Бөлім:

«Координация және реттелу, биофизика»

Педагогтің аты-жөні:

Тезекбаева Карлыгаш Толешовна

Күні:

Сыныбы: 9 «а,ә,б»

Қатысушылар саны: Қатыспағандар саны:

Сабақтың тақырыбы:

Гомеостазды тұрақты ұстаудың механизмдері. Биологиялық жүйелердегі оң және теріс қайта байланыс. §27.Гомеостазды сақтау механизмі. БЖБ (20-мин)

Оқу бағдарламасына сәйкес оқу мақсаты

9.1.7.5 - ағзаның ішкі ортасының тұрақтылығын ұстаудағы гомеостазды сақтаудың механизмін түсіндіру;

Сабақтың мақсаты:

ағзаның ішкі ортасының тұрақтылығын ұстаудағы гомеостазды сақтаудың механизмін түсіндіреді және координация және реттелу,биофизика бөлімі бойынша жиынтық бағалау тапсырмаларын орындайды;

Сабақ кезеңі

Мұғалімнің әрекеті

Оқушының әрекеті

Бағалау

Ресурстар

Сабақтың басы

Бұрынғы білімін еске түсіру

Оқушылармен амандасу, түгендеу, сынып тәртібін қадағалау.

"Ойлап тап және таныстыр" әдісі

Мақсаты: Оқушылардың қиялын, шығармашылық қабілетін дамыту және тақырыпты түсінуді жеңілдету.

Тапсырма:

Нейрокомпьютерлік интерфейске негізделген жаңа құрылғыны ойлап табыңыз. Құрылғыны сипаттап, оны сыныпқа таныстырыңыз.

1.Құрылғыңыздың атауын ойлап табыңыз.

2.Оның қандай функциялары бар екенін 2-3 сөйлеммен сипаттаңыз.

3.Құрылғының схемасын немесе суретін сызыңыз (қағазға немесе электронды түрде).

Оқушылар амандасады, сынып тәртібін сақтайды.

Оқушылар үй жұмысы бойынша өткен білімдерін еске түсіреді. Берілген тапсырманы орындайды.

Жауабы:

1.Құрылғы атауы: "DreamLink"

2.Функциясы:

Бұл құрылғы ми сигналдарын оқып, адамдардың армандарын виртуалды әлемде көрсетуге мүмкіндік береді.

Құрылғы арқылы адам армандарын қайта көріп, оларға әсер ете алады.

3.Сурет: Құрылғы шлем түрінде жасалады, оның сенсорлары мидың сигналдарын анықтап, деректерді виртуалды шындық құрылғысына жібереді.

Дескриптор:

Құрылғы атауы анық және қызықты – 2 балл;

Құрылғының кемінде 2 функциясы сипатталған – 4 балл;

Құрылғының схемасы немесе суреті бар – 4 балл;

Интерактивті панель

Презентация

Биология 9-сынып,Автор: Н.Г.Асанов, А.Р.Соловьева,Б.Т.Ибрагимова . «Атамұра» баспасы 2019ж

Оқушылардың назарын аудару

Бөлім бойынша

Дәйек сөз немесе цитата:

"Дененің әрбір жасушасы биологиялық оркестрдің нотасындай. Егер бір нотада қате кетсе, бүкіл әуен бұзылады." – Карл Саган

"Қызықты тәжірибе" әдісі

Мақсаты: Гомеостаз механизмдерін нақты мысал арқылы көрсету.

Тапсырма:

1.Бір ыдысқа мұздай су, екінші ыдысқа жылы су құйыңыз.

2.Оқушылардан қолдарын алдымен жылы суға, содан кейін мұздай суға салып, денелерінде қандай өзгерістер болғанын байқауын сұраңыз.

3.Байқалған өзгерістерді дене температурасының реттелу механизмімен байланыстырып түсіндіріңіз.

«Қызықты деректер»

- Тақырыпқа байланысты қызықты фактілер, оқиғалар немесе нақты өмірден алынған мысалдар оқушылардың назарын аударуға көмектеседі және олардың материалды жақсырақ есте сақтауына ықпал етеді.

