§27.Онкологиялық өспелердің пайда болуы. §28. Обыралды жағдайдың пайда болуына себепші факторлар.

Бөлім:

«Жасушалық цикл»

Педагогтің аты-жөні:

Күні:

Сыныбы: 10 «а»

Қатысушылар саны: Қатыспағандар саны:

Сабақтың тақырыбы:

Онкологиялық жаңа түзілулердің пайда болуы. Обыралды жағдайлардың туындауына әсер етуші факторлар.

§27.Онкологиялық өспелердің пайда болуы. §28. Обыралды жағдайдың пайда болуына себепші факторлар.

Оқу бағдарламасына сәйкес оқу мақсаты

10.2.2.2 - жасушалардың бақылауға бағынбайтын бөлінуі нәтижесінде обырдың түзілуін түсіндіру;

Сабақтың мақсаты:

жасушалардың бақылауға бағынбайтын бөлінуі нәтижесінде обырдың түзілуін түсіндіреді;

Сабақ кезеңі

Мұғалімнің әрекеті

Оқушының әрекеті

Бағалау

Ресурстар

Сабақтың басы

Бұрынғы білімін еске түсіру

Оқушылармен амандасу, түгендеу, сынып тәртібін қадағалау.

"Құпия сөз" әдісі

Мақсаты: Оқушылардың өсімдіктердегі спорогенез және гаметогенез үдерістері туралы білімін тексеру.

Тапсырма:

Берілген құпия сөздерді пайдаланып, өсімдіктердегі спорогенез және гаметогенездің рөлін қысқаша сипаттаңыз.

Құпия сөздер:

Спорогенез: "Споралар"

Гаметогенез: "Гаметалар"

Тозаңқап: "Спора түзілетін орын"

Аналық: "Жұмыртқа"

Ұрықтану: "Тұқым"

Оқушылар амандасады, сынып тәртібін сақтайды.

Оқушылар үй жұмысы бойынша өткен білімдерін еске түсіреді. Берілген тапсырманы орындайды.

Дұрыс жауабы:

"Өсімдіктерде спорогенез арқылы тозаңқапта споралар түзіледі. Гаметогенез нәтижесінде жұмыртқа жасушасы аналықта қалыптасады. Ұрықтану кезінде гаметалар қосылып, тұқым пайда болады."

Дескриптор:

Құпия сөздерді дұрыс қолданады – 1 балл

Спорогенез бен гаметогенездің негізгі рөлін сипаттайды – 1 балл

Өсімдіктердегі үдерістердің ерекшелігін түсіндіреді – 1 балл

Интерактивті панель Презентация

Биология 10-сынып, Автор: Н.Г.Асанов, А.Р. Соловьева, Б.Т. Ибраимова. Алматы «Атамұра» баспасы 2019 ж

Оқушылардың назарын аудару

Ой қозғау» әдісі

Әдіс атауы: "Осы жағдайды анықтау"

Мақсаты:

Оқушыларға обыр (рак) ауруының дамуына әсер ететін негізгі факторларды түсіндіру, бұл аурудың алдын алу шараларын және оның даму механизмдерін түсіну.

Тапсырма:

Сұрақ:

Обыралды жағдайлардың пайда болуына әсер етуші негізгі факторларды атаңыз. Бұл факторлардың әсері қандай және олар қандай биологиялық өзгерістерге әкеледі?

Оқушының логикалық ойлау қабілеті дамиды.

Өз ойын, ой-пікірлерін білдіреді. Берілген тапсырманы орындайды.

Жауап:

Обыралды жағдайлардың туындауына әсер ететін негізгі факторлар:

Генетикалық мутациялар: Гендердегі өзгерістердің нәтижесінде жасушалардың қалыпты өсуі бұзылып, обыр клеткаларының дамуына себеп болады.

Қоршаған орта факторлары: Улы химиялық заттар, сәулелену, темекі шегу және ішімдік тұтыну обырдың пайда болуына ықпал етеді.

Иммунитеттің әлсіреуі: Иммундық жүйе бұзылғанда, ағзадағы ауытқуларды дұрыс анықтамай, ісік жасушаларының көбеюіне жол береді.

Тамақтану мен өмір салты: Майлы, зиянды тағамдарды тұтыну, физикалық белсенділіктің төмендігі де обырдың дамуына ықпал етеді.

