11 сынып ЖМБ №14

ДӘІЖО___________

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
«» КММ
(білім беру ұйымының атауы)
Қысқа мерзімді (сабақ) жоспары
Жасуша мембранасы арқылы заттар тасымалдануының типтері. §16. Жасуша мембранасы арқылы заттар тасымалдануының типтері. БЖБ (20-мин)

(Сабақ тақырыбы)

Сабақтың барысы:

ҚЫСҚА МЕРЗІМДІ ЖОСПАРҒА ҚОСЫМША

Мәтінмен жұмыс

Жасуша мембранасы арқылы заттардың тасымалдану түрлері

Жасуша мембранасы таңдаулы өткізгіш тосқауыл болып табылады, ол жасушаның ішіне және сыртына заттардың қозғалысын реттейді. Жасуша мембранасы арқылы заттардың тасымалдану үшін бірнеше әр түрлі механизмдер бар және осы тасымалдану механизмдерін түсіну 11-сынып биологиясында маңызды ұғым болып табылады.

Тұрақты тасымалдану
Тұрақты тасымалдану - бұл жасуша мембранасы арқылы жасушалық энергияны жұмсамай заттардың қозғалуы. Оған мыналар жатады:
диффузия - жоғары концентрациядан төмен концентрацияға заттардың қозғалуы.
осмос - еріген заттардың аз концентрациясынан көп концентрациясына су молекулаларының қозғалуы.

Белсенді тасымалдану
Белсенді тасымалдану - бұл заттардың концентрация градиентіне қарсы қозғалуы, бұл жасушалық энергия түрінде АТФ-ты жұмсауды талап етеді. Оған мыналар жатады:
бірінші дәрежелі белсенді тасымалдану - заттарды мембрана арқылы айдау үшін тікелей АТФ-ты пайдалану.
екінші дәрежелі белсенді тасымалдану - басқа затты тасымалдау үшін ион градиентінің (көбінесе Na+ немесе H+) энергиясын пайдалану.

Жеңілдетілген диффузия
Жеңілдетілген диффузия - бұл жасуша мембранасындағы тасымалдау белогының көмегімен концентрация градиенті бойынша заттардың қозғалуы. Тасымалдау белогы арналық немесе тасығыш ретінде әрекет етіп, заттың мембрананы оңай кесіп өтуіне мүмкіндік береді.

11-сынып биология студенттері үшін жасуша мембранасындағы осы әр түрлі тасымалдану механизмдерін түсіну маңызды, өйткені ол жасушаның ішіне және сыртына заттардың қозғалысы мен тұрақтылықты түсінуге көмектеседі.

Жасуша мембранасындағы тасымалдану механизмдері туралы мәтінге тәуелді сұрақтар:

1. Өмірмен байланысты сұрақ: Жасуша мембранасының таңдаулы өткізгіштігі жасушаның ішкі ортасын қалай сақтауға көмектеседі?

2. Көп таңдауы бар тапсырма: Жасуша мембранасы арқылы пассивті тасымалдану түрлерінің ішінде қайсысы жоқ?
   A. Диффузия
   B. Осмос
   C. Жеңілдетілген диффузия
   D. Бірінші дәрежелі белсенді тасымалдану

3. Сәйкестендіру тапсырмасы: Төмендегі жасуша мембранасы тасымалдану механизмдерін олардың сипаттамаларымен сәйкестендіріңіз:

   1. Диффузия

   2. Осмос

   3. Бірінші дәрежелі белсенді тасымалдану

   4. Екінші дәрежелі белсенді тасымалдану

A. Еріген заттар концентрациясы төмен жерден жоғары жерге су молекулаларының қозғалуы
B. Заттарды мембрана арқылы айдау үшін тікелей АТФ-ты пайдалану
C. Заттардың концентрация градиенті бойынша қозғалуы
D. Басқа затты тасымалдау үшін ион градиентінің энергиясын пайдалану

4. Дұрыс реттілікті анықтау тапсырмасы: Екінші дәрежелі белсенді тасымалдану процесінің келесі қадамдарын дұрыс ретпен орналастырыңыз:

   1. Ион градиенті бірінші дәрежелі белсенді тасымалдану арқылы құрылады

   2. Жұптасқан тасымалдау белогы ион градиентін пайдаланып, басқа затты қозғалтады

   3. АТФ гидролизденіп, бірінші дәрежелі белсенді тасымалдану процесін қуаттандырады

Жауап кілті:

1. Жасуша мембранасының таңдаулы өткізгіштігі жасушаның ішкі ортасын бақылауға мүмкіндік береді.

