9 сынып №17

ДӘІЖО___________

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
«» КММ
(білім беру ұйымының атауы)
Қысқа мерзімді (сабақ) жоспары
Анаэробты және аэробты тыныс алу. Анаэробты және аэробты тыныс алу үдерістерін химиялық реакция теңдеулерін қолданып қарастыру. Анаэробты және аэробты тыныс алудың тиімділіктері. §16.Анаэробты және аэробты тыныс алу.

(Сабақ тақырыбы)

Сабақтың барысы:

ҚЫСҚА МЕРЗІМДІ ЖОСПАРҒА ҚОСЫМША

Мәтінмен жұмыс

• Эволюция барысында 1-ші пайда болды: Анаэробты тыныс алу

• Ең бірінші пайда болған фотосинтетиктер: Цианобактериялар

• Міндетті түрде 1-ші жүреді: Анаэробты тыныс алу

• Оттексіз ыдырау: Анаэробты

• Оттекті ыдырау: Аэробты

• Міндетті түрде 2-ші жүреді: Аэробты тыныс алу

• Аэробты үдеріс жүрмейді: Анаэробты үдеріссіз

• Анаэробты үдеріс: C6H12O6 = 2C3H6O3 + 2 АТФ

• Аэробты үдеріс: 2C3H6O3 = 6CO2 + H2O + 36 АТФ

• Анаэробты тыныс алуда түзелетін энергия мөлшері: 2 АТФ

• Аэробты тыныс алуда түзелетін энергия мөлшері: 36 АТФ

• Жалпы тыныс алуда түзілетін энергия мөлшері: 38 АТФ

• Аэробты үдеріс анаэробты үдерістен неше есе тиімді: 19 есе

• 1 молекула глюкоза оттексіз ыдырағанда түзіледі: 2 молекула сүт қышқылы (С3Н6О3)

• Спирттік ашу тән: Ашытқыларға, Шарап бактерияларына

• Спирттік ашу деген: Анаэробты үдерісте соңғы өнімі 2С2Н5ОН + 2СО2

• Анаэробты үдерістің соңғы өнімдері болуы мүмкін: Сіркесу (СН3СООН) , Пирожүзім (С3Н4О3)

Анаэробтар

Анаэробтар, анаэробты микроорганизмдер — қоршаған ортада бос оттегі жоқ кезде өмір сүруге және көбеюге қабілетті микроорганизмдер; атмосфералық оттегі болмайтын жерде тіршілік етуге бейім микроағзалар. Анаэробтарға көптеген бактериялар, инфузориялар кейбір таспа құрттар, аскарид және аздаған ұлулар жатады.^[2]

Анаэробты организмдер, анаэробтар– оттексіз ортада өсіп-өніп, тіршілік ететін организмдер. 1861 жылы Л.Пастер май қышқылын ашытатын бактерияны тапқаннан кейін анаэробты организмдер терминін ғылымға енгізген. Анаэробты организмдер негізінен прокариотты организмдер арасында кең тараған. Ал эукариотты организмдер арасында ашытқы саңырауқұлақтарында, буынаяқтылардың ішегінде өмір сүретін қарапайымдарда, ал көп клеткалы организмдер ішінде ішек паразиттерінде (атап айтқанда таспа құрттар мен аскаридаларда) кездеседі. Анаэробты организмдер тіршілік ететін ортасында оттектің болу не болмауына байланысты олигатты анаэробты организмдер және факультативті анаэробты организмдер болып бөлінеді. Олигатты анаэробты организмдер – тіршілігі мүлдем оттексіз жүретін организмдер. Оларға май қышқылы бактериясы және сіреспе бактериялары жатады^[3]. Көп клеткалы жануарлар арасында олигатты анаэробты организмдер кездеспейді. Факультативті анаэробты организмдер – табиғатта оттектің бар-жоғына қарамай тіршілік ететін организмдер (мысалы, ашытқы саңырауқұлақтары, іш сүзегі, топалаң қоздырғыштары, т.б.). Анаэробты организмдер негізінде құрамында оттек бар органикалық қосылыстарды (спиртті, сүт қышқылын, май қышқылын, т.б.), ал кейбір түрлері минералды қосылыстарды (сульфаттарды немесе нитраттарды) ыдыратып, осы процесс кезінде бөлініп шыққан оттекті өзінің тіршілік әрекетінде пайдаланады. Анаэробты организмдер аэробты организмдер сияқты табиғаттағы зат айналу процесіне, органикалық және минералды заттардың өзгеруіне үлкен әсер етеді. Олар спирт және сүт қышқылын ашыту процесінде кеңінен қолданылады. Кейбір анаэробты организмдер асқа, тағамға түссе, тез өсіп-өніп, адам мен жануарларды уландыруы, ал ауру тудырғыш (патогенді) анаэробты организмдер түрлі жұқпалы ауруларды (сіреспе, ботулизм газды гангрена, т.б.) таратуы мүмкін.

Тыныс алу

Тірі ағзалардағы ағзашалардың бүкіл ыдырау үдерісі 3 кезеңге бөлінеді.

