10 сынып КГБ №13

ДӘІЖО___________

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
«» КММ
(білім беру ұйымының атауы)
Қысқа мерзімді (сабақ) жоспары
Ядро. Жасушаның негізгі компоненттерінің қызметтері. §13. Ядро, оның қызметі және құрамбөліктері.(БЖБ 20 мин)

(Сабақ тақырыбы)

Сабақтың барысы:

ҚЫСҚА МЕРЗІМДІ ЖОСПАРҒА ҚОСЫМША

Мәтінмен жұмыс

Ядро: Жасушаның қуат орталығы

Ядро әр тірі жасушаның маңызды құрамдас бөлігі болып табылады, ол жасушаның қызметтерін басқарып, үйлестіреді. Жасушаның ең көрнекті және маңызды органоидтерінің бірі ретінде, ядро организмнің жалпы жұмыс істеуі мен қалыпты күйде болуында маңызды рөл атқарады.

Ядроның қызметтері:

1. Генетикалық ақпаратты сақтау: Ядро жасушаның генетикалық материалы - ДНҚ (дезоксирибонуклеин қышқылы) сақталатын орын, ол организмнің дамуы, өсуі және көбеюі үшін қажетті нұсқауларды қамтиды.

2. Ген экспрессиясын басқару: Ядро генқұбылыстарын реттейді, белгілі бір уақытта қай гендер қосылып, қай гендер сөндірілетінін анықтайды, бұл жасушаның қоршаған ортаға бейімделуіне мүмкіндік береді.

3. Жасуша бөлінуі: Ядро жасуша бөлінуі процесін бақылайды, генетикалық ақпараттың дәл көбеюін және митоз және мейоз кезінде жаңа жасушаларға бөлінуін қамтамасыз етеді.

4. Ақуыз синтезі: Ядро ДНҚ-дан РНҚ (рибонуклеин қышқылы) транскрипциясын басқарып, ақуыздардың, өмірдің негізгі құрылыс блоктарының, өндірілуін үйлестіреді.

Ядроның құрылымы:

1. Ядролық қабық: Ядро қос қабатты мембранамен - ядролық қабықпен қоршалған, ол ядроның мазмұнын жасуша цитоплазмасынан бөледі.

2. Ядролық тесіктер: Ядролық қабықта көптеген ядролық тесіктер бар, олар РНҚ мен ақуыздар сияқты заттардың ядро мен цитоплазма арасында алмасуына мүмкіндік береді.

3. Нуклеоплазма: Ядроның ішкі бөлігі нуклеоплазма деп аталады, онда генетикалық материал және нуклеолус сияқты басқа құрылымдар бар.

4. Нуклеолус: Нуклеолус ядроның арнайы аймағы, онда рибосомалардың, жасушадағы ақуыз өндірісін жүзеге асыратын клеткалық органоидтердің, синтезі жүреді.

Ядроны бақылау:
Ядроның күрделі құрылымы мен қызметтері электронды микроскопия сияқты озық микроскопиялық әдістер арқылы зерттелуі мүмкін. Бұл технология ядродағы әртүрлі компоненттердің егжей-тегжейлі ұйымдасуы мен өзара әрекеттесуін зерттеуге мүмкіндік береді, бұл өмірді қолдау үшін маңызды процестерге құнды ақпарат береді.

Жасушадағы ядроның маңызды рөлін түсіну біз тірі организмдердің күрделілігі мен өзара байланысын жақсырақ түсінуімізге мүмкіндік береді, ал бұл білім медицинадан биотехнологияға дейінгі алуан түрлі салаларда қолданылуы мүмкін.

Жасуша ядросына байланысты мәтінге негізделген сұрақтар:

1. Өмірмен байланысты сұрақ: Жасуша ядросының организмнің өсуі мен дамуында маңызды рөлі қандай?

2. Логикалық сұрақ: Жасуша ядросының құрылымы мен функциялары арасындағы байланысты түсіндіріңіз.

