10 сынып КГБ №13

ДӘІЖО___________

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
«» КММ
(білім беру ұйымының атауы)
Қысқа мерзімді (сабақ) жоспары
Жасуша мембранасының құрылымы, қасиеттері және қызметтері арасындағы байланыс. Жасуша мембранасының сұйық -мозаикалық моделі. Мембраналық нәруыздардың, фосфолипидтердің, гликопротеиндердің, гликолипидтердің, холестеролдың қызметі. §14.Жасуша мембранасының құрылымы, қасиеттері мен атқаратын қызметтерінің арасындағы байланыс

(Сабақ тақырыбы)

Сабақтың барысы:

ҚЫСҚА МЕРЗІМДІ ЖОСПАРҒА ҚОСЫМША

Мәтінмен жұмыс

Жасуша мембранасының құрылымы, қасиеттері және қызметтері

Жасуша мембранасы барлық тірі жасушалардың маңызды құрамдас бөлігі болып табылады, ол жасушаны сыртқы ортадан бөліп тұратын кедергі қызметін атқарады. Бұл ақпараттық мәтін жасуша мембранасының құрылымын, қасиеттерін және қызметтерін, сондай-ақ осы әртүрлі аспектілер арасындағы байланысты зерттейді.

Жасуша мембранасы көбінесе "сұйық мозаикалық модель" деп сипатталады, ол оны әртүрлі липидтер мен белоктардан тұратын динамикалық және икемді құрылым ретінде көрсетеді. Негізгі липидтік компоненттер фосфолипидтер болып табылады, олар өздерін қос қабатта орналастырады, олардың гидрофильді (суды сүйетін) бастары сыртқа қаратылып, гидрофобты (суды қорқытатын) құйындары ішке қаратылады. Бұл реттелетін кедергі жасайтын құрылым кейбір заттардың өтуіне мүмкіндік береді, ал басқаларының кіруіне жол бермейді.

Фосфолипидтік қос қабатқа әртүрлі мембраналық белоктар енгізілген, олардың әрқайсысының өзіндік арнайы қызметі бар. Бұл белоктар мыналарды қамтиды:

Интегралдық белоктар: Мембранаға берік енгізілген, олар тасымалдау, сигналдау және жасуша-жасуша танымында маңызды рөл атқарады.
Перифериялық белоктар: Мембрананың бетіне бекітілген, олар көбінесе ферменттік реакцияларға қатысады немесе құрылымдық қолдау көрсетеді.
Гликопротеиндер: Көмірсутекпен (қант) байланысқан белоктар, олар жасуша-жасуша танымы мен адгезияда қатысады.
Гликолипидтер: Көмірсутектермен байланысқан липидтер, олар да жасуша-жасуша танымы мен адгезияға үлес қосады.

Сондай-ақ, жасуша мембранасында холестерин бар, ол мембрананың сұйықтығы мен өткізгіштігін реттеуге көмектеседі.

Жасуша мембранасының бірегей құрылымы мен құрамы оның маңызды қасиеттері мен қызметтеріне негіз болады:

1. Таңдамалы өткізгіштік: Жасуша мембранасы қоректік заттар, қалдық өнімдер және сигналдық молекулалар сияқты заттардың жасушаға кіруі мен шығуын таңдап өткізеді, бұл тұрақтылықты қамтамасыз етеді.

2. Бөліну: Жасуша мембранасы жасуша ішкі ортасын сыртқы ортадан бөледі, бұл әртүрлі жасушалық процестерді жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

3. Жасуша сигналдау: Жасуша мембранасы жасуша мен оның сыртқы ортасы арасындағы сигналдардың берілуіне қатысады, бұл жасушаның өзгерістерге жауап беруі мен қызметін үйлестіруіне мүмкіндік береді.

4. Жасуша адгезиясы: Жасуша мембранасында жасушалардың бір-біріне жабысуына мүмкіндік беретін молекулалар бар, бұл тіндер мен мүшелер қалыптастыруға көмектеседі.

5. Құрылымдық қолдау: Жасуша мембранасы цитоскелетпен бірге жасушаға құрылымдық қолдау мен пішін береді.

Жасуша мембранасының құрылымы, қасиеттері мен қызметтері арасындағы байланысты түсіну барлық тірі жасушалардың негізгі компонентінің күрделілігі мен маңыздылығын терең түсінуге мүмкіндік береді.

Жасуша мембранасының құрылымы, қасиеттері және қызметтеріне арналған мәтінге байланысты сұрақтар:

1. Өмірмен байланысты сұрақ:
   Жасушаның тұрақтылығын қамтамасыз етуде жасуша мембранасының негізгі қызметі неде?

2. Логикалық сұрақ:
   Фосфолипидтік қос қабат және оған енгізілген белоктардан тұратын жасуша мембранасының құрылымы оның таңдамалы өткізгіштік қызметін қалай қамтамасыз етеді?