2. D. Бірінші дәрежелі белсенді тасымалдану

3. 1-C, 2-A, 3-B, 4-D

4. 1, 3, 2

Жеке жұмыс парағы

Оқушының аты-жөні:_________________________________________________________ сыныбы:___

«Қоректену» және «Заттар тасымалдануы» бөлімі бойынша жиынтық бағалау тапсырмалары

11.1.2.1 - хлоропласттың құрылымы мен қызметі арасындағы өзара байланысты орнату;

11.1.2.2 - фотосинтездің жарық кезеңінде өтетін үдерістерді түсіндіру;

11.1.3.3 - жасуша мембранасы арқылы заттар тасымалының әр түрлі типтерінің механизмдерін түсіндіру;

11.1.3.4 - мембраналық потенциалды сақтаудағы активті тасымалдың маңызын анықтау;

1-тапсырма. Суретке қараңыз, кестені толтырыңыз

2-тапсырма.

Бір дұрыс жауапты таңдаңыз:

1) Фотосинтездің жарық фазасы қай жерде өтеді:

а) стромада б) тилакоидтарда б) хлоропласттың ішкі қабығында

2) Жарық энергиясы есебінен АТФ синтезі процесі болып табылады

а) фотосинтез ә) фотолиз б) фотофосфорлану

3) Жарық әсерінен судың ыдырау процесі:

а) фотосинтез ә) фотолиз б) фотофосфорлану

3-тапсырма. а) Сәйкестендіріңіздер.

4-тапсырма. б) Мұнда қандай процестер көрсетілгенін жазыңыз?

_________________________ ________________________

5-тапсырма. Тұжырымдар шындығын, + белгісімен белгілеңіз.

Жеке жұмыс парағы

Оқушының аты-жөні:_________________________________________________________ сыныбы:___

Жасуша мембранасы арқылы заттар тасымалдануының типтері

Жасуша мембранасы арқылы заттардың тасымалдануы - бұл жасушаның тіршілік әрекеті үшін маңызды процесс. Ол жасушаға қажетті заттарды алуға және керексіз өнімдерді шығаруға мүмкіндік береді. Заттар тасымалдануының негізгі типтері - пассивті тасымалдау және белсенді тасымалдау. Пассивті тасымалдауға диффузия, жеңілдетілген диффузия және осмос жатады. Белсенді тасымалдау энергия жұмсауды қажет етеді және концентрация градиентіне қарсы жүреді.

Бос орындарды толтырыңыз: Дұрыс сөздермен бос орындарды толтырыңыз.

1. Жасуша мембранасы арқылы заттардың __ - бұл жасушаның тіршілік әрекеті үшін маңызды процесс.

2. Пассивті тасымалдауға __, жеңілдетілген диффузия және осмос жатады.

3. __ тасымалдау энергия жұмсауды қажет етеді.

4. Диффузия - бұл заттардың __ концентрациядан төмен концентрацияға қарай қозғалуы.

5. __ - бұл судың жартылай өткізгіш мембрана арқылы қозғалуы.

Сөздер банкі: белсенді, тасымалдануы, жоғары, диффузия, осмос

Бірнеше таңдау сұрақтары: Әр сұраққа берілген нұсқалардан дұрыс жауапты таңдаңыз.

