескірген органоидтерді жойып отырады.

4. __ жасушаның ішкі тасымалдау жүйесі ретінде қызмет етеді.

5. __ жасушаның генетикалық материалын сақтайды және хромосомалардың орналасқан жері болып табылады.

Сөздер банкі: митохондрия, эндоплазмалық тор, лизосома, ядро, Гольджи аппараты

Бірнеше таңдау сұрақтары: Әр сұраққа берілген нұсқалардан дұрыс жауапты таңдаңыз.

1. Қай органоид жасушаның "қуат станциясы" деп аталады?
   a) Рибосома
   b) Митохондрия
   c) Лизосома
   d) Вакуоль

2. Жасушаның қай бөлігі ақуыз синтезіне жауап береді?
   a) Ядро
   b) Митохондрия
   c) Рибосома
   d) Гольджи аппараты

3. Қай органоид жасушаішілік қорытуға жауап береді?
   a) Эндоплазмалық тор
   b) Вакуоль
   c) Лизосома
   d) Хлоропласт

4. Жасушаның қай құрылымы ақуыздарды түрлендіру мен тасымалдауға жауап береді?
   a) Гольджи аппараты
   b) Ядро
   c) Цитоплазма
   d) Жасуша қабықшасы

5. Қай органоид фотосинтез процесіне жауап береді?
   a) Митохондрия
   b) Хлоропласт
   c) Рибосома
   d) Лизосома

Ашық сұрақтар: Келесі сұрақтарға толық сөйлемдермен жауап беріңіз:

1. Электронды микроскоптың жасуша органоидтерін зерттеудегі маңыздылығын түсіндіріңіз.

2. Митохондрия мен хлоропласттың құрылысы мен қызметтерін салыстырыңыз.

3. Эндоплазмалық тордың екі түрін атап, олардың қызметтерін сипаттаңыз.

Жауаптар кілті:

Бос орындарды толтыру:

1. Митохондрия

2. рибосомаларында

3. Лизосома

4. Эндоплазмалық тор

5. Ядро

Бірнеше таңдау сұрақтары:

1. b) Митохондрия

2. c) Рибосома

3. c) Лизосома

4. a) Гольджи аппараты

5. b) Хлоропласт

Ашық сұрақтар:

1. Мүмкін жауап: Электронды микроскоп жасуша органоидтерін жоғары ұлғайтумен және жоғары ажыратымдылықпен зерттеуге мүмкіндік береді. Бұл ғалымдарға органоидтердің егжей-тегжейлі құрылымын көруге және олардың қызметтерін жақсы түсінуге көмектеседі.

2. Мүмкін жауап: Митохондрия мен хлоропласт екеуі де энергия өндіруге жауап береді, бірақ әртүрлі жолмен. Митохондрия жасушалық тыныс алу арқылы АТФ өндіреді, ал хлоропласт фотосинтез арқылы глюкоза өндіреді. Екеуінде де ішкі мембраналар бар, бірақ құрылымы әртүрлі.

3. Мүмкін жауап: Эндоплазмалық тордың екі түрі - тегіс және бұдыр. Тегіс эндоплазмалық тор липидтер мен стероидтарды синтездеуге қатысады, ал бұдыр эндоплазмалық тор рибосомалармен жабылған және ақуыз синтезіне қатысады.