3. Көп таңдауы бар тапсырма: Төмендегілердің қайсысы жасуша ядросының негізгі функциялары болып табылмайды?
   A. Генетикалық ақпаратты сақтау
   B. Ген экспрессиясын реттеу
   C. Жасуша бөлінуін басқару
   D. Жасуша үшін қуат өндіру

4. Салыстыру тапсырмасы: Жасуша ядросындағы нуклеолус пен нуклеоплазманың рөлдерін салыстырыңыз.

5. Сәйкестендіру тапсырмасы: Жасуша ядросының келесі компоненттерін сипаттамаларымен сәйкестендіріңіз:

   • Ядролық қабық

   • Ядролық тесіктер

   • Нуклеоплазма

6. Шындық немесе жалған тапсырмасы: Жасуша ядросы жасушадағы ақуыз синтезі үшін жауапты жалғыз органоид болып табылады.

7. Дұрыс реттілікті анықтау тапсырмасы: Жасуша бөлінуінің келесі кезеңдерін дұрыс ретпен орналастырыңыз:

1. Хромосомалардың көбеюі

2. Ядролық қабықтың бұзылуы

3. Жіптердің пайда болуы

4. Хромосомалардың бөлінуі

1. Бір дұрыс жауабы бар тапсырма: Жасуша ядросының негізгі функциясы қайсысы?
   A. Генетикалық ақпаратты сақтау
   B. Жасуша үшін қуат өндіру
   C. Жасушаның қозғалысын жеңілдету
   D. Құрылымдық қолдау көрсету

2. Биологиялық диктант тапсырмасы: Жасуша ядросының жұмысында ядролық қабықтың рөлін сипаттаңыз.

3. Дұрыс немесе бұрыс тапсырмасы: Жасуша ядросы рибосомалардың, жасушадағы ақуыз өндірісін жүзеге асыратын клеткалық органоидтердің, синтезі үшін жауапты.

Жауап кілті:

1. Жасуша ядросы организмнің дамуы, өсуі және көбеюі үшін қажетті нұсқауларды қамтитын генетикалық материал (ДНҚ) сақтау арқылы организмнің өсуі мен дамуында маңызды рөл атқарады.

2. Жасуша ядросының күрделі құрылымы ядролық қабық, ядролық тесіктер, нуклеоплазма және нуклеолус сияқты құрамдас бөліктерді қамтиды. Бұл құрылымдық компоненттер ядроның генетикалық ақпаратты сақтау, ген экспрессиясын реттеу және жасуша бөлінуін басқару сияқты негізгі функцияларын іске асыруға мүмкіндік береді.

3. Дұрыс жауап D. Жасуша үшін қуат өндіру. Жасуша ядросы қуат өндіруге жауапты емес, бұл негізінен жасушадағы митохондриялар арқылы жүзеге асырылады.

4. Нуклеолус жасушадағы ақуыз өндірісін жүзеге асыратын рибосомалардың синтезі жүретін ядродағы арнайы аймақ. Нуклеоплазма ядродағы генетикалық материал мен басқа да ядролық компоненттерді қамтитын сұйықтық тәрізді зат.

5. Ядролық қабық - ядроны цитоплазмадан бөліп тұратын қос қабатты мембрана.
   Ядролық тесіктер - РНҚ мен ақуыздар сияқты заттардың ядро мен цитоплазма арасында алмасуына мүмкіндік беретін ядролық қабықтағы саңылаулар.
   Нуклеоплазма - генетикалық материал мен басқа ядролық компоненттерді қамтитын ядродағы сұйықтық тәрізді зат.

6. Жалған. Жасуша ядросы жасушадағы ақуыз синтезі үшін жауапты жалғыз органоид емес. Рибосомалар, олар цитоплазмада және эндоплазмалық торға бекітілген күйде кездеседі, ақуыз синтезінің негізгі орындары болып табылады.