1. Қандай процесс энергия жұмсауды қажет етпейді?
   a) Белсенді тасымалдау
   b) Эндоцитоз
   c) Диффузия
   d) Экзоцитоз

2. Жасуша мембранасы арқылы заттар тасымалдануының негізгі типтері:
   a) Диффузия және осмос
   b) Эндоцитоз және экзоцитоз
   c) Пассивті және белсенді тасымалдау
   d) Жеңілдетілген диффузия және фагоцитоз

3. Жеңілдетілген диффузия үшін не қажет?
   a) АТФ энергиясы
   b) Тасымалдаушы ақуыздар
   c) Везикулалар
   d) Концентрация градиенті

4. Қандай процесс кезінде заттар концентрация градиентіне қарсы тасымалданады?
   a) Диффузия
   b) Осмос
   c) Белсенді тасымалдау
   d) Жеңілдетілген диффузия

5. Осмос процесі нені қамтиды?
   a) Ақуыздардың қозғалысы
   b) Судың қозғалысы
   c) Иондардың қозғалысы
   d) Липидтердің қозғалысы

Ашық сұрақтар: Келесі сұрақтарға толық сөйлемдермен жауап беріңіз:

1. Пассивті және белсенді тасымалдау арасындағы айырмашылықты түсіндіріңіз.

2. Диффузия процесін сипаттап, оның жасуша үшін маңыздылығын түсіндіріңіз.

3. Белсенді тасымалдаудың жасуша үшін қандай маңызы бар? Мысал келтіріңіз.

Жауаптар кілті:

Бос орындарды толтыру:

1. тасымалдануы

2. диффузия

3. Белсенді

4. жоғары

5. Осмос

Бірнеше таңдау сұрақтары:

1. c) Диффузия

2. c) Пассивті және белсенді тасымалдау

3. b) Тасымалдаушы ақуыздар

4. c) Белсенді тасымалдау

5. b) Судың қозғалысы

Ашық сұрақтар:

1. Пассивті тасымалдау энергия жұмсауды қажет етпейді және концентрация градиенті бойынша жүреді. Ал белсенді тасымалдау АТФ энергиясын қажет етеді және концентрация градиентіне қарсы жүреді. Пассивті тасымалдауға диффузия, жеңілдетілген диффузия және осмос жатады, ал белсенді тасымалдауға иондық сорғылар мен эндоцитоз/экзоцитоз жатады.

2. Диффузия - бұл заттардың жоғары концентрациядан төмен концентрацияға қарай өздігінен қозғалуы. Бұл процесс жасушаға оттегі, қоректік заттар сияқты кіші молекулалардың енуіне және көмірқышқыл газы сияқты қалдық өнімдердің шығуына мүмкіндік береді. Диффузия жасушаның энергия жұмсамай-ақ қажетті заттарды алуына көмектеседі.

3. Белсенді тасымалдау жасушаға қажетті заттарды концентрация градиентіне қарсы тасымалдауға мүмкіндік береді. Бұл жасушаның ішкі ортасын реттеуге және маңызды иондардың теңгерімін сақтауға көмектеседі. Мысалы, натрий-калий сорғысы жасуша ішіндегі калий концентрациясын жоғары, ал натрий концентрациясын төмен ұстайды, бұл жүйке импульстарының өтуі үшін маңызды.

Жеке жұмыс парағы

Оқушының аты-жөні:_________________________________________________________ сыныбы:___

Жасуша мембранасы арқылы заттар тасымалдау бойынша 11-сынып студенттері үшін зертханалық жұмыс

Зертханалық жұмыстың шолуы

Бұл зертханалық жұмыста студенттер жасуша мембраналары арқылы заттардың тасымалдануының әртүрлі механизмдерін зерттейді. Олар диффузия, осмос және белсенді тасымалдау процестерін зерттейді және бұл механизмдердің жасушалар ішінде және сыртында материалдардың қозғалысын қалай жеңілдететінін қарастырады.

Оқу мақсаттары

Бұл зертханалық жұмысты аяқтағаннан кейін студенттер:

1. Жасуша мембраналары арқылы диффузия, осмос және белсенді тасымалдау механизмдерін түсіндіре алады.
2. Концентрация градиенттері мен энергия кірістерінің мембрана тасымалына қалай әсер ететінін көрсете алады.
3. Мембрана тасымалының жасушалардағы гомеостазды сақтаудағы рөлін талдай алады.

Материалдар

• Диализдік таспа немесе жартылай өткізгіш мембрана

• Стақандар немесе шыны ыдыстар

• Дистилденген су

• Сахароза ерітіндісі

• Глюкоза ерітіндісі

• Натрий хлориді (тұз) ерітіндісі

• Тағам бояғышы (қажет болса)

• Термометр

• Таймер

Процедура

1-бөлім: Диффузия

1. Бір стақанға дистилденген су, екіншісіне сахароза ерітіндісі құйыңыз.