Тынысалу үшін мына жағдайлар қажет:

төсеміктің болуы (глюкоза немесе өзге ағзалық заттар);

• қажетті ферменттердің болуы;

• митохондриялардағы үдерістер үшін оттегінің болуы;

• тасымалдаушы молекулалардың, коферменттердін, болуы;

• митохондриялық жарғақшалардың бүтіндігі қажет.

АТФ түрінде энергия алмасудың барлық кезеңдерінде тек пайдалы энергияның бір бөлігі ғана (гликолиз - 5%, тотықтыра фосфорлану - 35-40%) жазылатынын есте ұстау қажет. Энергияның қалған бөлігі жылу түрінде таралып кетеді.

Тынысалу үдерістері немесе биологиялық тотығу, сондай-ақ жанудың соңғы нәтижесі бойынша ұқсас, алайда энергия жинақтауы өзгеше болады. Жану кезінде барлық энергия жарық және жылуға өтеді де, мұнда еш нәрсе қорға жиналмайды. Тынысалу үдерісінде энергияның бір бөлігі АТФ молекулаларында жинақталып, ақырында ағзалық заттарды синтездеу кезінде икемді алмасу реакцияларына пайдаланылады.

ҚАЛЫПТАСТЫРУШЫ БАҒАЛАУ ТАПСЫРМАЛАР

Оқушының аты-жөні: _____________________________________________сыныбы___________

Анаэробты және Аэробты тыныс алудың мазмұнға тәуелді сұрақтары:

1. Бір өмірмен байланысты сұрақ: Анаэробты тыныс алу мен аэробты тыныс алудың қандай әсерлері болады?

2. Көп таңдауы бар тапсырма: Анаэробты тыныс алу кезінде қандай өнімдер пайда болады?

   • A) Көмірқышқыл газы

   • B) Оттегі

   • C) Алкоголь

   • D) Барлығы дұрыс

3. Салыстыру тапсырмасы: Анаэробты және аэробты тыныс алудың тиімділіктерін салыстырыңыз. Қайсысы энергетикалық өнімділік жағынан жоғары?

4. Сәйкестендіру тапсырмасы: Төмендегі терминдерді олардың анықтамаларымен сәйкестендіріңіз:

   • 1) Анаэробты тыныс алу

   • 2) Аэробты тыныс алу

   • A) Оттегін қажет ететін процесс

   • B) Оттегін қажет етпейтін процесс

5. Шындық немесе жалған тапсырмасы: Анаэробты тыныс алу оттегін талап етеді. (Шындық/Жалған)

6. Дұрыс реттілікті анықтау тапсырмасы: Аэробты тыныс алу үдерісінің кезеңдерін дұрыс реттілікпен орналастырыңыз.

   • A) Гликолиз

   • B) Цитрат циклі

   • C) Электронды тасымалдау тізбегі

7. Бір дұрыс жауабы бар тапсырмасы: Анаэробты тыныс алу кезінде негізгі энергия көзі қандай?

   • A) Глюкоза

   • B) Лактат

   • C) Гликоген

   • D) Нуклеотидтер

8. Бір өмірмен байланысты сұрақ: Анаэробты тыныс алу организмдерге қандай жағдайларда пайдалы?

9. Көп таңдауы бар тапсырма: Аэробты тыныс алу кезінде пайда болатын негізгі өнімдер:

   • A) Көмірқышқыл газы

   • B) Сумен

   • C) Энергия (АТФ)

   • D) Барлығы дұрыс

10. Салыстыру тапсырмасы: Анаэробты және аэробты тыныс алу үдерістерінің реакция теңдеулерін салыстырыңыз.

Жауаптар тізімі:

1. Анаэробты тыныс алу оттегін қажет етпейді, ал аэробты тыныс алу оттегін қажет етеді; әрқайсысының өнімдері мен энергия тиімділігі әртүрлі.

2. D) Барлығы дұрыс

3. Аэробты тыныс алу анаэробтыға қарағанда энергияны тиімдірек шығарады.

4. 1) B, 2) A

5. Жалған

6. A, B, C

7. A) Глюкоза

8. Организмдер оттегінің болмауы немесе шектеулі жағдайларда анаэробты тыныс алуды пайдаланады.

9. D) Барлығы дұрыс

10. Студенттер реакция теңдеулерін қолдана отырып, анаэробты және аэробты тыныс алудың айырмашылықтарын көрсетуі керек.

ҚАЛЫПТАСТЫРУШЫ БАҒАЛАУ ТАПСЫРМАЛАР

Оқушының аты-жөні: _____________________________________________сыныбы___________

Анаэробты және аэробты тыныс алу

Тыныс алу - жасушалардың энергия өндіру процесі. Ол екі түрге бөлінеді: анаэробты және аэробты. Анаэробты тыныс алу оттегісіз жүреді, ал аэробты тыныс алу оттегінің қатысуымен жүреді. Бұл процестер глюкозаны ыдырату арқылы энергия өндіреді, бірақ олардың тиімділігі мен өнімдері әртүрлі.

Бос орындарды толтырыңыз: Бос орындарды дұрыс сөздермен толтырыңыз.

1. Анаэробты тыныс алу __ қатысуынсыз жүреді.

