10 сынып КГБ №12

ДӘІЖО___________

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
«» КММ
(білім беру ұйымының атауы)
Қысқа мерзімді (сабақ) жоспары
Жасушаның негізгі компоненттері: жасуша қабырғасы, плазмалық мембрана, цитоплазма және оның органоидтары (мембранасыз, бірмембраналы және қосмембраналы).§12.Жасуша құрамбөліктерінің негізгі қызметі.

(Сабақ тақырыбы)

Сабақтың барысы:

ҚЫСҚА МЕРЗІМДІ ЖОСПАРҒА ҚОСЫМША

Мәтінмен жұмыс

Жасуша компоненттерінің негізгі түрлері

Жасушаның негізгі компоненттері (The Main Components of a Cell) - бұл биологиядағы маңызды тақырып, ол жасушалардың негізгі құрылымдары мен қызметтерін зерттейді. 10-сынып оқушылары ретінде жасушаның әртүрлі бөліктерін және олардың тірі организмдердің жалпы қызметін қолдаудағы рөлін түсіну маңызды.

Бұл ақпараттық мәтінде біз жасуша қабырғасы, плазмалық мембрана, цитоплазма және органоидтар (мембранасыз, бірмембраналы және қосмембраналы) сияқты негізгі жасуша компоненттерін қарастырамыз. Сондай-ақ, 10.4.2.1 стандартында көрсетілгендей, осы жасуша компоненттерінің негізгі қызметтерін, соның ішінде электронды микроскоп арқылы көрінетін жасуша органоидтерінің құрылысы мен қызметтерінің ерекшеліктерін түсіндіреміз.

Жасуша қабырғасы
Жасуша қабырғасы - бұл жасушаны қоршаған қатты құрылым, ол жасушаға құрылымдық қолдау мен қорғаныс береді. Ол негізінен целлюлозадан, көмірсутектен тұрады және өсімдік, саңырауқұлақ және кейбір бактерия жасушаларында кездеседі.

Плазмалық мембрана
Плазмалық мембрана - бұл таңдаулы өткізгіштігі бар тосқауыл, ол жасушаны қоршап, заттардың жасушаға кіруі мен шығуын бақылайды. Ол липид қабаттарынан және заттарды тасымалдауды жүзеге асыратын әртүрлі ақуыздардан тұрады.

Цитоплазма
Цитоплазма - бұл жасушаның ішіндегі же тәріздес зат, онда әртүрлі жасушалық процестер жүреді. Ол органоидтардың, яғни жасушадағы мамандандырылған құрылымдардың орналасқан ортасы болып табылады.

Жасуша органоидтері
Жасуша органоидтері - бұл жасушадағы нақты қызметтерді атқаратын мамандандырылған құрылымдар. Оларды үш негізгі түрге бөлуге болады:

1. Мембранасыз органоидтер: Оларға рибосомалар, яғни ақуыз синтезін жүзеге асыратын құрылымдар, және цитоскелет, яғни құрылымдық қолдау мен жасуша қозғалысын қамтамасыз ететін құрылымдар жатады.

2. Бірмембраналы органоидтер: Оларға эндоплазмалық ретикулум, яғни ақуыздардың синтезі мен тасымалдануын жүзеге асыратын құрылым, және Гольджи аппараты, яғни ақуыздарды модификациялау және тасымалдау үшін жауапты құрылым жатады.

3. Қосмембраналы органоидтер: Оларға митохондриялар, яғни жасушаның қуат станциялары, клеткалық тыныс алу арқылы энергия өндіретін құрылымдар, және хлоропластар, яғни өсімдік жасушаларындағы фотосинтезді жүзеге асыратын құрылымдар жатады.

Бұл жасуша компоненттерінің әрқайсысы жасуша қызметінің жалпы тұтастығында маңызды рөл атқарады, ал 10-сынып оқушыларының биологияны оқу барысында олардың ерекше ерекшеліктері мен қызметтерін түсінуі өте маңызды.