Дене температурасы – өмірдің тұрақтылығының көрсеткіші:

Адамның дене температурасы шамамен 36,5-37°C аралығында тұрақты болады. Егер ол 2-3°C-қа өзгерсе, ағза үшін қауіпті жағдайлар туындауы мүмкін.

"Керемет реттеуші" ми:

Ми дене температурасы, қан қысымы, тыныс алу және қан құрамындағы глюкоза деңгейі сияқты негізгі процестерді басқару үшін гомеостазды реттейді. Бұл процесс гипоталамус арқылы жүзеге асады.

Тері – "суытқыш жүйе":

Дененің қызып кетуіне жол бермес үшін тері арқылы 1 литрге дейін тер шығуы мүмкін. Бұл теріс қайта байланыс механизмінің мысалы.

Қанның рН деңгейі тұрақтылығы:

Қанның рН деңгейі 7.35-7.45 аралығында сақталуы керек. Егер бұл деңгей өзгерсе, дененің жүйелері дұрыс жұмыс істей алмайды.

Ұйқы – гомеостазды сақтау кілті:

Ағза ұйқы кезінде жасушаларды қалпына келтіріп, ішкі ортаның тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Ұйқысыздық гомеостаздың бұзылуына және ағзаның жұмыс қабілетінің төмендеуіне әкеледі.

"Қант балансы" механизмі:

Қандағы глюкоза деңгейі тым жоғарыласа, инсулин бөлініп, оны төмендетеді. Ал төмендесе, глюкагон гормоны бөлініп, деңгейін көтереді. Бұл механизм денедегі энергияның тұрақты жұмысын қамтамасыз етеді.

Оқушының логикалық ойлау қабілеті дамиды.

Өз ойын, ой-пікірлерін білдіреді. Берілген тапсырманы орындайды.

Жауабы:

1.Мұздай суға қолды салғанда тері астындағы қан тамырлары тарылып, жылуды сақтау үшін қан айналым баяулайды.

2.Жылы суға салғанда қан тамырлары кеңейіп, жылу денеден сыртқа шығарылады.

3.Бұл теріс қайта байланыстың мысалы: дене ішкі ортасының тұрақтылығын сақтап, сыртқы температураның әсерін реттейді.

Дескриптор:

Қолды жылы және мұздай суға салу тәжірибесін дұрыс орындады – 2 балл;

Денедегі өзгерістерді нақты және түсінікті сипаттады – 3 балл;

Өзгерістерді теріс қайта байланыспен байланыстырды – 3 балл;

Дәлелді және логикалық түсініктеме берді – 2 балл;

Интерактивті панель

Презентация

Биология 9-сынып,Автор: Н.Г.Асанов, А.Р.Соловьева,Б.Т.Ибрагимова . «Атамұра» баспасы 2019ж

Сабақтың мақсатын таныстыру

9.1.7.5 - ағзаның ішкі ортасының тұрақтылығын ұстаудағы гомеостазды сақтаудың механизмін түсіндіру;

Оқу мақсаты бойынша

Дәйек сөз немесе цитата:

"Гомеостаз – бұл тіршіліктің теңгерімі, ол табиғаттың ең нәзік және ең маңызды үйлесімділігі." – Уолтер Кэннон

"Гомеостазды сақтау – ағзаның өзін-өзі қорғау қабілетінің негізгі тірегі." – Пол Эрдс

Кілт сөздер (жұп/топ бөлу үшін):

Гомеостаз

Теріс қайта байланыс

Оң қайта байланыс

Тұрақтылық

Тепе-теңдік

Жаңа сабақтың оқу мақсатын жазады.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Интерактивті панель

Презентация

Биология 9-сынып,Автор: Н.Г.Асанов, А.Р.Соловьева,Б.Т.Ибрагимова . «Атамұра» баспасы 2019ж

Құндылық:

«жасампаздық және жаңашылдық»

Теориялық білім: Гомеостаздың биологиялық мәні мен оң және теріс қайта байланыс механизмдерін түсінеді;

Практикалық дағдылар: Тәжірибелер арқылы ағзаның сыртқы әсерлерге реакциясын бақылап, механизмдерін сипаттайды;

