1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс

Бағыты.1916 жылғы Ұлт-азаттық көтерілісіне 100 жыл.

Дайындаған: Абеуова Асем Каркыновна

Аягөз ауданы, «Е Рахмадиев атындағы жалпы білім беретін орта мектеп»

Тақырыбы: 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс

Сабақтың мақсаты:
Білімділігі: 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыстың отаршылдыққа, империализмге қарсы сипатын түсіндіріп, қозғалыстың ең ірі орталықтарындағы барысын, басшыларын, жеңілу себептерін және тарихи маңызын ұғындыру.

Дамытушылық: Сын тұрғысынан ойлау арқылы тарихи оқиғаны өз қөзқарасы бойынша дәлелдеуге, талқылауға үйрету, бейнелі жадысын дамыту.

Тәрбиелігі: Ұлт- азаттық көтеріліс басшылары арқылы оқушылардың жеке тұлғалық қасиетін қалыптастыру, Отанды сүюге, қорғауға, елтжандылыққа, батырлыққа тәрбиелеу

Сабақтың түрі: Ізденіс сабағы

Пайдаланылатын технология: 
Сын тұрғысынан ойлау технологиясы.

Өткізу әдісі: Интерактивті тақта, сұрақ-жауап, мәтінмен жұмыс, топтық жұмыс, ойталқы, кесте-сызбалар толтыру, салыстыру, сахналық көрініс.

Көрнекілігі: Қазақстан картасы, азаттық күрес басшыларының суреттері, кітаптар көрмесі.

Пәнаралық байланыс: Дүние жүзі тарихы, 
қазақ әдебиеті.

Сабақтың барысы:
І. Ұйымдастыру кезеңі.
ІІ. Үй тапсырмасын тексеру кезеңі.
Тест арқылы тексеріледі.
1. ХХ ғасырдың басында дүниежүзін бөліске салу үшін құрылған соғыс одақтары
а. Бағдада пактісі, НАТО;
б.Үштік одақ, Антанта;
с.Варшава шарты, АНЗЮС;
2. 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыстың негізгі себебі?
а. Патша өкіметінің отарлық саясатының күшеюі;
б.Әкімшілік реформаның күшпен енгізілуі;
с. Қазақтардың майданға қара жұмысқа алынуы
3. 1917 жылға қарай патша өкіметі қазақтардың қанша га жерін тартып алды?
а.17 млн. га
б. млн. Га
с. млн. Га. 
4. 1916 жылғы көтерілістің басталуына қанда оқиға түрткі болды?
а.Қоныстандыру саясаты;
б. Патшаның маусым жарлығы;
с. Соғыстың ауыртпалығы.
5. Халықты көтеріліске шақырған революцияшыл топ өкілдері:
а. А.Байтұрсынов, С.Садуақасов;
б. М. Дулатов, Ә. Жангелдин;
с.А. Иманов, Т.Бокин

6. Түркістан генерал-губернаторы А. Куропаткиннің құпия бұйрығы қашан шықты?
а.1916 ж. 23 тамыз
б. 1916 ж. 8 тамыз
с.1916 ж. 25 маусым
7. “Тыңдаңыздар, қан төкпеңіздер, қарсыласпаңыздар!” – деп қарусыз халық патша өкіметінің жазалау шараларының құрбаны болады деп қауіптенгендер:
а. Революцияшыл- демократтар:
б. Либерал-демократтар
с. Эсерлер мен кадеттер.
8. жарлыққа сәйкес патша өкіметі қандай тактика қолданды?
а. Халық арасында үгіт жүргізу
б. Кедейлерді күштеп әсерге алу
с. Жергілікті байлармен ымыраласу
9. Патша жарлығына сәйкес Түркістан мен Дала өлкесінен қара жұмысқа қанша адам алу көзделді?
а.500 000 адам
б. 250 000 адам
с.300 000 адам
10. Ұлт-азаттық қозғалыстың қозғаушы күші кімдер болды?
а. Қазақ зиялары
б. Қазақ жұмысшылары мен қолөнершілері
с. Кедейлер мен шаруалар