Дескриптор:

Негізгі факторлар мен олардың әсерін нақты және толық түсіндірген – 3 балл

Факторлардың биологиялық өзгерістерге әсерін түсіндірген – 2 балл

Жауаптың қысқалығы мен нақтылығы – 1 балл

Интерактивті панель Презентация

https://drive.google.com/file/d/1y0hbHL-cZrum0HhLH8vJLgnjB8HaTui8/view?usp=drive_link

Биология 10-сынып, Автор: Н.Г.Асанов, А.Р. Соловьева, Б.Т. Ибраимова. Алматы «Атамұра» баспасы 2019 ж

Сабақтың мақсатын таныстыру

10.2.2.2 - жасушалардың бақылауға бағынбайтын бөлінуі нәтижесінде обырдың түзілуін түсіндіру;

(Көрнекілік үшін)

Дәйек сөз немесе цитата:

"Әрбір жасуша – өмірдің кішкентай ғаламы, ал оның бұзылуы – бүкіл организмнің болашағына қауіп." — Льюис Ватсон

«Қызықты деректер»

- Тақырыпқа байланысты қызықты фактілер, оқиғалар немесе нақты өмірден алынған мысалдар оқушылардың назарын аударуға көмектеседі және олардың материалды жақсырақ есте сақтауына ықпал етеді.

Обырдың 30-40%-ы өмір салты мен қоршаған орта факторларына байланысты.

Ғалымдар ДНҚ мутацияларының тек 5%-ы ғана тұқым қуалайтынын анықтады, қалғандары өмір бойы пайда болатын мутациялар.

Күнделікті қолданылатын химиялық заттар мен зиянды газдар қатерлі ісіктердің пайда болуына себеп болуы мүмкін.

Қазіргі заманғы обырды емдеу әдістері бұрынғыға қарағанда 50%-ға тиімдірек.

Әлемде әрбір 6 минут сайын жаңа обыр диагнозы қойылады.

Обырды ерте анықтау үшін дамыған елдерде жыл сайын миллиондаған скрининг тестілері жүргізіледі.

Кілт сөздер (жұп/топ бөлу үшін):

Обыр

Генетикалық мутациялар

Қоршаған орта факторлары

Канцерогендер

ДНҚ зақымдануы

Икс немесе реттегіш гендер

Репродуктивті жасушалар

Скрининг

Қатерлі ісік

Жасуша апоптозы

Жаңа сабақтың оқу мақсатын жазады.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Интерактивті панель Презентация

Биология 10-сынып, Автор: Н.Г.Асанов, А.Р. Соловьева, Б.Т. Ибраимова. Алматы «Атамұра» баспасы 2019 ж

Құндылық:

«жасампаздық және жаңашылдық»

Теориялық білім: Онкологиялық өспелердің пайда болуы және обырдың туындауына әсер етуші факторлар туралы білу.

Практикалық дағдылар: Онкологиялық өспелер мен обырдың пайда болуына әсер ететін факторларды зерттеу.

Функционалдық сауаттылық: Онкологиялық жағдайлардың пайда болуына әсер етуші факторларды түсініп, олардың алдын алу шараларын бағалау.

Сабақтың оқу мақсатымен байланысты басты құндылықтармен танысады. Ой қозғау жүзеге асады.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Интерактивті панель, презентация

Сабақтың ортасы

Жаңа тақырыпты таныстыру

«Бейнетүсіндіру» әдісі. мұғалім жаңа сабақты бейне сурет, кесте арқылы түсіндіру.

Оқушылар жаңа сабақ бойынша дайын кестені дәптерге түртіп жазады. Ой қозғау жүзеге асады.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Интерактивті панель, презентация

Оқушыларға бағыт бағдар беру

"Жасушалық деңгейде түсіндіру" әдісі

Мақсаты:

Тақырыпты жасуша деңгейінде қарастыру арқылы оқушылардың биологиялық процестерді терең түсінуіне көмектесу.

Тапсырма:

Суретте жасушалардағы онкологиялық өзгерістер бейнеленген. Онкологиялық жаңа түзілулердің жасушалық деңгейде пайда болу механизмін және обыралды жағдайларға әсер етуші факторларды сипаттаңыз.

Оқушының логикалық ойлау қабілеті дамиды.