2. Аэробты тыныс алу процесінде глюкоза толығымен __ және су түзіледі.

3. Гликолиз - бұл глюкозаның __ молекуласына дейін ыдырауы.

4. Анаэробты тыныс алу кезінде __ түзіледі, ол бұлшықеттерде жиналып, шаршауға әкеледі.

5. Аэробты тыныс алу __ органеллаларында жүреді.

Сөздер банкі: оттегінің, митохондрия, пируват, сүт қышқылы, көмірқышқыл газы

Бірнеше таңдау сұрақтары: Әр сұраққа дұрыс жауапты таңдаңыз.

1. Анаэробты тыныс алу кезінде қанша АТФ молекуласы түзіледі?
   a) 2
   b) 36
   c) 38
   d) 4

2. Аэробты тыныс алудың соңғы өнімдері қандай?
   a) Сүт қышқылы және АТФ
   b) Көмірқышқыл газы және су
   c) Пируват және оттегі
   d) Этанол және көмірқышқыл газы

3. Қай процесс энергия өндіруде ең тиімді?
   a) Анаэробты тыныс алу
   b) Аэробты тыныс алу
   c) Фотосинтез
   d) Гликолиз

4. Анаэробты тыныс алу қай жағдайда жүреді?
   a) Оттегі жеткілікті болғанда
   b) Оттегі жетіспегенде
   c) Тек өсімдіктерде
   d) Тек жануарларда

5. Аэробты тыныс алу кезінде бір глюкоза молекуласынан қанша АТФ түзіледі?
   a) 2
   b) 36
   c) 38
   d) 4

Ашық сұрақтар: Келесі сұрақтарға толық сөйлемдермен жауап беріңіз:

1. Анаэробты және аэробты тыныс алудың негізгі айырмашылықтарын түсіндіріңіз.

2. Аэробты тыныс алудың үш негізгі кезеңін атаңыз және қысқаша сипаттаңыз.

3. Неліктен аэробты тыныс алу анаэробты тыныс алудан энергетикалық тұрғыдан тиімдірек?

Жауаптар кілті:

Бос орындарды толтырыңыз:

1. оттегінің

2. көмірқышқыл газы

3. пируват

4. сүт қышқылы

5. митохондрия

Бірнеше таңдау сұрақтары:

1. a) 2

2. b) Көмірқышқыл газы және су

3. b) Аэробты тыныс алу

4. b) Оттегі жетіспегенде

5. c) 38

Ашық сұрақтар:

1. Мысалы: Анаэробты тыныс алу оттегісіз жүреді және аз энергия өндіреді, ал аэробты тыныс алу оттегінің қатысуымен жүреді және көп энергия өндіреді. Анаэробты тыныс алу сүт қышқылы немесе этанол түзеді, ал аэробты тыныс алу көмірқышқыл газы мен су түзеді.

2. Мысалы: Аэробты тыныс алудың үш негізгі кезеңі: 1) Гликолиз - глюкозаның пируватқа дейін ыдырауы; 2) Кребс циклі - пируваттың толық ыдырауы; 3) Электрондар тасымалдау тізбегі - АТФ-тің көп мөлшерде түзілуі.

3. Мысалы: Аэробты тыныс алу анаэробты тыныс алудан тиімдірек, себебі ол глюкозаны толығымен ыдыратып, көп энергия өндіреді (38 АТФ). Ал анаэробты тыныс алу глюкозаны толық ыдырата алмайды және аз энергия өндіреді (2 АТФ).

ҚАЛЫПТАСТЫРУШЫ БАҒАЛАУ ТАПСЫРМАЛАР

Оқушының аты-жөні: _____________________________________________сыныбы___________

1-тапсырма «Кесте толтыр» әдісі.

Аэробты және анаэробты тыныс алуды салыстыру кестесі.

2-тапсырма. «Астын сыз» әдісі

Тыныс алудың химиялық реакциясын ескере отырып, мәтіндегі мағынасы сәйкес сөздердің астын сызыңыз:

1. Аэробты тыныс алу кезінде энергия (қор жинаушы / бөліп шығарушы) болып келеді және сол энергия ұзақ уақыт дене жаттығуларын жасағанда жұмсалады

2. Егер (оттегімен / көмірқышқыл газымен) көбірек тыныс алсаңыз, соғұрлым қарқынды жаттығу жасалады

3. Аэробты тыныс алу кезеңінде су бу ретінде (бөлініп шығады / сіңіріледі)

4. Аэробты тыныс алу кезеңінде тым тез бұлшық ет массасын қосу мүмкін емес, себебі глюкоза бұл жағдайда (ыдырайды / қорға жиналады)

5. Жаттығуды таза ауада немесе жақсы желдетілген бөлмеде жасау керек. Өйткені (оттек / көмірқышқыл газ) жетіспегендіктен адам тез шаршайды.

1-тапсырма дескрипторы:

- аэробты және анаэробты тыныс алуды салыстырады – 2 балл;

2-тапсырма дескрипторы:

- аэробты және анаэробты тыныс алудағы химиялық реакция үдерісіндегі қасиеттерді анықтайды – 2 балл;