ІІІ. Жаңа сабақты оқып-үйрену кезеңі

Жоспары: 1. Қозғалыстың Жетісудағы орталығы
2. Торғайдағы көтеріліс
3. Қозғалыстың қорытындылары, жеңілу себептері және тарихи маңызы (Сабақ 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыстың 2 сағаты, сондықтан оқушыларды 3 топқа бөліп, оқып-үйрену жұмысы жүргізіледі)

4 Оқушы ізденістері

5 Ойтолғаныс
І. Қызығушылықты арттыру, жадыны жанғырту
- Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында патша өкіметінің өлкедегі отаршылдық саясаты қандай? 
- Қозғалыстың басталуына себепші факторларды атандар?
- Қозғалыстың негізгі себебі неде?
- Оқушылар,осы көтерілістің басшыларының бірі-Аманкелді Имановтың атасы Иман батыр,баласы Амангелді батыр туралы
білесіндер ме?! Бұл кісілердің ерлігін ұрпақтар сабақтастығы деуімізге болады.

Ұрпақтар cабақтастығы: Атасы Иман батыр - Кенесары бастаған отаршылдыққа қарсы күреске қатынасқан, өзі- Амангелді Иманов – 1916 жылғы ұлт- азаттық күрес басшысы, баласы – Рамазан Амангелдиев – Ұлы Отан соғысында Мәскеу шайқасына қатынасып, Серпухов түбіндегі Воронино қыстағындағы шайқаста 13 фашистің көзін құртып, өзі де қаза тапты. Міне, үш ұрпақ өкілдері Отан үшін от кешті. Біз – бүгінгі ұрпақ ата-бабаларымыздың ерлік дәстүрін жалғастырушы болуымыз керек.

ІІ. Мағынаны тану – мәтінмен жұмыс.

1 топ оқушыларына – Жетісудағы көтеріліс,

2 топ оқушыларына – Торғайдағы көтеріліс,

3 топоқушыларына көтерілістің жеңілу себебеі, қорытындылары беріледі.

(Оқушыларға тапсырманы оқулықтан оқып, тезистеп, қорғауға дайындалу тапсырылады және әр топқа тақырыптан ауытқымас үшін жаднама беріледі)

Жаднама 1 және 2 – топқа.

• Қозғалыстың басшылары, қамтыған аумағы, ұйымдастыру мәселелері, көтерілістің болған жерлері, қатынасқан адам саны, шайқастың барысы патша әкімшілігінің саясаты, көтерілістің салдары.

Жаднама 3-топқа

-Қозғалыстың сипаты, ұлтаралық қатынас, дала стратегиясы,көтерілістің жеңілу себебі, көтеріліс басшыларының тағдыры, қозғалыстың тарихи маңызы.

(Топ берілген тапсырманы қорғайды)

ІІ Оқушылар ізденістері.

1.Топтағы үш оқушы жоспардағы көрсетілген сұрақтарға қысқаша тоқталып,түсіндіріп өтеді.Оқытушы міндетті түрде пысықтайды.

оқушы

Зерттеу жұмысы

Қарқара аймағындағы көтеріліс басшыларының бірі-Қазыбек Шорманұлы және Серікбай Қанайұлы туралы айтып өтті.

Қазыбек Шорманұлы –Қарқара көтерілісі басшыларының бірі. Ол 1864 жылы Жетісу облысы Жаркент уезі Байынқол болысында дүниеге келіп, 1916 жылы 8 тамыз күні Қырғызиядағы Қарақол қаласында бір топ көтеріліс басшыларымен  бірге атылды. Қазыбек Шорманұлы 1916 жылғы шілде айының бас кезінде Қарқара-Кеген –Нарынқол өңірлерін мекендеген елдерді Ж.Мәмбетов, Ұ.Саурықов, Ә.Сұлтанбеков сынды беделді адамдармен бірге маусым жарлығына қарсы шығуға үндеді. Ереуілтөбеде болған көп адам қатынасқан мәжілісте патша жарлығын

орындауға қарсы шықты. Осы жиыннан кейін Қарқара көтерілісі басталды. Көп кешікпей патша жазалаушылары Ереуілтөбеде болғандарды түгелімен тұтқындап, түрмеге жапты. Бір топ басшылары ату жазасына кесілді.