Функционалдық сауаттылық: Гомеостаз принциптерін денсаулықты басқаруда қолданады;

Сабақтың оқу мақсатымен байланысты басты құндылықтармен танысады. Ой қозғау жүзеге асады.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Интерактивті панель

Презентация

Биология 9-сынып,Автор: Н.Г.Асанов, А.Р.Соловьева,Б.Т.Ибрагимова . «Атамұра» баспасы 2019ж

Сабақтың ортасы

Жаңа тақырыпты таныстыру

«Бейнетүсіндіру» әдісі. мұғалім жаңа сабақты бейне сурет, кесте арқылы түсіндіру.

Оқушылар жаңа сабақ бойынша дайын кестені дәптерге түртіп жазады. Ой қозғау жүзеге асады.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Интерактивті панель

Презентация

Оқушыларға бағыт бағдар беру

«Проблемалық оқыту әдісі»

Мақсаты: Оқушылардың нақты өмірлік жағдайларды шешуге қабілетін арттыру.

Тапсырма:

Проблема: "Егер ағзадағы теріс қайта байланыс механизмі бұзылса, қандай жағдайлар орын алуы мүмкін?"

1.Осы жағдайға мысал келтіріңіз.

2.Мәселені шешу жолдарын ұсыныңыз.

3.Гомеостаз механизмдерінің ағза үшін маңызын сипаттаңыз.

Жауабы:

1.Мысал: Қандағы қант деңгейін реттейтін теріс қайта байланыс бұзылған жағдайда, қант диабеті пайда болуы мүмкін. Бұл кезде инсулин дұрыс бөлінбейді немесе жасушалар оны қабылдамайды.

2.Шешу жолдары:

Диетаны реттеу.

Инсулин терапиясын қолдану.

Қандағы қант деңгейін үнемі бақылау.

3.Маңызы: Теріс қайта байланыс ағзадағы тепе-теңдікті сақтап, барлық жүйелердің дұрыс жұмысын қамтамасыз етеді.

Дескриптор:

Теріс қайта байланыс бұзылуының нақты мысалы келтірілді – 3 балл;

Мәселені шешу жолдары логикалық және нақты ұсынылды – 3 балл;

Гомеостаз механизмінің маңызы дұрыс сипатталды – 2 балл;

Жауап толық, логикалық реттілік сақталған – 2 балл;

Интерактивті панель

Презентация

Биология 9-сынып,Автор: Н.Г.Асанов, А.Р.Соловьева,Б.Т.Ибрагимова . «Атамұра» баспасы 2019ж

Практикалық тапсырмалар беру.

«STEM тәсілі»

Мақсаты: Жаратылыстану ғылымдарын технологиямен, инженериямен және математиканы біріктіре отырып қолдану.

Тапсырма:

Мәселе: "Гомеостазды сақтау үшін күнделікті өмірде қолдануға болатын құрылғы жасаңыз."

1.Science (Ғылым): Гомеостаздың биологиялық маңызын сипаттаңыз.

2.Technology (Технология): Құрылғы қандай технологияларды қолданатынын түсіндіріңіз.

3.Engineering (Инженерия): Құрылғының схемасын немесе құрылымын сызып көрсетіңіз.

4.Mathematics (Математика): Құрылғының жұмысын сипаттайтын формула немесе өлшем көрсеткіштерін ұсыныңыз.

Жауабы:

1.Ғылым: Құрылғы дене температурасы өзгергенде оны реттеу үшін жасалған. Бұл теріс қайта байланысты қолданады.

2.Технология: Құрылғы терінің температурасын өлшейтін сенсорлар мен оны реттейтін салқындатқыш немесе жылыту элементтерімен жабдықталған.

3.Инженерия:

Схема: Құрылғы теріге орналастырылатын сенсорлар, процессор және басқару жүйесінен тұрады.

4.Математика:

Формула:

?қажетті=?ағымдағы+Δ?,

мұндағы ΔT – температураны реттеу мәні.