Өз ойын, ой-пікірлерін білдіреді. Берілген тапсырманы орындайды.

Дұрыс жауап:

Онкологиялық түзілулер:

Жасушалық деңгейде:

ДНҚ мутациялары нәтижесінде жасушаның циклдік бақылауы бұзылады.

Протоонкогендер онкогендерге айналады, бұл жасушаның шексіз бөлінуіне әкеледі.

Апоптоз (жасуша өлімі) механизмдері тежеледі.

Обыралды жағдайларға әсер етуші факторлар:

Физикалық: Радиоактивті сәулелер, ультракүлгін.

Химиялық: Канцерогендер (түтін, пестицидтер).

Биологиялық: Вирустар (мысалы, папилломавирус).

Дескриптор:

Онкологиялық түзілулердің жасушалық механизмін түсіндіреді – 2 балл

Обыралды жағдайларға әсер етуші факторларды сипаттайды – 2 балл

Әсер етуші факторлардың жасуша қызметіне ықпалын көрсетеді – 2 балл

Интерактивті панель Презентация

Биология 10-сынып, Автор: Н.Г.Асанов, А.Р. Соловьева, Б.Т. Ибраимова. Алматы «Атамұра» баспасы 2019 ж

Практикалық тапсырмалар беру.

"Обырды зерттеу: факторларды анықтау" әдісі.

Мақсаты:

Оқушыларға обыр ауруының дамуына әсер ететін негізгі факторларды зерттеу, нақты өмір жағдайларында қолданылатын ғылыми әдістерді түсіндіріп, оларды сараптап, ғылыми тұрғыдан анықтау.

Тапсырма:

Сұрақ:

Обыр ауруына әсер ететін факторларды зерттеу үшін оқушыларға бірнеше жағдай беріледі. Әр жағдайда факторларды анықтап, олардың обырдың дамуына ықпалы мен әсерін талдаңыз.

Ситуация 1: Адам 20 жыл бойы темекі шегіп, жиі алкоголь тұтынады. Осы өмір салты қандай өзгерістерге әкелуі мүмкін?

Ситуация 2: Адамда генетикалық мутация анықталды, оның отбасында обыр болған. Мұндай жағдайда қандай алдын алу шаралары қажет?

Ситуация 3: Қоршаған ортада көп уақыт өткізу барысында адам канцерогендерге жиі ұшырайды. Бұл қандай биологиялық өзгерістерге алып келуі мүмкін?

Қадамдар:

Әр оқушыға немесе топқа бір ситуация беріледі.

Оқушылар теориялық білімдеріне сүйеніп, ситуацияны саралап, обырдың дамуында қандай факторлардың маңызды екенін анықтайды.

Әр жағдай бойынша келесі сұрақтарға жауап береді:

1.Бұл фактордың обырдың дамуындағы рөлі қандай?

2.Қандай биологиялық өзгерістер болуы мүмкін?

3.Осы жағдайдың алдын алу үшін қандай шаралар қабылдануы керек?

Қадам сұрақтары мен жауабы:

Бұл фактордың обырдың дамуындағы рөлі қандай?

Қоршаған ортадағы канцерогендер (мысалы, химиялық заттар, радиоактивті сәулелер) ДНҚ зақымдалуына және жасушалардың бақылаусыз өсуіне әкеледі, бұл қатерлі ісіктердің пайда болуына жол береді.

Қандай биологиялық өзгерістер болуы мүмкін?

ДНҚ мутациялары

Қатерлі ісіктердің пайда болуы

Жасушалардың апоптозын (өлу) тежелуі

Иммундық жүйенің әлсіреуі

Осы жағдайдың алдын алу үшін қандай шаралар қабылдануы керек?

Қоршаған ортаны қорғау (қорғаныш құралдарын пайдалану, жақсы вентиляция).

Канцерогендерден сақтану, қауіпсіздік шараларын сақтау.

Қоршаған ортадағы ластануды бақылау.

Оқушының логикалық ойлау қабілеті дамиды.

Өз ойын, ой-пікірлерін білдіреді. Берілген тапсырманы орындайды.

Жауаптар:

Ситуация 1:

Адам 20 жыл бойы темекі шегіп, жиі алкоголь тұтынады. Осы өмір салты қандай өзгерістерге әкелуі мүмкін?