Серікбай Қанайұлы-Қарқара көтерілісі жетекшілерінің бірі. Ол қазіргі Алматы облысының Райымбек ауданы Жалаңаш ауылында 1870 жылы 3 қазанда дүниеге келіп, 1916 жылы 3 тамызды Кеген ауылы маңындағы Қайқы асуында қайтыс болған. 1916 жылғы патша өкіметінің маусым жарлығына қарсы Ұзақ, Жәмеңке батырлармен көтерілісшілердің 400 адамнан тұратын алғашқы жасағын ұйымдастыруға тікелей араласты. Көтеріліс жеңіліске ұшырағанда, көптеген серіктерімен бірге патша жендеттерінің қолынан оққа ұшты. Ол туралы Мұхтар Әуезовтың «Қилы заман» повесінде айтылған.

оқушы

Зерттеу жұмысы

Қостанай өңірінен шыққан дәрігер Әбубәкір Алдияров туралы.

Алдияров Әбубәкір Бермұхамедұлы- қоғам қайраткері. 1904 жылдан Ақтобе, Қостанай өңірінде дәрігер болып қызмет істеді. Әубәкір 1916 жылы Белоруссияда (Минск қаласы) қара жұмысқа алынған қазақтар арасында дәрігерлік қызмет атқарды. 1917 жылы елге оралған соң Алаш қозғалысына белсене араласты. Алашорданың Қостанай уездік комитетінің төрағасы және Торғай облысы комитетінің мүшесі болды. Алдияров Әбубәкір Бермұхамедұлы Алаш қозғалысына белсене араласқаны үшін 1928 жылы Өскеменге жер аударылды. 1936-1938 жылдары Қырғызстанның Қарақол қаласында, Тараздағы темір жол ауруханасында қызмет істеді. Алдияров 1938 жылы жала жабылып, ату жазасына кесілді. 1956 жылы 20 қыркүйекте ақталды.

ІІІ. Ойтолғаныс
Интерактивті тақтадан төмендегі тапсырмаларды орындайды.Төмендегі мәліметтер бойынша сызба сызыңдар

1 Көтеріліс ең күшті болған аймқтарды қоңырмен бояңдар

2 Қобалжу болған жерді басқа түске бояп көрсетіңдер

3 Қозғалыс басшылары кімдер болды
IV. Сахналық көрініс (Алдынала тапсырылып, дайындалды)
Қатысушылар: Автор: Б. Әшекеев – Жайылмыс болысының ханы, көтеріліс басшысы.
М.А. Фольбаум – Жетісу генерал-губернаторы.
А. Мальшев – урядник, Бекболатты қаралау ісін жүргізуші.
Автор: 1916жылғы оқиғаға Жетісудағы 102 болыстың барлық ер-азаматтары қатысты. Жетісудағы көтерілістің ең ірі ошақтары Асылдағы –Қызылбөрік, Үшқоңырдағы – Жайылмыс, Кастек Самсыдағы – Ботбай, Тайторы болыстарында болды. Жайылмыс болысындағы көтерілісті 73 жастағы Б. Әшекеев басқарды. Жалпы көтеріліске Т. Бокин басшылық етті. 7 шілдеде – Үшқоңырда, 8 шілдеде Үлкен сазда Жайылмыс қазақтарының съезі өтіп, “Не істесе де балаларымызды солдатқа бермейміз!” – деп 45 адам қол қойған қарсылық білдірілді. 10 шілде күні тағы да Үлкен сазда 5000 адам қатысқан съезді өтіп: “Патшаға солдат бермейміз, бәріміз бірігіп соғыс ашамыз!” – деген қорытындыға келді.
Бұл уақытта Алматыдан полковник Базилевский бастаған жазалаушы отряд та шыққан болатын. Тамыздың 10,11 және 13 күндері сап түзеген қарулы солдатпен шайқасып, күші басым жаудан көтерілісшілер үлкен шығынмен солдатпен шайқасып, күші басым жаудан көтерілісшілер үлкен шағынмен жеңіледі. Бұл қорлыққа шыдамаған Бекболат батыр өзі келіп беріледі. 7 қыркүйек күні Бекболаттан үшінші рет жауап алынады.
Урядник Малышев: Неге соғыстың?
Бекболат батыр: Қиянатқа, қысымға шыдамадым!
Малышев: Көтерілістің басшысы Т.Бокин қайда?
Бекболат батыр: Ондай адамды білмеймін!
Малышев: Көтерілісті кім ұйымдастырды?
Бекболат батыр: Өзім.
Малышев: Бар шындықты айтып бер, сонда жазаң жеңілдейді?
Бекболат батыр: “Арым- жанымның садағасы, екшкімді де айтпаймын!”
Малышев: Бүгін соңғы күн, ертең дарға асыласың, шынынды айт, кәрі қақпас!