2. Екі стақанның арасына диализдік таспа немесе жартылай өткізгіш мембрананы мұқият орналастырыңыз, мұқият тығыздау.

3. Сахароза ерітіндісіне бірнеше тамшы тағам бояғышын қосыңыз (қажет болса).

4. Мембрана арқылы еріткіш (су) мен еріген заттың (сахароза) қозғалысын уақыт бойынша бақылаңыз.

5. Бақылау нәтижелерін жазып, келесі сұрақтарға жауап беріңіз:

   • Екі стақандағы ерітінділер деңгейінің өзгеруін не байқайсыз?

   • Сахароза ерітіндісінің концентрациясы уақыт бойынша қалай өзгереді?

   • Мембрана арқылы еріткіш пен еріген заттардың қозғалысының негізгі қозғаушы күші не?

2-бөлім: Осмос

1. Бір стақанға дистилденген су, екіншісіне натрий хлориді (тұз) ерітіндісі құйыңыз.

2. Екі стақанның арасына диализдік таспа немесе жартылай өткізгіш мембрананы мұқият орналастырыңыз, мұқият тығыздау.

3. Мембрана арқылы еріткіш (су) мен еріген заттың (тұз) қозғалысын уақыт бойынша бақылаңыз.

4. Бақылау нәтижелерін жазып, келесі сұрақтарға жауап беріңіз:

   • Екі стақандағы ерітінділер деңгейінің өзгеруін не байқайсыз?

   • Тұз ерітіндісінің концентрациясы уақыт бойынша қалай өзгереді?

   • Мембрана арқылы еріткіш пен еріген заттардың қозғалысының негізгі қозғаушы күші не?

3-бөлім: Белсенді тасымалдау

1. Бір стақанға глюкоза ерітіндісі, екіншісіне дистилденген су құйыңыз.

2. Екі стақанның арасына диализдік таспа немесе жартылай өткізгіш мембрананы мұқият орналастырыңыз, мұқият тығыздау.

3. Мембрана арқылы еріген заттың (глюкоза) қозғалысын уақыт бойынша бақылаңыз.

4. Бақылау нәтижелерін жазып, келесі сұрақтарға жауап беріңіз:

   • Екі стақандағы ерітінділер деңгейінің өзгеруін не байқайсыз?

   • Глюкоза ерітіндісінің концентрациясы уақыт бойынша қалай өзгереді?

   • Бұл жағдайда мембрана арқылы еріген заттардың қозғалысының негізгі қозғаушы күші не?

Рефлексиялық сұрақтар

1. Диффузия, осмос және белсенді тасымалдау механизмдері еріген заттардың қозғалу бағыты мен энергия талаптары жағынан қалай ерекшеленеді?

2. Концентрация градиенті және жартылай өткізгіш мембрананың болуы жасуша мембранасы арқылы заттардың қозғалысына қалай әсер етеді?

3. Жасушалардағы гомеостазды сақтауда мембрана тасымалы процестерінің маңыздылығын талқылаңыз.

4. Мембрана тасымалының тірі ағзалардың қызметі үшін маңызды болатын нақты өмірлік мысалын сипаттаңыз.

Бағалау

Студенттердің түсінігін бағалау үшін мынадай тапсырмаларды пайдалануға болады:

• Бақылаулары мен мембрана тасымалының негізгі қағидаларын түсіндіретін зертханалық есеп жазу.

• Мембрана тасымалының әртүрлі механизмдерін және олардың жұмыс істеу әдістерін көрсететін диаграмма немесе үлгі жасау.

• Зертханалық жұмыста қамтылған тұжырымдамаларды тексеретін таңдаулы жауаптар немесе қысқа жауаптар бар сұрақтар жинағына жауап беру.

Қамтылған стандарттар

Бұл зертханалық жұмыс келесі стандарттарды қамтиды:

1.Көпжасушалы ағзалардағы нақты функцияларды қамтамасыз ететін өзара әрекеттесетін жүйелердің иерархиялық ұйымын көрсететін модельді дамыту және пайдалану.
2.Кері байланыс механизмдерінің гомеостазды қолдап тұратынын дәлелдейтін зерттеуді жоспарлау және жүргізу.