7. Дұрыс реттілік: 1. Хромосомалардың көбеюі, 2. Жіптердің пайда болуы, 3. Ядролық қабықтың бұзылуы, 4. Хромосомалардың бөлінуі.

8. Дұрыс жауап A. Генетикалық ақпаратты сақтау. Жасуша ядросының негізгі функциясы жасушаның қызметтері мен организмнің дамуына қажетті нұсқауларды қамтитын генетикалық материал (ДНҚ) сақтау болып табылады.

9. Ядролық қабық жасуша ядросының маңызды компоненті болып табылады, өйткені ол генетикалық материалды (ДНҚ) цитоплазмадан бөліп тұрады және ядро мен жасушаның қалған бөлігі арасындағы заттардың алмасуын реттейді.

10. Шын. Жасуша ядросындағы нуклеолус рибосомалардың, жасушадағы ақуыз өндірісін жүзеге асыратын клеткалық органоидтердің, синтезі үшін жауапты.

Жеке жұмыс парағы

Оқушының аты-жөні:_________________________________________________________ сыныбы:___

Жасушалық биология бөлімі бойынша жиынтық бағалау

Оқыту мақсаттары

10.4.2.1 - электронды микроскоп арқылы көрінетін жасуша органоидтерінің құрылысы мен қызметтерінің ерекшеліктерін түсіндіру.

10.4.2.2 - жасуша мембранасының сұйық кристалды моделін пайдаланып, жасуша мембранасының құрылымы, қасиеттері және қызметтері арасындағы байланысты орнату;

Тапсырма

1. 1-суретте электронды микроскоп арқылы көрінет жасуша құрылымының сызбасы көрсетілген.

1-сурет

(a) А, В және С, D құрылымдарының атауын атаңыз:

А.__________________________________________________________________

В.__________________________________________________________________

С.__________________________________________________________________

(b) A және C, D құрылымдарының қызметін сипаттаңыз:

_______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

2. Жасуша мембранасының сұйық кристалды моделіндегі кейбір жасуша құрылымдары берілген:

Өз біліміңізді және келтірілген ақпараттарды қолдана отырып, плазмалық мембрананың құрылымын көрсетіңіз, диаграммасын салыңыз.

3.Тапсырманы орындаңыз.

(a) Өзіңіздің салған диаграммадан гликопротеиндерді және холестеролды белгілеп

көрсетіңіз.

__________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

(b) Гликопротеиннің және холестеролдың қызметтерін жазыңыз.

__________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

4. Қызылша өсімдігінің кішкене үш бөлікке бірдей етіп кесіңіз және бірінші сынаққа бір бөлігін 2 см дистилденген су құйып бөлме темпертаурасында қалдырыңыз. Екінші бөлігін екінші сынауыққа салып мұзы бар стаканда қалдырыңыз. Үшінші сынауыққа кесілген бөліктің бірін салып, су құйыңыз және 100 градуста қайнаған суға сынауықты ұстағыш арқылы ұстаңыз, үш жағдайда қандай өзгеріс болады, сипаттаңыз.

5. Нәтижелерді салыстырып, қорытынды жазыңыз. Қыздарғанда қосқабатты билипидте қандай өзгеріс болады?

__________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Жеке жұмыс парағы

Оқушының аты-жөні:_________________________________________________________ сыныбы:___

Ядро және оның қызметтері

Ядро - жасушаның ең маңызды органоиды. Ол жасушаның генетикалық материалын сақтайды және басқарады. Ядро ДНҚ-ны қамтиды, ол тұқым қуалаушылық ақпаратты кодтайды. Ядро жасушаның бөлінуін, өсуін және метаболизмін реттейді. Ол сонымен қатар РНҚ синтезі арқылы ақуыз өндірісін басқарады.

Бос орындарды толтырыңыз:

1. Ядро жасушаның __ материалын сақтайды.

2. ДНҚ __ ақпаратты кодтайды.

3. Ядро жасушаның __, өсуін және метаболизмін реттейді.

4. Ядро __ синтезі арқылы ақуыз өндірісін басқарады.