3. Көп таңдауы бар тапсырма:
   Төмендегілердің қайсысы жасуша мембранасының негізгі құрамдас бөлігі болып табылмайды?
   a) Фосфолипидтер
   b) Көмірсутектер
   c) Нуклеин қышқылдары
   d) Белоктар

4. Салыстыру тапсырмасы:
   Интегралдық және перифериялық мембраналық белоктардың жасуша мембранасындағы рөлдері қалай ерекшеленеді?

5. Сәйкестендіру тапсырмасы:
   Төмендегі мембрана компоненттерін олардың тиісті қызметтерімен сәйкестендіріңіз:

   1. Гликопротеиндер a) Құрылымдық қолдау

   2. Гликолипидтер b) Жасуша-жасуша тану және адгезия

   3. Холестерин c) Мембрана сұйықтығын реттеу

6. Шындық немесе жалған тапсырмасы:
   Жасуша мембранасы толығымен қатты және статикалық құрылым болып табылады.

7. Дұрыс реттілікті анықтау тапсырмасы:
   Жасуша мембранасының құрылымы оның таңдамалы өткізгіштік қызметін қалай қамтамасыз ететінін сипаттайтын келесі қадамдарды дұрыс ретпен орналастырыңыз:
   a) Фосфолипидтердің гидрофобты құйындары мембрананың ішкі жағын құрайды.
   b) Фосфолипидтердің гидрофильді бастары сыртқы және ішкі жақтарға қаратылады.
   c) Мембрана белоктары белгілі молекулалардың өтуін реттейді.
   d) Фосфолипидтік қос қабат көптеген молекулаларға кедергі жасайды.

8. Бір дұрыс жауабы бар тапсырма:
   Жасуша сигналдау процестеріндегі жасуша мембранасының негізгі рөлі неде?

9. Биологиялық диктант тапсырмасы:
   Бос орындарды толтырыңыз:
   Жасуша мембранасы _ қос қабаттан және ішіне енгізілген әртүрлі _ құрылған.

10. Дұрыс немесе бұрыс тапсырмасы:
    Жасуша мембранасы жасушаға құрылымдық қолдау мен пішін беруге жауапты.

Жауап кілті:

1. Жасушаның тұрақтылығын қамтамасыз етуде жасуша мембранасының негізгі қызметі - таңдамалы өткізгіш кедергі болу, яғни кейбір заттардың өтуіне мүмкіндік беру, ал басқаларының өтуіне жол бермеу арқылы жасушаның ішкі ортасын тұрақтандыру.

2. Жасуша мембранасындағы фосфолипидтік қос қабат, оның гидрофильді бастары мен гидрофобты құйындары арқылы кедергі жасайды, бұл кейбір молекулалардың өтуіне мүмкіндік беріп, басқаларының өтуіне жол бермейді. Сондай-ақ, мембрананың ішіне енгізілген белоктар белгілі заттардың өтуін одан әрі реттейді.

3. c) Нуклеин қышқылдары

4. Интегралдық мембрана белоктары мембранаға берік енгізілген және тасымалдау, сигналдау және жасуша-жасуша танымында маңызды рөл атқарады, ал перифериялық мембрана белоктары мембрананың бетіне бекітілген және көбінесе ферменттік реакцияларға қатысады немесе құрылымдық қолдау көрсетеді.

5. 1-b, 2-b, 3-c

6. Жалған

7. a, b, d, c

8. Жасуша сигналдау процестеріндегі жасуша мембранасының негізгі рөлі - жасуша мен оның сыртқы ортасы арасындағы сигналдардың берілуін жүзеге асыру, бұл жасушаның өзгерістерге жауап беруі мен қызметін үйлестіруіне мүмкіндік береді.

9. фосфолипидтік, мембрана белоктары

10. Шын

Жеке жұмыс парағы

Оқушының аты-жөні:_________________________________________________________ сыныбы:___

Жасуша мембранасының құрылымы мен қызметтері

Жасуша мембранасы - жасушаның маңызды құрамдас бөлігі. Ол жасушаны қоршаған ортадан бөліп тұрады және заттардың тасымалдануын реттейді. Жасуша мембранасының сұйық кристалды моделі оның құрылымын, қасиеттерін және қызметтерін түсінуге көмектеседі. Бұл модель мембрананың икемділігін және оның компоненттерінің қозғалғыштығын көрсетеді.

Бос орындарды толтырыңыз:

1. Жасуша мембранасының негізгі құрылымдық компоненттері __ және __ болып табылады.

2. Сұйық кристалды модель бойынша, мембрана __ құрылымға ие, бұл оның __ қамтамасыз етеді.

3. Мембрананың __ қасиеті оның құрамындағы қос қабатты липидтердің болуына байланысты.