Бекболат батыр: Үшінші сөзге салдың осыменен,
Өлтіргелі жатырсың шошып менен.
Сен итке қысқа жауап қылмадым ба?
Қайта-қайта сұрайсың шошып менен.
Рас, мен соғысуға шықпақ болдым,
Басынды жер астына тықпақ болдым,
Рас десең, рас сөз мен айтайын,
Ақ патшаның тұқымын құрпақ болдым!
Малышев: Жап аузынды!
Бекболат батыр: Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ!
Автор: Боралдай асуы. Дар ағашының қасында үшеу тұр. Олар: Жетісу қозғалысының жетекшілерінің бірі, асқан батырлығымен аты шыққан Б.Әшекеев және оның серіктері Қ.Сыпатаев пен Б. Тамабаев
Үкім оқылады.
Верный гарнизонының әскери соты қаулы етеді:
...Жайылмыс болысының қазағы Бекболат Әшекеев барлық құқынан айырылып, өлім жазасын алсын және ол дарға асу арқылы орындалсын...
Бекіткен Жетісудың генерал- губернаторы М.А. Фольбаум. 1916 ж.
7 қыркүйек. Верный қаласы
М.А. Фольбаум: Үкім орындалсын!
Бекболат батыр: Хош, халқым! Хош, туған жер!
V. Insert арқылы оқушылардың сабақты қалай игергенін тексеру.

VI. Қорытынды
VII. Үйге тапсырма: Тақырыпты оқу, сұрақтар мен тапсырмаларға жауап беру.
Шығармашылық тапсырма:
1. Алаш зиялыларының ұлттық этностық тұтастықты сақтап қалу идеясының дұрыстығы.
2. Отаршылдық езгіге қарсы күрескен ұлт-азаттық күрес басшыларының тарихтағы орны.
Оқушыларға: И. Дәукебаев “Бекболат батыр”, О.Шипин “Амангелді батыр”, М.Әуезов “Қилы заман”, С.Сейфуллин “Тар жол, тайғақ кешу” шығармалары оқуға ұсынылады.

Тема урока:Национально –освободительного восстания в Казахстане 1916 г.

Цели урока:

Образовательная:уяснить,объснить признаки против колонизаций и имперализма национально-освободительного движение 1916 года;уяснить ход движение в самых крупных центрах,руководителей,причины поражение и историческое значение.

Развивающая:научить разбирать,доказывать свое мнение об историческом событий с помощью критического мышление.

Воспитательное:формирование личности на примере руководителей национально-освободительного движение.Воспитание патриотических чуств учащихся.

Тип урока:урок-пойск.

Используемая технология:технология критического мышление.

Способ проведение:интерактивная доска,вопрос-ответ,работа стекстом,работа в группах,заполнение таблицу,сравнение,сценический показ.

Наглядности:карта Казахстана,портреты руководителей освободитеьного движение,выставка книг.

Межпредметные связи:всемирная история,казахская литература.

Ход урока

I Организационный момент.

II Проверка домащние задание.

Проверка тестовая

1.Военный союз,созданный с целью раздельения мира в начале ХХ века.

а) пакт Багдата,НАТО

б ) Союз трех,Антанта

с) Варшавский договор,АНЗЮС.

2.Основная причина национально-освободительного движение 1916 года.

а) Усиление политически колонизаций царского правительство

б) Внедрение сиой админстративной реформы.

с) Призав казахов на черную работу в армию.

3.Сколько га земли отобрало царское правительство к1917 году.