5. Ядро - жасушаның ең маңызды __.

Сөздер банкі: органоиды, генетикалық, бөлінуін, РНҚ, тұқым қуалаушылық

Көп таңдаулы сұрақтар: Әр сұрақ үшін дұрыс жауапты таңдаңыз.

1. Ядроның негізгі қызметі қандай?
   a) Энергия өндіру
   b) Ақуыз синтездеу
   c) Генетикалық материалды сақтау
   d) Қоректік заттарды сақтау

2. Ядрода қандай маңызды молекула сақталады?
   a) АТФ
   b) ДНҚ
   c) Гликоген
   d) Липидтер

3. Ядро қандай процесті тікелей басқармайды?
   a) Жасуша бөлінуі
   b) Ақуыз синтезі
   c) Тыныс алу
   d) РНҚ синтезі

4. Ядроның қай бөлігі ДНҚ-ны ұйымдастыруға көмектеседі?
   a) Ядрошық
   b) Ядро қабықшасы
   c) Хромосомалар
   d) Рибосомалар

5. Ядроның қай құрылымы рибосомалық РНҚ синтезіне жауапты?
   a) Ядрошық
   b) Ядролық пора
   c) Хроматин
   d) Ядро қабықшасы

Ашық сұрақтар: Келесі сұрақтарға толық сөйлемдермен жауап беріңіз:

1. Ядроның жасуша үшін маңыздылығын түсіндіріңіз.

2. Ядро мен цитоплазма арасындағы заттар алмасуы қалай жүзеге асады?

3. Ядроның құрылымдық компоненттерін атап, олардың қызметтерін қысқаша сипаттаңыз.

Жауаптар кілті:

Бос орындарды толтырыңыз:

1. генетикалық

2. тұқым қуалаушылық

3. бөлінуін

4. РНҚ

5. органоиды

Көп таңдаулы сұрақтар:

1. c) Генетикалық материалды сақтау

2. b) ДНҚ

3. c) Тыныс алу

4. c) Хромосомалар

5. a) Ядрошық

Ашық сұрақтар:

1. Ядроның жасуша үшін маңыздылығы:
   Ядро жасушаның "басқару орталығы" болып табылады. Ол генетикалық материалды (ДНҚ) сақтайды, жасушаның бөлінуін, өсуін және метаболизмін реттейді. Сонымен қатар, ядро РНҚ синтезі арқылы ақуыз өндірісін басқарады, бұл жасушаның барлық функцияларын қамтамасыз етеді.

2. Ядро мен цитоплазма арасындағы заттар алмасуы:
   Заттар алмасуы ядролық қабықшадағы ядролық поралар арқылы жүзеге асады. Бұл поралар арқылы РНҚ молекулалары, рибосомалық бірліктер және басқа да молекулалар өтеді. Бұл процесс белсенді тасымалдау және диффузия арқылы жүреді, осылайша ядро мен цитоплазма арасында үздіксіз байланыс қамтамасыз етіледі.

3. Ядроның құрылымдық компоненттері және олардың қызметтері:

   • Ядролық қабықша: Ядроны қоршап, оны цитоплазмадан бөледі.

   • Ядролық поралар: Ядро мен цитоплазма арасында заттар алмасуын қамтамасыз етеді.

   • Хроматин/Хромосомалар: ДНҚ-ны сақтайды және ұйымдастырады.

   • Ядрошық: Рибосомалық РНҚ синтезіне жауап береді.

   • Ядролық матрикс: Ядроның ішкі құрылымын сақтайды және ұйымдастырады.

Жеке жұмыс парағы

Оқушының аты-жөні:_________________________________________________________ сыныбы:___

Электронды микроскоп арқылы жасуша органоидтерін зерттеу

Кіріспе
Бұл қызықты ғылыми зертханалық жұмыста 10-сынып оқушылары электронды микроскоп көмегімен жасуша органоидтерінің күрделі құрылысы мен қызметтерін бақылайды. Осы өмірдің негізгі құрамдас бөліктерінің ерекшеліктерін зерттей отырып, оқушылар жасушаның күрделілігі мен маңыздылығы туралы терең түсінік алады.

