11 сынып ЖМБ №12

ДӘІЖО___________

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
«» КММ
(білім беру ұйымының атауы)
Қысқа мерзімді (сабақ) жоспары
Өсімдіктердегі заттар транслокациясының механизмі§14. Өсімдіктердегі заттар транслокациясының механизмі.

(Сабақ тақырыбы)

Сабақтың барысы:

ҚЫСҚА МЕРЗІМДІ ЖОСПАРҒА ҚОСЫМША

Мәтінмен жұмыс

Өсімдіктердегі заттар транслокациясының механизмі

Өсімдіктерде олардың құрылымы бойынша маңызды заттарды тасымалдаудың күрделі жүйесі бар, бұл процесс транслокация деп аталады. Бұл механизм өсімдіктің жалпы денсаулығы мен өсуі үшін маңызды. Бұл ақпараттық мәтінде біз өсімдіктер ішіндегі материалдарды тасымалдау процесінің негізгі кезеңдерін зерттейміз.

1. Заттарды қабылдау
Өсімдіктер топырақтан түрлі заттарды, мысалы, су, минералдар және қоректік заттарды, өздерінің тамырлары арқылы сіңіреді. Бұл заттар содан кейін өсімдіктің тамырлар жүйесі арқылы жоғары қарай тасымалданады.

2. Ксилемде қозғалу
Ксилем, арнайы жасушалардан тұратын желі, тамырлардан жапырақтарға және өсімдіктің басқа бөліктеріне су мен еріген минералдарды жоғары қарай жылжытуға жауап береді. Бұл қозғалыс транспирация процесі арқылы жүзеге асады, онда су жапырақтардан буланады және ксилем арқылы одан әрі су тартылуын тудырады.

3. Флоемдегі транслокация
Флоем, басқа арнайы жасушалар тобы, глюкоза және амин қышқылдары сияқты органикалық қосылыстарды жапырақтардан (олар өндірілетін жерден) өсімдіктің басқа бөліктеріне, оларға қажетті жерлерге тасымалдайды. Бұл қозғалыс белсенді тасымалдау процесі арқылы жүзеге асады, онда энергия концентрация градиенттеріне қарсы заттарды жылжыту үшін пайдаланылады.

4. Түсіру және таратылу
Заттар өз нысаналы орнына жеткен кезде, олар ксилемнен немесе флоемнен түсіріледі және оларға қажетті жасушаларға таратылады. Бұл процесс өсімдіктің барлық бөліктерінің өсуі, дамуы және қолдануы үшін қажетті материалдарды алуын қамтамасыз етеді.

5. Кері байланыс және реттеу
Транслокация процесі өсімдік тарапынан қатаң реттеледі, ол заттардың қозғалысын өсімдіктің қажеттіліктеріне және қоршаған ортаның жағдайларына байланысты реттейді. Бұл реттеу әр түрлі гормондар мен сигналдық жолдарды қамтиды, олар өсімдік бойымен материалдардың тасымалдануын үйлестіреді.

Өсімдіктердегі транслокация механизмін түсіну өсімдік физиологиясын және өсімдіктердің қоршаған ортаға қалай жауап беретінін түсінуде маңызды. Бұл білім ауылшаруашылығы, бау-бақша шаруашылығы және өсімдік биологиясы сияқты әр түрлі салаларда өсімдік өсуі мен өнімділігін оңтайландыру үшін қолданылуы мүмкін.

Өсімдіктердегі транслокация механизміне арналған мәтінге тәуелді сұрақтар:

1. Өмірмен байланысты сұрақ: Өсімдіктердің тамырлары арқылы сіңірілетін заттардың маңызы қандай?
   
   

2. Логикалық сұрақ: Транспирация процесінің ксилемдегі судың жоғары қарай қозғалысына қалай әсер ететінін түсіндіріңіз.
   
   

3. Көп таңдауы бар тапсырма: Өсімдіктердің органикалық қосылыстарды тасымалдауы қай жүйе арқылы жүзеге асады?
   A) Ксилем
   B) Флоем
   C) Тамыр
   D) Жапырақтар

4. Салыстыру тапсырмасы: Ксилем мен флоемнің қозғалыс механизмдерін салыстырыңыз.
   
   

5. Сәйкестендіру тапсырмасы: Транслокация процесінің негізгі кезеңдерін сәйкестендіріңіз:

1. Заттарды қабылдау

2. Ксилемде қозғалу

3. Флоемдегі транслокация

4. Түсіру және таратылу

5. Кері байланыс және реттеу

6. Шындық немесе жалған тапсырмасы: Транслокация процесі өсімдік тарапынан қатаң реттеледі.
   