а)17 млн га

б)

с)

4.Какое происшествие послужила причиный воостаниея 1916 года

а) политика оседлости

б)роспоряжение царя временные

с)трудности войны

5.Приставилители ревалютцонный группы, призывавалии народ к восстанию

а) А. Байтурсунов, С. Садуакас

б) М. Дулатов, Ә. Жангелдин

с) А. Имашов, Т. Бокин

6. Когда вышел тайныи приказ Туркестанского генерал-губернаторы А.Курапаткина?

а) 1916 г. 23 августь

б) 1916 года 8 августь

с) 1916 года 25 июня

7. Опасивишиеся, что безоружный народ станет жертвои – карательных мероприятии царского правительство и призывавиине. «Слушайте, не проливайте кровь, не сопротивляйтесь!»

а) Револьютцонные демократы

б)либеральное демократы

c) эсеры и кадеты

8.Какую тактику использовало царское правительство соответствующую роспаряжению?

а)агитация среды населения

б)силой брать в армию бедняков

с)соглашение с местными богачами

9.Сколько человек намеревалось взять на черную работу с Туркестана и территории степи

а)500 000 человек

б)250 000 человек

с)300 000 человек

10.Кто был движущей силый национально-освободительного движения

а)казахская интеллигенция

б)казахские рабочи и ремесленники

с)бедняки и крестьяне

ІІІ.Этап объяснения нового урока

План:1)центр движения в Жетису.

2)восстания в Торгая.

3.Итоги восстания,причины поражения и историческое значение.(ученики разделены на 3 группы)

4.Поиски учащихся.

5.Расуждения

І. Усление интереса восполинание прошедшего.В годы первой меравой войны.Казыбек Шорманулы-один из руковдителей восстания Каркара.Он родился в 1864 г. в волости Байыкол,жаркентского уезда Жетисуского облости.В 1916 г.8августа был растрелиян в городе Каракол Киргизии вместе с группой рукаводителей восстания. Он призывал против временного указа вместе с авторитетными людьми , как Ж.Мамбетов,У.Саурыков,А.Султанбеков,население Каркара-Кегеи-Нарынкол.

Отказался исполнять указ царя в совещании на Ереултобе ,где присутствоваю много людей.После этого совещания началось восстании Каркара царские наказатели всех участников совещании на Ереултобе взели в план и заключили в тюрьму.Группа рукаводителей были растреляии.

Серикбай Канайулы – один из рукаводителей воостания Каркара.Он родился 3 октября 1870 года в нынешнем ауле Жаланаш Райымбекского района,Алматинской области.Умер в 1916 г 3 августа. Был непосредственным организатором начального вооруженного указа. После поражение востания вместе со своими соратниками погиб от руки царских палачей. О нем повествует М.Ауэзов в своем романе «Қилызаман»

Исследовательская работа учеников.

О враче Абубакире Алдиярове,выходце из Костаная.Алдяров.А,Б-общественный деятель.С 1940 года работал врагом в Костанайском регионе.Он врагевал в 1916 г. Белоруссии среди казахов,взятых на гернун работу .После возвращения в 1917 году на родину ,активии участвовал в движении Алаш . Являлся председателем Костанайского уездного комитета Алдияров.А.Б. за активное участие в движении Алаш был в ссылке В Оскемен.С 1936-1938г.г. в город Каракол Киргизии,в железнодорожный больнице Тараза работал врагом. В 1938 г был приговорель к расстрелку .В 1956 году 20 сентября реабилитировал.

III Рассуждения

Выполняют задания с интерактивный доски.

Подготовьте таблицы по нижеследующим

1.Коричневым цветом красите окрестности где были самые сильные восстания

2.Другим цветом окрасьте места,

3.то был руководителями движения.

IV.Сценическая постановка(заранее подготовлена)

Участники :Автор: Б.Ашекеев-хан волости Жайылмыс ,руководитель восстания.

М,А,Фольбаум-генерал-губернатор Жетису,

А,Мальшев-урядник,следователь по делу наказания Бекболата .Автор:В событими 1916года участвовали всё мужское иаселеним 102 волостей Жетису.Самые крутные очаги восстания на Жетису.Кызылборк в Асыл ,Жайылмас-в Ушконыре Ботбай в Кастек Самск. И волость Тайтори .