Мақсаттар
Бұл зертханалық жұмысты аяқтағаннан кейін оқушылар:

1. Ядро және басқа негізгі жасуша органоидтерінің негізгі құрылымдары мен қызметтерін сипаттай алады.

2. Ядроның жасушалық қызметтерді үйлестірудегі рөлін талдай алады.

3. Әр түрлі жасуша органоидтерінің мамандандырылған қызметтерінің маңыздылығын түсіндіре алады.

4. Байқалған органоид құрылымдары мен олардың жасушаның жалпы қызметіндегі рөлі арасындағы байланысты түсіндіре алады.

Материалдар

• Электронды микроскоп

• Әртүрлі жасуша түрлерінің дайындалған үлгілері

• Лупалар

• Байқаулар мен жазбалар үшін дәптерлер мен қарындаштар

Қауіпсіздік шаралары

• Электронды микроскопты пайдалану үшін тиісті оқыту және қадағалау қажет.

• Оқушылар микроскопты және үлгілерді қолданған кезде қауіпсіздік көзілдірігін және қолғаптарды киюі керек.

• Электронды микроскоптың жақсы күтілуі және қауіпсіздік нұсқаулықтарына сәйкес жұмыс істеуі қамтамасыз етілуі керек.

• Зертханалық жағдайда ғылыми жабдықты пайдалану үшін мектеп саясаты мен рәсімдерін орындау қажет.

Процедура

1. Жасуша органоидтері және олардың жасушаның жалпы қызметіндегі маңыздылығы туралы түсінік беріңіз.

2. Электронды микроскопты дұрыс пайдалану және қауіпсіздік хаттамаларын көрсетіңіз.

3. Оқушыларды кішігірім топтарға бөліңіз және әр топқа әртүрлі жасуша түрін бақылауға тапсырыңыз.

4. Оқушыларға электронды микроскоп астында дайындалған үлгілерді мұқият зерттеуге, әр түрлі органоидтерге және олардың құрылымдарына назар аударуға нұсқаулық беріңіз.

5. Оқушыларды егжей-тегжейлі бақылау жасауға, органоидтерді сызуға және тапсырмаларын дәптерлеріне жазуға ынталандырыңыз.

6. Оқушыларға ядро, митохондриялар, эндоплазмалық торшалар және Гольди аппараты сияқты негізгі органоидтерді анықтауға және олардың нақты қызметтерін талқылауға көмектесіңіз.

7. Органоид құрылымы мен қызметі арасындағы байланысқа қатысты оқушылардың байқаулары мен ойларын бөлісуге мүмкіндік беретін сыныптық талқылауды ұйымдастырыңыз.

8. Оқушылардың сұрақтарына жауап беріп, олардың зерттеу нәтижелері туралы сыни ойлануына мүмкіндік беріңіз.

Рефлексия және бағалау

1. Ядроның және оның жасушалық қызметтерді үйлестірудегі рөлінің маңыздылығын талдайтын рефлексиялық жазбаны тапсырыңыз.

2. Бақыланған жасуша органоидтерінің құрылымдары мен қызметтерін тексеретін қысқа тест немесе жұмыс парағын әзірлеңіз.

3. Оқушыларға әртүрлі органоидтер мен олардың өзара байланысты рөлдерін көрсететін жасалған диаграммалар немесе модельдер жасауға ынталандырыңыз.

Қамтылатын стандарттар

1. Көпжасушалы организмдердің нақты қызметтерін қамтамасыз ететін өзара әрекеттесетін жүйелердің иерархиялық ұйымын көрсететін модель әзірлеу және пайдалану.

2. Күрделі организмдерді өндіру мен сақтаудағы жасуша бөлінісі (митоз) және дифференциациясының рөлін көрсететін модельді пайдалану.