4. Жасуша мембранасы __ және __ заттардың өтуін реттейді.

5. Мембрана ақуыздары __, __, және __ қызметтерін атқарады.

Сөздер банкі: гидрофобтық, тасымалдау, қабылдағыш, фосфолипидтер, ақуыздар, сұйық мозаикалық, икемділігін, су еритін, су ерімейтін, рецепторлық, ферменттік

Бірнеше таңдау сұрақтары: Әр сұраққа берілген нұсқалардан дұрыс жауапты таңдаңыз.

1. Жасуша мембранасының сұйық кристалды моделі қандай ғалымдармен ұсынылды?
   a) Уотсон және Крик
   b) Сингер және Николсон
   c) Шлейден және Шванн
   d) Мендель және Морган

2. Жасуша мембранасының негізгі қызметі қандай?
   a) Энергия өндіру
   b) Ақуыз синтездеу
   c) Жасушаны қоршаған ортадан бөлу
   d) Генетикалық ақпаратты сақтау

3. Мембрана липидтерінің қандай қасиеті оның екі қабатты құрылымын анықтайды?
   a) Гидрофильділік
   b) Амфипатиялық
   c) Гидрофобтық
   d) Полярлық

4. Мембрана арқылы заттардың қозғалысын реттейтін ақуыздар қалай аталады?
   a) Құрылымдық ақуыздар
   b) Рецепторлық ақуыздар
   c) Тасымалдаушы ақуыздар
   d) Ферменттік ақуыздар

5. Жасуша мембранасының сұйық кристалды моделі неге "сұйық мозаика" деп аталады?
   a) Себебі ол суда еріген
   b) Себебі оның компоненттері қозғалмалы
   c) Себебі ол тек сұйықтықтардан тұрады
   d) Себебі ол мозаика тәрізді көрінеді

Ашық сұрақтар: Келесі сұрақтарға толық сөйлемдермен жауап беріңіз:

1. Жасуша мембранасының сұйық кристалды моделін сипаттаңыз және оның маңыздылығын түсіндіріңіз.

2. Жасуша мембранасының құрылымы мен оның қызметтері арасындағы байланысты түсіндіріңіз.

3. Мембрана ақуыздарының үш негізгі түрін атаңыз және олардың әрқайсысының қызметін сипаттаңыз.

Жауап кілті:

Бос орындарды толтырыңыз:

1. фосфолипидтер, ақуыздар

2. сұйық мозаикалық, икемділігін

3. гидрофобтық

4. су еритін, су ерімейтін

5. тасымалдау, рецепторлық, ферменттік

Бірнеше таңдау сұрақтары:

1. b) Сингер және Николсон

2. c) Жасушаны қоршаған ортадан бөлу

3. b) Амфипатиялық

4. c) Тасымалдаушы ақуыздар

5. b) Себебі оның компоненттері қозғалмалы

Ашық сұрақтар:

1. Жасуша мембранасының сұйық кристалды моделі мембрананы сұйық ортада қозғалатын липидтер мен ақуыздардан тұратын динамикалық құрылым ретінде сипаттайды. Бұл модель мембрананың икемділігін, оның компоненттерінің қозғалғыштығын және мембрана функцияларының әртүрлілігін түсіндіруге мүмкіндік береді.

2. Жасуша мембранасының құрылымы оның қызметтерімен тікелей байланысты. Мысалы, фосфолипидті қос қабат мембранаға селективті өткізгіштік қасиетін береді, ал әртүрлі ақуыздар заттарды тасымалдау, сигналдарды қабылдау және ферменттік белсенділік сияқты арнайы қызметтерді атқарады.

3. Мембрана ақуыздарының үш негізгі түрі:

   • Тасымалдаушы ақуыздар: заттарды мембрана арқылы тасымалдайды.

   • Рецепторлық ақуыздар: сыртқы сигналдарды қабылдап, жасуша ішіне жеткізеді.

   • Ферменттік ақуыздар: мембрана бетінде немесе жанында химиялық реакцияларды катализдейді.

Жеке жұмыс парағы

Оқушының аты-жөні:_________________________________________________________ сыныбы:___

Жасуша мембранасының құрылымы, қасиеттері және қызметтері бойынша зертханалық жұмыс

Кіріспе

Осы зертханалық жұмыста оқушылар сұйық-кристалды модель арқылы жасуша мембранасының құрылымы, қасиеттері және қызметтері арасындағы байланысты зерттейді. Олар мембраналық белоктардың, фосфолипидтердің, гликопротеиндердің, гликолипидтердің және холестеролдың мембранадағы рөлін зерттейді.