   

7. Дұрыс реттілікті анықтау тапсырмасы: Транслокация процесінің қадамдарын дұрыс реттілікте орналастырыңыз:

1. Заттарды қабылдау

2. Ксилемде қозғалу

3. Флоемдегі транслокация

4. Түсіру және таратылу

5. Кері байланыс және реттеу

8. Бір дұрыс жауабы бар тапсырма: Транслокация процесінің маңыздылығы неде?
   A) Өсімдіктің денсаулығы мен өсуі үшін маңызды
   B) Тек ксилемдегі судың қозғалысы үшін маңызды
   C) Тек флоемдегі органикалық қосылыстардың тасымалдануы үшін маңызды
   D) Жапырақтардың жұмысы үшін маңызды

9. Биологиялық диктант тапсырмасы: Өсімдіктердің ксилема арқылы су мен минералдарды тасымалдау процесін сипаттаңыз.
   
   

10. Диаграмма тапсырмасы: Өсімдіктердегі транслокация процесінің негізгі кезеңдерін көрсететін диаграмма құрыңыз.

Жауап кілті:

1. Өсімдіктердің тамырлары арқылы сіңірілетін су, минералдар және қоректік заттар олардың өсуі мен дамуы үшін өте маңызды.

2. Транспирация процесінде су жапырақтардан буланады, бұл ксилемде су тартылуына және судың жоғары қарай қозғалуына ықпал етеді.

3. B) Флоем

4. Ксилема су мен еріген минералдарды тасымалдауға жауап береді, ал флоема органикалық қосылыстарды, мысалы, глюкоза мен амин қышқылдарын тасымалдайды. Ксилемдегі қозғалыс транспирация процесі арқылы жүзеге асса, флоемдегі қозғалыс белсенді тасымалдау процесі арқылы жүзеге асады.

5. 1-Заттарды қабылдау, 2-Ксилемде қозғалу, 3-Флоемдегі транслокация, 4-Түсіру және таратылу, 5-Кері байланыс және реттеу

6. Шындық

7. 1, 2, 3, 4, 5

8. A) Өсімдіктің денсаулығы мен өсуі үшін маңызды

9. Ксилема арнайы жасушалардан тұратын желі болып табылады және тамырлардан жапырақтарға және өсімдіктің басқа бөліктеріне су мен еріген минералдарды жоғары қарай жылжытуға жауап береді. Бұл қозғалыс транспирация процесі арқылы жүзеге асады, онда су жапырақтардан буланады және ксилем арқылы одан әрі су тартылуын тудырады.

10. Диаграмма

Оқушының аты-жөні:______________________________________________________ сыныбы:_______

Өсімдіктердегі заттар транслокациясының механизмі

Өсімдіктердегі заттар транслокациясы - бұл өсімдіктің бір бөлігінен екінші бөлігіне заттардың тасымалдануы. Бұл процесс өсімдіктің өсуі мен дамуы үшін өте маңызды. Транслокация механизмі флоэма арқылы жүзеге асады, ол өсімдіктің тамырынан жапырақтарына дейінгі қоректік заттарды тасымалдайды. Бұл процесс осмос, диффузия және белсенді тасымалдау арқылы жүреді.

Бос орындарды толтырыңыз: Бос орындарды дұрыс сөздермен толтырыңыз.

1. Өсімдіктердегі заттар транслокациясы негізінен __ арқылы жүзеге асады.

2. Транслокация процесінде __ өсімдіктің барлық бөліктеріне тасымалданады.

3. Заттардың қозғалысы __ бағытта жүреді, яғни қант концентрациясы жоғары аймақтан төмен аймаққа қарай.

4. Флоэма тіндері __ клеткалардан тұрады, олар заттарды тасымалдауға бейімделген.

5. Транслокация механизмінде __ энергия қажет, ол АТФ молекулаларынан алынады.

Сөздер банкі: флоэма, қоректік заттар, осмостық, серіктес, белсенді

Көп таңдаулы сұрақтар: Әр сұраққа берілген нұсқалардан дұрыс жауапты таңдаңыз.

1. Өсімдіктердегі заттар транслокациясының негізгі функциясы қандай?
   a) Су тасымалдау
   b) Қоректік заттарды тасымалдау
   c) Гормондарды өндіру
   d) Фотосинтез жүргізу

2. Флоэма тіндерінің құрылымдық ерекшелігі қандай?
   a) Қалың қабырғалы клеткалар
   b) Хлоропласттардың болуы
   c) Елек түтіктері мен серіктес клеткалар
   d) Ұзын вакуольдер

3. Заттар транслокациясы кезінде қандай физикалық процесс маңызды рөл атқарады?
   a) Буландыру
   b) Осмос
   c) Кристалдану
   d) Конденсация

4. Қант молекулаларының флоэма арқылы қозғалысы қалай аталады?
   a) Апопластикалық жол
   b) Симпластикалық жол
   c) Масса ағыны
   d) Пассивті диффузия

5. Транслокация процесінде энергия қайдан алынады?
   a) Күн сәулесінен
   b) АТФ молекулаларынан
   c) Су молекулаларынан
   d) Минералды тұздардан

Ашық сұрақтар: Келесі сұрақтарға толық сөйлемдермен жауап беріңіз:

1. Өсімдіктердегі заттар транслокациясының маңыздылығын түсіндіріңіз. Бұл процесс өсімдіктің өміріне қалай әсер етеді?