Дескриптор:

Гомеостаздың биологиялық негізі дұрыс сипатталды – 2 балл;

Құрылғының технологиялық ерекшеліктері нақты көрсетілді – 3 балл;

Құрылғы схемасы дұрыс және түсінікті көрсетілді – 3 балл;

Математикалық формула немесе өлшемдер енгізілді – 2 балл;

Интерактивті панель

Презентация

Биология 9-сынып,Автор: Н.Г.Асанов, А.Р.Соловьева,Б.Т.Ибрагимова . «Атамұра» баспасы 2019ж

Бағалау

«Бөлім бойынша жиынтық бағалау тапсырмалары»

Мақсаты: Оқушылардың бөлім бойынша алған білімдерін қорытындылау дағдыларын дамыту.

Оқушылар бөлім бойынша жиынтық бағалау тапсырмаларын орындайды. Ой қозғау жүзеге асады.

Дескриптор ҚМЖ қосымшасында орналасқан.

Интерактивті панель

Презентация

Сабақтың соңы

Кері байланыс беру

"3 сұрақ" әдісі

Гомеостаз механизмдері туралы:

Не түсінікті болды?

Не түсініксіз болды?

Қандай сұрақтар қалды?

Оқушылар сабақ тақырыбы бойынша сұрақтарға жауап бере отырып кері байланыс береді.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Интерактивті панель

Презентация

Білімді игеруді жақсарту және оны тәжірибеге көшіру

Үйге: 2 тоқсанда өтілген тақырыптар мен оқу мақсатын қайталау.

2 тоқсанда өтілген тақырыптар мен оқу мақсаттарын қайталайды.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Биология 9-сынып,Автор: Н.Г.Асанов, А.Р.Соловьева,Б.Т.Ибрагимова . «Атамұра» баспасы 2019ж

Бөлім

Мазмұны

Қасиеті

Қызметі

Маңызы

1. Кіріспе

Гомеостаз – ағзаның ішкі ортасының тұрақтылығын сақтайтын механизмдер жүйесі.

Үздіксіз жұмыс істеу, сыртқы жағдайларға бейімделу.

Ағзаның тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

Ағзаның сыртқы орта әсерлеріне қарамастан өмір сүруін қолдайды.

2. Теріс қайта байланыс

Ағзаның тепе-теңдіктен ауытқуын бастапқы жағдайға қайтарады.

Жылдам жауап беру, ауытқуды түзету.

Қандағы қант деңгейін реттеу (инсулин мен глюкагон арқылы).

Тепе-теңдікті сақтау арқылы ағзаның дұрыс жұмысын қамтамасыз етеді.

3. Оң қайта байланыс

Қажет жағдайларда ағзаның жауап беруін күшейтеді.

Белсендіру және процесті күшейту.

Босану кезінде окситоцин гормонының бөлінуі.

Қажетті процестерді тезірек және тиімдірек орындауға көмектеседі.

4. Биологиялық жүйелер

Гипоталамус, тері, бүйрек, бауыр және басқа да органдар гомеостазды сақтау үшін жұмыс істейді.

Әр органның үйлесімді қызметі.

Температураны, су мен тұз балансын және қан құрамын реттейді.

Ағзадағы барлық жүйелердің тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

5. Тәжірибе

Қолды жылы және мұздай суға салып, дене реакцияларын бақылау арқылы гомеостазды түсіну.

Жүйелердің жұмысын бақылау мүмкіндігі.

Дене температурасын сақтау механизмдерін зерттейді.

Гомеостаз механизмдерін нақты тәжірибе арқылы түсіндіруге мүмкіндік береді.

6. Қорытынды

Барлық механизмдер ағзаның үйлесімді жұмысын қамтамасыз етеді.

Тұрақтылықты сақтайды.

Ағза қызметінің тиімділігі мен тіршілігін қолдайды.

Ағза денсаулығын сақтау үшін негізгі рөл атқарады.

Нейрон құрлысы

Нейрон құрлысының қызметі

Аксон терминал

Көрші нейрондарға электрлік импульстарды жібереді

Миелин қабықшалары

Көрші нейрондардан электрлік импульстарды қабылдайды

Аксон

Жасушаның ДНҚ-сы орналасқан

Сома

Электрлік импульстік сигналдарды жасуша денесінен синапсқа тасымалдайды

Ядро

Аксонды орайды және электрлік сигналдарды жасуша ішінде сақтауға көмектесетін оқшаулау сияқты жұмыс істейді, бұл олардың тезірек қозғалуына мүмкіндік береді.