Жасуша компоненттерінің негізгі түрлері бойынша мәтінге тәуелді сұрақтар:

Өмірмен байланысты сұрақ:

1. Жасуша құрылымдарының тірі организмдердің жалпы қызметін қалай қолдайтынын түсіндіріңіз.

Логикалық сұрақ:

2. Жасушаның қандай компоненттері мембранамен қамтылған және қандайлары мембранамен қамтылмаған?

Көп таңдауы бар тапсырма:

3. Жасушаның қандай компоненті:
   A) Ақуыздарды синтездейді және тасымалдайды
   B) Жасушаның қуат станциясы
   C) Фотосинтезді жүзеге асырады
   D) Әрқайсысы

Салыстыру тапсырмасы:

4. Жасуша қабырғасы мен плазмалық мембрананың айырмашылықтарын салыстырыңыз.

Сәйкестендіру тапсырмасы:

5. Келесі жасуша компоненттерін сәйкестендіріңіз: a) Рибосома b) Эндоплазмалық ретикулум c) Митохондрия

   • Мембранасыз органоид

   • Бірмембраналы органоид

   • Қосмембраналы органоид

Шындық немесе жалған тапсырмасы:

6. Жасуша қабырғасы негізінен целлюлозадан және көмірсутектен тұрады. (Шындық/Жалған)

Дұрыс реттілікті анықтау тапсырмасы:

7. Келесі процестердің дұрыс ретін анықтаңыз:
   A) Ақуыздардың синтезі және тасымалдануы
   B) Фотосинтез
   C) Жасушалық тыныс алу

Бір дұрыс жауабы бар тапсырма:

8. Жасушаның қуат станциясы қандай органоид?
   A) Рибосома
   B) Митохондрия
   C) Гольджи аппараты
   D) Эндоплазмалық ретикулум

Биологиялық диктант тапсырмасы:

9. Жасуша органоидтерін үш негізгі түрге бөлуге болады: мембранасыз, бірмембраналы және __.

Диаграмма тапсырмасы:

10. Келесі суретте көрсетілген жасуша органоидтерінің қызметтерін сипаттаңыз.
    (Суретте жасуша органоидтері көрсетілген)

Жауап кілті:

1. Жасуша компоненттері тірі организмдердің жалпы қызметін қолдайды, мысалы, жасуша қабырғасы құрылымдық қолдау мен қорғаныс береді, плазмалық мембрана заттардың жасушаға кіруі мен шығуын бақылайды, органоидтер әртүрлі мамандандырылған қызметтерді атқарады.

2. Мембранасыз органоидтер - рибосомалар, цитоскелет; бірмембраналы органоидтер - эндоплазмалық ретикулум, Гольджи аппараты; қосмембраналы органоидтер - митохондриялар, хлоропластар.

3. D) Әрқайсысы

4. Жасуша қабырғасы - қатты құрылым, жасушаға құрылымдық қолдау мен қорғаныс береді; плазмалық мембрана - тосқауыл, заттардың жасушаға кіруі мен шығуын бақылайды.

5. a) Мембранасыз органоид
   b) Бірмембраналы органоид
   c) Қосмембраналы органоид

6. Шындық

7. A, C, B

8. B) Митохондрия

9. Қосмембраналы

10. (Суреттегі жасуша органоидтерінің қызметтері сипатталады)

Оқушының аты-жөні:______________________________________________________ сыныбы:_______

Жасушаның негізгі компоненттері және олардың қызметтері

Жасуша - тірі ағзалардың құрылымдық және функционалдық бірлігі. Әрбір жасушада маңызды компоненттер бар, олардың әрқайсысы өзіндік қызмет атқарады. Негізгі компоненттерге жасуша қабырғасы, плазмалық мембрана, цитоплазма және оның органоидтары жатады. Органоидтар мембранасыз, бірмембраналы және қосмембраналы болып бөлінеді. Бұл құрылымдар жасушаның тіршілік әрекетін қамтамасыз етеді.