2. Флоэма мен ксилеманың функциялары мен құрылымын салыстырыңыз. Олардың арасындағы негізгі айырмашылықтар қандай?

3. Заттар транслокациясы кезінде жүретін осмос процесін сипаттаңыз. Бұл процесс қалай жүреді және оның маңызы неде?

Жауаптар кілті:

Бос орындарды толтырыңыз:

1. флоэма

2. қоректік заттар

3. осмостық

4. серіктес

5. белсенді

Көп таңдаулы сұрақтар:

1. b) Қоректік заттарды тасымалдау

2. c) Елек түтіктері мен серіктес клеткалар

3. b) Осмос

4. c) Масса ағыны

5. b) АТФ молекулаларынан

Ашық сұрақтар:

1. Өсімдіктердегі заттар транслокациясы өсімдіктің өмірі үшін өте маңызды. Бұл процесс арқылы фотосинтез өнімдері (қанттар) жапырақтардан өсімдіктің басқа бөліктеріне тасымалданады. Осылайша, өсу нүктелері, тамырлар және сақтау органдары қажетті қоректік заттармен қамтамасыз етіледі. Бұл өсімдіктің өсуіне, дамуына және тіршілік етуіне мүмкіндік береді.

2. Флоэма мен ксилема - өсімдіктердің екі негізгі өткізгіш тіні. Флоэма қоректік заттарды (негізінен қанттарды) тасымалдайды, ал ксилема су мен минералды заттарды тасымалдайды. Флоэма елек түтіктері мен серіктес клеткалардан тұрады, ал ксилема өлі клеткалардан - трахеидтер мен түтіктерден тұрады. Флоэмада заттар екі бағытта да қозғалады, ал ксилемада тек жоғары қарай.

3. Осмос - бұл еріткіштің жартылай өткізгіш мембрана арқылы концентрациясы жоғары ерітіндіден төмен ерітіндіге өту процесі. Заттар транслокациясы кезінде осмос қант молекулаларының флоэма арқылы қозғалысын қамтамасыз етеді. Қант концентрациясы жоғары аймақтан (мысалы, жапырақтардан) төмен аймаққа (мысалы, тамырларға) қарай су ағыны пайда болады, осылайша қанттарды да өзімен бірге алып жүреді. Бұл процесс өсімдіктің барлық бөліктерін қоректік заттармен қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады.

Феномен: Өсімдіктердегі заттар транслокациясының механизмі

Стимул:

Сұрақтар жинағы:

1. Zea mays-тен жапырақтардан түбірлерге транслокацияланатын негізгі зат қандай және оның өсімдік үшін маңызы неде?

2. Helianthus annuus-тағы амmino қышқылдарының транслокация жылдамдығын Brassica oleracea-дағы питательдермен салыстырыңыз. Бұл олардың өсуіне қандай әсер етеді?

3. Cucumis sativus-тағы судың транслокация жылдамдығы оның физиологиялық процестеріне қалай әсер етеді?

4. Өсімдіктердегі заттардың транслокация механизмінде дерек көздері мен мақсатты тіндердің рөлі қандай?

5. Берілген деректерге негізделген, қай өсімдік түрі ең жоғары транслокация жылдамдығына ие және бұл қасиеттің экологиялық артықшылықтары қандай?

6. Өсімдіктерде транслокацияланатын зат ретінде сахарозаның маңызын түсіндіріңіз. Ол өсімдік метаболизміне қалай әсер етеді?

7. Әр түрлі заттардың транслокация жылдамдықтарын түсіну ауыл шаруашылығы практикаларына қалай көмектеседі?

8. Транслокация процесі бұзылған жағдайда, берілген өсімдік түрлерінің қайсысына не болатынын талдаңыз?

9. Транслокацияланатын заттардың түрлері мен әрбір өсімдік түрінің нақты қажеттіліктері арасындағы байланысты талдаңыз.

10. Берілген өсімдік түрлерінің бірінде орташа әсер ететін орташа жағдайлардың транслокация жылдамдығына әсерін тексеру үшін эксперимент ұсыныңыз. Сіз не өлшейсіз және неге?