Дендриттер

Жасуша органеллаларының көпшілігін қамтитын жасуша денесі.

4

Нейротрансмиттерлер постсинапстық мембрананың рецепторларына қосылады.

3

Нейротрансмиттерлер синаптикалық саңылауға диффузияланады.

1

Пресинаптикалық нейронның соңына импульс келеді.

6

Нейротранмиттерлер имульс жіберілгеннен кейін жойылады.

2

Везикулалар алға қарай жылжып пресинапстық мембранамен біріктіріледі және нейротрансмиттерлерді синаптикалық саңылауға шығарады.

5

Бұл постсинапстық нейрон бойымен қозғалатын импульсті тудырады.

Үдеріс

Әріп

Na⁺ және К⁺ иондарының белсенді тасымалдануы

D

Na⁺ иондарының диффузиялануы

В

К⁺ иондарының диффузиялануы

С

Миелинденген

Миелинденбеген

Миелин қабықшасы

Липид пен ақуыздан тұрады

Миелин қабықшасы жоқ

Шванов жасушалары

Миелин қабықшасын түзеді

Раньве түйіндері

Раньве түйіндері кездеседі

Ранвье қағып алуы мүлде көрінбейді

Импульс өткізілу әдісі

Секіру арқылы

Тегіс жүреді

Импульс өткізілу жылдамдығы

Жылдам

Баяу

Орналасқан жері

Шванов жасушалары

Жануардың атауы

Мүше/

жасушалар

Пайда болу түрі

Ағза үшін электр үдерістерінің маңыздылығы

1. Адам ағзасында гомеостазды сақтау механизмі

А)Динамикалық тепе-теңдік

2. Көрсеткіштердің шамалы өзгергіштері

В) нейрогуморальды

3.Ішкі ортаның тұрақтылығы

Г) қан, лимфа, ұлпа сұйықтығы

4.Ағзаның ішкі ортасын құрайды

Д) гомеостаз

Бағалау критерийлері

Тапсырма

№

Дескриптор

Балл

Білім алушы

9.1.7.1 - жүйке жасушасының құрылысы мен қызметі арасындағы өзара байланысты орнату;

1

жүйке жасушасының құрылысы мен қызметі арасындағы өзара байланысты сипаттайды;

1

9.1.7.2 - жүйке ұлпалары мен оның құрылымдық бөліктерінің қызметтерін талдау;

2

синапс үдерісін өз реттілігімен орналастырады;

1

9.1.7.3 - жүйке импульсінің туындауы мен өтуін сипаттау;

3

әрекет потенциалы көрсетілген үдерістерді түсіндіреді;

1

4

миеленді, миеленсіз аксондарда жүйке импульстарының туындауы және өткізілуін сипаттайды;

2

9.4.4.1 - тірі ағзалардағы электрлік үдерістерді зерттеу;

5

ағза үшін электр үдерістерінің маңызын түсіндіреді;

1

электр үдерістерінің пайда болу түрін атап шығады;

1

электрді өндіретін және оны пайдалануға қабілетті жануарларды атайды;

1

9.1.7.4 - нейрогуморалды реттелудің механизмін түсіндіру;

9.1.7.5 - ағзаның ішкі ортасының тұрақтылығын ұстаудағы гомеостазды сақтаудың механизмін түсіндіру;

6

Адам ағзасында гомеостазды сақтау механизмін анықтайды;

1

Көрсеткіштердің шамалы өзгергіштерін анықтайды

1

Ішкі ортаның тұрақтылығын анықтайды

1

Ағзаның ішкі ортасын құраушыларды анықтайды

1

9.1.7.6 - өсімдіктердің өсуі мен дамуына әсер ететін заттардың әрекетін талдау;

7

Фитогормондардың 1-ші түрін анықтайды

1

Фитогормондардың 2-ші түрін анықтайды

1

Фитогормондардың 3-ші түрін анықтайды

1

Барлығы

15