Бос орынды толтыру: Бос орынды дұрыс сөздермен толтырыңыз.

1. Жасушаның сыртқы қабаты __ деп аталады, ол жасушаға пішін береді және қорғаныс қызметін атқарады.

2. __ - жасушаның ішкі ортасын сыртқы ортадан бөліп тұратын жұқа қабат.

3. Жасушаның сұйық ортасы __ деп аталады, онда органоидтар орналасқан.

4. __ - энергия өндіретін органоид, ол қосмембраналы құрылымға ие.

5. Рибосомалар - __ синтездейтін органоидтар, олар мембранасыз құрылымға жатады.
   Сөздік банк: жасуша қабырғасы, цитоплазма, митохондрия, плазмалық мембрана, ақуыздарды

Көп таңдау сұрақтары: Әр сұрақ үшін дұрыс жауапты таңдаңыз.

1. Қай органоид ДНҚ-ны сақтайды және тұқым қуалаушылық ақпаратты тасымалдайды?
   a) Рибосома
   b) Эндоплазмалық тор
   c) Ядро
   d) Лизосома

2. Жасуша қабырғасы қай организмдерде кездеседі?
   a) Тек өсімдіктерде
   b) Тек жануарларда
   c) Өсімдіктер мен саңырауқұлақтарда
   d) Барлық эукариоттарда

3. Қай органоид "жасушаның энергетикалық станциясы" деп аталады?
   a) Хлоропласт
   b) Митохондрия
   c) Вакуоль
   d) Аппарат Гольджи

4. Плазмалық мембрананың негізгі қызметі қандай?
   a) Энергия өндіру
   b) Ақуыз синтездеу
   c) Заттардың тасымалдануын реттеу
   d) ДНҚ-ны сақтау

5. Қай органоид жасушаішілік қорытуға жауап береді?
   a) Лизосома
   b) Рибосома
   c) Центриоль
   d) Эндоплазмалық тор

Ашық сұрақтар: Төмендегі сұрақтарға толық сөйлемдермен жауап беріңіз:

1. Жасуша қабырғасы мен плазмалық мембрананың айырмашылықтарын түсіндіріңіз.

2. Цитоплазманың жасуша үшін маңыздылығын сипаттаңыз.

3. Мембранасыз, бірмембраналы және қосмембраналы органоидтарға мысалдар келтіріп, олардың қызметтерін түсіндіріңіз.

Жауап кілті:

Бос орынды толтыру:

1. жасуша қабырғасы

2. плазмалық мембрана

3. цитоплазма

4. митохондрия

5. ақуыздарды

Көп таңдау сұрақтары:

1. c) Ядро

2. c) Өсімдіктер мен саңырауқұлақтарда

3. b) Митохондрия

4. c) Заттардың тасымалдануын реттеу

5. a) Лизосома

Ашық сұрақтар:

1. Жасуша қабырғасы мен плазмалық мембрананың айырмашылықтары:
   Жасуша қабырғасы тек өсімдіктер мен саңырауқұлақтарда болады, ал плазмалық мембрана барлық жасушаларда бар. Жасуша қабырғасы қатты және қорғаныс қызметін атқарады, ал плазмалық мембрана жұқа және икемді, заттардың тасымалдануын реттейді.

2. Цитоплазманың жасуша үшін маңыздылығы:
   Цитоплазма - жасушаның сұйық ортасы, онда барлық органоидтар орналасқан. Ол жасушаішілік заттар алмасуын қамтамасыз етеді, органоидтар арасындағы байланысты қамтамасыз етеді және метаболизм процестері үшін қажетті ортаны құрайды.

3. Органоидтар мысалдары және олардың қызметтері:
   Мембранасыз: Рибосомалар - ақуыз синтезі.
   Бірмембраналы: Эндоплазмалық тор - заттарды тасымалдау және өңдеу.
   Қосмембраналы: Митохондрия - энергия өндіру (АТФ синтезі).