Восстаниие в Жайылмисской волости возглавил 73-летнии Б.Ашекеев.Вам восстанием руководил Т,Бокин 7 июля в Ушконыре. 8июля в Улкенсазе прошел съезд казахов Жайылмис . “Ни в коем случае детей своих не отдадим в солдаты’’ 10 июля опять в Улкенсазе с участием 5 000 человек прошел съезд.Они пришли к выводу :Царю не дадим солдат все объедининившся начнем войну!

В это время из Алматы вышел карательный полковником Базылевским.Сражалась с хорошо вооруженным отрядов 10,11,13 августа участники восстания потерепели порожения от превосходящих в силе солдат царской армии . Не вытерпев такого позора,Бекболат батыр сам сдался 7сентября Бекболат батыра допрашивали в третий раз.

Урыдник Малышев:Почему сражался?

Бекболат батыр :Не вытерепев давления и злодеяния

Малышев: Где руководитель восстания Т,Бокин?

Бекболат .б :Не знаю такого человека!

Малышев :Кто организовал восстание?

Бекболат.б: Я!

Малышев: Скажи всю правду,тогда наказание будет меньше?

Бекболат.б: Часть важнее всего ,никого не назову

Малышев: Сегодня последний день,завтра тебя повесят,скажи правду ,старый хрыч!?

Бекболат.б:

Үшінші сөзге салдың олсыменен,

Өлтіргелі жатырсың шошып менен.

Сен итке қысқа жауап қылмадым ба?

Қайта-қайта сұрайсың шошып менен.

Рас,мен соғысуға шықпақ болдым ,

Басыңды жер астына тықпақ болдым.

Рас десең ,рас сөз мен айтайын ,

Ақ патшаның тұқымын құртпақ болдым!

Малышев: закрой рот

Бекболат.б: Хоть убивай , но говорить правду мне не запретишь!

Автор: Перевал Баралдай.Возле дерево.Дар стоят трое.

Это: Один раз руководителей востание Жетису,известным-отчаянный с мелостью Б.Ашекеев и его соратники К.Сыпатаев и Б.Тамабаев.

Читается приговор

Военный суд гарнизона Верный постановляет

• Какая колонизаторская политика

• Назовите фактора являвшиеся причиный начало восстания

• В чем главная причина восстание

Ребята,знаете ли вы,что дед одного из руковадителей этого востание Амангелди Иманова,Иман батыр. Подвиги этих модеймы называем примственностью поколени.

Примственность поколении:Дед Иман батыр-участвовал в борьбе против колонизации Кенесары батырағсам А.Иманов-руководитель национально-освободительного движение 1916 года,сын Рамазан Амангелдиев-участник сражение под Москвой в Великой Отечественный войне.

Погиб в сражение под Сертуховым в зимовье Воронино уничтожив 13 фашистов.Так,представителей трех поколении сражались за Родину.Мы сегодняшние поколение должны быть продолжателями традиции подвигов наших отцов и дедов.

III.Работа стекстом.

I группа –восстание на Жетису

II группа-восстание Торгае

III группа-причины поражения и итоги восстание.

Задания ученикам: задание прочитать в учебнике,написать тезисы, и защитить свой проекты.

Чтобы не отклонялись от темы учеником раздаю памятки.

Памятка для I и II группы

-Руководителелей движение,охваченная территория,организационные вопросы,места, где были восстание,числоучастников,ход восстание,политика админстрации царя,последствии восстание.

Памятка III группы.

-Характер восстание,межнациональние отношение стратегия степи,причины порожение восстание,судьбы руководителей восстание,историческое значение восстание.( Защита проектов).

Поис учащихся

1.3 ученика кратко остановливаесь на указанных вопросах объсняют.Учитель объзателно вносит свой коррективы.

Исследовательскоя работа.

Ученик расказывает о руководителях восстания.

Казыбек Шорманулы и Серикбае Канайулы

Insert проверка,как у своей учениками урок.

Заключение : д/з прочитать,выполнить задания к теме.

Творческое задание.

1.Правильность идей интеллигенции Алаш о сохранении единство национального этноса.

2.Место в истории руководителей национально –освободительного движение против колонизации.

Рекомендовано ученикам:Прочитать произведение:И.Даукебаева «Бекболат батыр»; О Шипина «Амангелі батыр»; М Ауэзова «Қилы заман» С.Сейфулина «Тар жол тайғақ кешу»7