Мақсаттар

Бұл зертханалық жұмысты аяқтағаннан кейін оқушылар:
1. Жасуша мембранасының сұйық-кристалды моделін сипаттай алады және оның мембрананың құрылымы, қасиеттері және қызметтерін қалай түсіндіретінін түсіндіре алады.
2. Жасуша мембранасының негізгі құрамдастарын (мысалы, фосфолипидтер, белоктар, гликопротеиндер, гликолипидтер, холестерол) анықтай алады және олардың рөлін түсіндіре алады.
3. Жасуша мембранасының құрылымы мен қасиеттерінің оның ажыратылмалы өткізгіштік, тасымалдау және сигналдау сияқты маңызды қызметтерін қалай жүзеге асыратынын көрсете алады.

Материалдар

• Жасуша мембранасының модельдері (мысалы, 3D басылған, компьютерлік имитациялар)

• Микроскоптар және сынамалар

• Мембрана компоненттері (мысалы, фосфолипидтер, белоктар, гликопротеиндер, гликолипидтер, холестерол)

• Пипеткалар, стақандар және басқа да негізгі зертханалық жабдықтар

Жүргізу

1. Жасуша мембранасының сұйық-кристалды моделін бақылау

   • Жасуша мембранасының модельдерін пайдаланып, фосфолипидтердің, белоктардың және басқа да компоненттердің орналасуы мен қозғалысын бақылаңыз.

   • Бұл модель мембрананың сұйық, динамикалық табиғатын және ажыратылмалы өткізгіштігін қалай түсіндіретінін талқылаңыз.

2. Мембрана компоненттерін және олардың қызметтерін зерттеу

   • Микроскоп астында әртүрлі мембрана компоненттерін (фосфолипидтер, белоктар, гликопротеиндер, гликолипидтер, холестерол) зерттеңіз.

   • Әр компоненттің мембрананың құрылымы мен қызметіндегі рөлін талқылаңыз.

3. Ажыратылмалы өткізгіштікті көрсету

   • Жасуша мембранасының ажыратылмалы өткізгіштігін көрсету үшін эксперимент жүргізіңіз, мысалы диализдік пакет немесе модельді мембрана пайдаланыңыз.

   • Әртүрлі молекулалардың (мысалы, су, глюкоза, иондар) мембрананың арқылы қозғалысын бақылаңыз және тіркеңіз.

   • Нәтижелерді талдап, мембрананың құрылымы мен қасиеттерінің ажыратылмалы өткізгіштікті қалай қамтамасыз ететінін түсіндіріңіз.

4. Мембрана тасымалдау механизмдерін зерттеу

   • Әртүрлі тасымалдау механизмдерін (мысалы, пассивті диффузия, жеңілдетілген диффузия, белсенді тасымалдау) және олардың мембрананың құрылымы мен қасиеттеріне қалай әсер ететінін зерттеңіз.

   • Осы тасымалдау механизмдерін көрсететін эксперименттер жобалап, жүргізіңіз.

5. Мембрана қызметтерін талқылау

   • Жасуша мембранасының құрылымы мен қасиеттері оның сигналдау, жасушааралық байланыс және гомеостазды сақтау сияқты маңызды қызметтерін қалай жүзеге асыратынын талқылаңыз.

   • Бақыланған мембрана сипаттамаларын оның осы қызметтерді орындау қабілетімен байланыстырыңыз.

Рефлексиялық сұрақтар

1. Жасуша мембранасының сұйық-кристалды моделі оның құрылымын, қасиеттерін және қызметтерін қалай түсіндіреді?

2. Жасуша мембранасының негізгі компоненттері қандай және олар мембрананың құрылымы мен қызметтеріне қалай үлес қосады?

3. Ажыратылмалы өткізгіштік ұғымын және оның мембрананың құрылымы мен қасиеттері арқылы қалай жүзеге асырылатынын түсіндіріңіз.

4. Әртүрлі мембрана тасымалдау механизмдерін және олардың мембрананың сипаттамаларынан қалай әсер алатынын сипаттаңыз.

5. Жасуша мембранасының гомеостазды сақтау және жасушааралық байланысты қамтамасыз етудегі маңыздылығын талқылаңыз.

Бағалау

1. Оқушылар жасуша мембранасының диаграммасын немесе моделін жасайды, онда негізгі компоненттер белгіленіп, олардың рөлдері түсіндіріледі.

2. Оқушылар зертханалық жұмыстың дәлелдері негізінде жасуша мембранасының құрылымы, қасиеттері және қызметтері арасындағы байланысты сипаттайтын қысқа эссе жазады.

Қамтылған стандарттар

Бұл зертханалық жұмыс келесі стандарттарды қамтиды:

1. Көп жасушалы организмдердің ішкі жүйелер иерархиясын және олардың нақты қызметтерін көрсететін модельді дамыту және пайдалану.

2. Кері байланыс механизмдерінің гомеостазды қалай қолдайтынын дәлелдейтін зерттеуді жоспарлау және жүргізу.