Жауап:

Темекі шегу және алкоголь тұтыну канцерогендерге (обыр қоздыратын заттар) әсер етуі мүмкін, әсіресе өкпе, асқазан, бауыр, ауыз қуысы мен тамақтың ісіктерін дамытуға ықпал етеді. Бұл әрекеттер ДНҚ молекулаларында мутацияларға алып келіп, жасушалардың бақыланбайтын көбеюіне себеп болуы мүмкін. Бұл жүрек-қан тамырлары аурулары мен басқа да көптеген денсаулық мәселелеріне де әсер етеді.

Ситуация 2:

Адамда генетикалық мутация анықталды, оның отбасында обыр болған. Мұндай жағдайда қандай алдын алу шаралары қажет?

Жауап:

Егер адамның отбасында обыр ауруы болса және ол генетикалық мутацияны мұраға алса, оның қатерін төмендету үшін бірнеше алдын алу шараларын қабылдау қажет:

Қан және жасушалық деңгейде толық тексеру жүргізу.

Қоршаған ортадан мүмкін болатын канцерогендерден аулақ болу.

Дұрыс тамақтану, дене белсенділігін арттыру және стресс деңгейін төмендету.

Сәулеленуден аулақ болу және медициналық тексерулерді жүйелі түрде өткізу.

Ситуация 3:

Қоршаған ортада көп уақыт өткізу барысында адам канцерогендерге жиі ұшырайды. Бұл қандай биологиялық өзгерістерге алып келуі мүмкін?

Жауап:

Қоршаған ортадағы канцерогендерге жиі ұшырау (мысалы, ауа ластануы, химиялық заттар) ДНҚ-да мутацияларды тудырып, жасушалардың бақыланбайтын көбеюіне алып келуі мүмкін. Бұл ісік жасушаларының дамуына себеп болуы мүмкін. Сонымен қатар, иммундық жүйенің әлсіреуі және жасушалардың табиғи апоптозы (өлуі) бұзылуы мүмкін. Ағзадағы тұрақты мутациялар мен жасушалардың бақылаусыз өсуі обырдың дамуына ықпал етеді.

Дескриптор:

Факторларды нақты және толық талдаған – 3 балл

Әр жағдай бойынша биологиялық өзгерістерді түсіндірген – 2 балл

Қорытынды мен ұсыныстарды нақты әрі түсінікті жазған – 1 балл

Интерактивті панель

Презентация

Жұмыс дәптерлері

Үлестірме парақтар

Бағалау

Әдіс атауы: "Ойнап, Өсіп, Бағалан!"

Мақсаты:

Оқушыларды ойын арқылы білім алуға ынталандырып, олардың өз деңгейін бағалап, нәтижеге жету жолында сенімін арттыру.

Оқушының логикалық ойлау қабілеті дамиды.

Өз ойын, ой-пікірлерін білдіреді. Берілген тапсырманы орындайды.

Дескриптор:

-тапсырманың әр дұрыс жауабы үшін -1 балл;

Интерактивті панель, презентация

АКТ

https://wordwall.net/ru/resource/84992594

Сабақтың соңы

Кері байланыс беру

"Обыралды жағдайдың факторлары"

Мақсаты: Оқушылардың обырды тудыратын факторлар туралы түсінігін тексеру.

Оқушылар обырдың пайда болуына әсер ететін негізгі факторларды түсініп, оларды «1», «2», «3» шкаласында бағалайды.

1 – Обыралды жағдайлардың пайда болуына әсер етуші факторлар туралы толық түсінігім жоқ.

2 – Обыралды жағдайлардың негізгі себептерін білемін, бірақ кейбір факторлар түсініксіз.

3 – Обыралды жағдайлардың пайда болуына әсер етуші барлық факторлар туралы толық түсінігім бар.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Интерактивті панель

Презентация

Білімді игеруді жақсарту және оны тәжірибеге көшіру

Шығармашылық жұмыс.

§29. Қартаю. Қартаю үдерісі туралы теория.

Білім алушылар келесі тақырыптың тақырыбымен және тірек сызба сызады. Ой қозғау жүзеге асады.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Биология 10-сынып, Автор: Н.Г.Асанов, А.Р. Соловьева, Б.Т. Ибраимова. Алматы «Атамұра» баспасы 2019 ж

Тақырып

Мазмұн

Қызықты деректер

Обырдың анықтамасы

Обыр — жасушалардың бақыланбайтын көбеюінен туындайтын ауру. Ол ағзадағы кез келген мүшеде пайда болуы мүмкін.

Әлемде әрбір 6 минут сайын жаңа обыр диагнозы қойылады.

Обырдың себептері

1. Генетикалық мутациялар: ДНҚ-дағы өзгерістер обыр клеткаларының пайда болуына әкеледі.
2. Қоршаған орта факторлары: Канцерогендер (темекі түтіні, химиялық заттар, радиация) обырды қоздырады.
3. Өмір салты: Қате тамақтану, физикалық белсенділіктің аздығы, стресстің жоғары деңгейі.

Қазіргі заманғы обырды емдеу әдістері бұрынғыға қарағанда 50%-ға тиімдірек.

Обырдың салдары мен әсері

Обыр жасушаларының бақылаусыз көбеюі нәтижесінде ағзаның қалыпты жұмыс істеуі бұзылады, басқа мүшелерге метастаздар түсуі мүмкін.

Обырдың 30-40%-ы өмір салты мен қоршаған орта факторларына байланысты.

Обырды алдын алу жолдары

1. Дұрыс тамақтану: Жеміс-жидек, көкөністер мен талшықтардан тұратын диета.
2. Физикалық белсенділік: Тұрақты жаттығулар мен спорт.
3. Темекіден бас тарту: Темекі шегудің обыр туындауына 30%-ға дейін ықпалы бар.
4. Медициналық тексерулер: Скринингтер арқылы ауруды ерте анықтау.

Темекі шегу мен алкоголь тұтыну обырдың дамуын 30%-ға дейін арттырады.

Обырды емдеу жолдары

1. Хирургия: Ісікті алып тастау.
2. Химиотерапия: Дәрілік заттармен емдеу.
3. Радиотерапия: Сәулемен емдеу.
4. Иммунотерапия: Иммундық жүйені күшейту арқылы емдеу.

Әрбір 8-ші әйел сүт безі обырымен ауырады.

Обырдың түрлері

Өкпе обыры, сүт безі обыры, асқазан обыры, тері обыры, жатыр мойнының обыры — әртүрлі мүшелерде дамитын обыр түрлері.

Өкпе обыры — әлемде ең жиі кездесетін обыр түрі.

Кезең

Мазмұн

1. Генетикалық мутация

Обырдың пайда болу процесі генетикалық мутациядан басталады. ДНҚ-дағы өзгерістер жасушалардың қалыпты өсуін және бөлінуін реттейтін механизмдерді бұзады.

2. Дисбаланс және бақыланбайтын өсу

Генетикалық мутациялар жасушалардың бақылаусыз көбеюіне әкеледі, бұл ісік жасушаларының пайда болуына себеп болады. Жасушалар өсіп, көбейіп, өліп кетуін тоқтатады.

3. Исіктің қалыптасуы

Жасушалар бақыланбайтын түрде көбейіп, ісік пайда болады. Ісік бастапқыда қатерсіз болуы мүмкін, бірақ ол уақыт өте келе метастаз түзіп, қатерлі болуы ықтимал.

4. Метастаздар пайда болуы

Қатерлі ісік жасушалары дененің басқа бөліктеріне таралып, жаңа ісік ошақтарын құрады. Бұл процесс метастаз деп аталады.

5. Ісік бақылаусыз өсуі

Ісік жасушаларының қоршаған тіндерге өсуі мен өсуі күшейеді, бұл дененің жұмыс істеуін бұзады. Бұл кезеңде ісік ауруды тудырып, ағзаның басқа мүшелеріне әсер етеді.

Категория

Сипаттама

Онкогенез

Протоонкогендер

Обыралды факторлар

Апоптоз

Категория

Сипаттама

Онкогенез

Онкологиялық өспелердің қалыптасу процесі

Протоонкогендер

Ісік жасушаларының өсуіне жауапты гендер

Обыралды факторлар

Рак ауруының дамуына ықпал ететін сыртқы немесе ішкі факторлар

Апоптоз

Жасушалардың бағдарламаланған өлімі, оның болмауы ракқа әкелуі мүмкін