10 сынып ЖМБ №13

ДӘІЖО___________

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
«» КММ
(білім беру ұйымының атауы)
Қысқа мерзімді (сабақ) жоспары

Жасуша мембранасының құрылымы, қасиеттері және қызметтері арасындағы байланыс.

§28. Жасуша мембранасына әртүрлі факторлардың әсері.

(Сабақ тақырыбы)

Сабақтың барысы:

ҚЫСҚА МЕРЗІМДІ ЖОСПАРҒА ҚОСЫМША

Мәтінмен жұмыс

Жасуша мембранасының құрылымы, қасиеттері және қызметтері

Жасуша мембранасы барлық тірі жасушалардың маңызды бөлігі болып табылады, ол жасушаның ішкі және сыртқы ортасы арасындағы таңдамалы тосқауыл ретінде қызмет етеді. Бұл ақпараттық мәтін жасуша мембранасының құрылымын, қасиеттерін және қызметтерін, сондай-ақ оған әртүрлі факторлардың әсерін қарастырады.

Жасуша мембранасының құрылымы
Жасуша мембранасы фосфолипидтік қос қабаттан тұрады, оның гидрофильді (суды сүйетін) бастары жасушаның сыртқы және ішкі жағына қаратылған, ал гидрофобты (суды итеретін) құйындары мембрананың ішкі бөлігін құрайды. Мембрананың ішіне әртүрлі белоктар енгізілген, олар тасымалдау, сигнал беру және құрылымдық қолдау сияқты нақты функцияларды орындайды.

Жасуша мембранасының қасиеттері
Жасуша мембранасы жартылай өткізгіш, яғни ол кейбір молекулалардың таңдамалы өтуіне мүмкіндік береді, ал басқаларын шектейді. Бұл әртүрлі тасымалдаушы белоктардың және мембананың жалпы липидтік құрамының болуына байланысты. Мембрана сонымен қатар сұйық, бұл оның компоненттерінің жанама қозғалысына мүмкіндік береді және таңдамалы өткізгіш, бұл жасушаның ішіне және сыртына заттардың ағынын бақылайды.

Жасуша мембранасының қызметтері
Жасуша мембранасының негізгі қызметтері:

• Бөліну: Мембрана жасушаның мазмұнын сыртқы ортадан бөледі, бұл жасушалық ортаның айқын болуына әкеледі.

• Тасымалдау: Мембрана заттардың, мысалы, қоректік заттардың, қалдықтардың және сигнал молекулаларының жасушаға кіруі мен шығуын реттейді.

• Сигнал беру: Мембрана сыртқы ынталандыруға жауап беруге және басқа жасушалармен байланысуға мүмкіндік беретін рецепторларды қамтиды.

• Құрылымдық қолдау: Мембрана жасушаға құрылымдық тұтастық береді және цитоскелетті бекітеді.

Жасуша мембранасына әсер ететін факторлар
Әртүрлі факторлар жасуша мембранасының құрылымы мен қызметіне әсер етуі мүмкін, оған мыналар жатады:

• Температура: Температураның өзгеруі мембрананың сұйықтық деңгейін, ал бұл оның өткізгіштігі мен тасымалдау процестеріне әсер етуі мүмкін.

• pH: Қоршаған ортаның pH-ның өзгеруі мембрана компоненттерінің ионизациясына әсер етіп, олардың қызметін өзгертуі мүмкін.

• Осмостық қысым: Жасушаның ішіндегі және сыртындағы еріген заттардың концентрациясындағы айырмашылық мембрана арқылы су қозғалысына әкелуі, жасуша көлемінің өзгеруіне және ықтимал түрде жасушалық процестердің бұзылуына себеп болуы мүмкін.

• Химиялық агенттер: Кейбір химиялық заттар, мысалы, уыттар немесе дәрілер, мембрананың құрылымына әсер етіп, оның қалыпты қызметін бұзуы мүмкін.

Жасуша мембранасының құрылымы, қасиеттері және қызметтері бойынша мәтінге байланысты сұрақтар:

1.Экологиялық сұрақ:
Жасуша мембранасының жартылай өткізгіш табиғаты жасушаның ішкі ортасын қалай қолдауға көмектеседі?

2.Логикалық сұрақ:
Егер жасуша мембранасы химиялық агент әсерінен бұзылса, бұл жасушаның қалыпты қызметіне қалай әсер етуі мүмкін?

3.Көп таңдауы бар тапсырма:
Төмендегілердің қайсысы жасуша мембранасының негізгі қызметі емес?
a) Жасушаның сыртқы ортасынан бөлінуі
b) Сигнал беру процестерін жеңілдету
c) Жасушаға құрылымдық тұтастық беру
d) Барлық молекулалардың жасушаға кіруін болдырмау

4.Салыстыру тапсырмасы:
Жасуша мембранасын құрайтын фосфолипидтердің гидрофильді бастары мен гидрофобты құйындарының рөлдерін салыстырыңыз.

5.Сәйкестендіру тапсырмасы:
Төмендегі жасуша мембранасының қасиеттерін олардың сипаттамаларымен сәйкестендіріңіз:

1. Таңдамалы өткізгіштік

2. Сұйықтық

3. Асимметрия

a) Заттардың жасушаға кіруі мен шығуын бақылауға мүмкіндік береді
b) Мембрана компоненттерінің бүйірлік қозғалысына мүмкіндік береді
c) Мембрананың екі қабаты бойынша липидтер мен белоктардың біркелкі емес таралуы

6.Шындық немесе жалған тапсырмасы:
Жасуша мембранасы барлық молекулаларға өткізбейді.

7.Дұрыс реттілікті анықтау тапсырмасы:
Жасуша мембранасы жасушаның ішкі ортасын қалай қолдайтынын сипаттайтын келесі қадамдарды дұрыс ретпен орналастырыңыз:

1. Жасуша мембранасы заттардың жасушаға кіруі мен шығуын реттейді

2. Жасуша мембранасы жасушаның ішкі құрамын сыртқы ортадан бөледі

3. Жасуша мембранасы кейбір молекулалардың таңдамалы өтуіне мүмкіндік береді

8.Бір дұрыс жауабы бар тапсырма:
Жасуша мембранасының негізгі қызметтерінің бірі қайсысы?
a) Фотосинтез
b) Тыныс алу
c) Таңдамалы тасымалдау
d) Жасуша бөлінуі

9.Биологиялық диктант тапсырмасы:
Жасуша мембранасының негізгі қызметтерін қысқаша түсіндіріңіз.

10.Дұрыс немесе бұрыс тапсырмасы:
Келесі пікір дұрыс немесе бұрыс екенін көрсетіңіз:
Жасуша мембранасы статикалық құрылым болып, оның компоненттерінің қозғалысына жол

Жауап кілті:

1. Жасуша мембранасының жартылай өткізгіш табиғаты жасушаның ішкі ортасын қалай қолдауға көмектеседі?
   Жасуша мембранасы таңдамалы өткізгіш болып, кейбір молекулалардың өтуіне мүмкіндік береді, ал басқаларын шектейді. Бұл қоректік заттар, қалдықтар және сигнал молекулалары сияқты заттардың жасуша ішінде тиісті концентрацияларын сақтауға көмектеседі, осылайша жасушаның ішкі ортасын қолдайды.

2. Егер жасуша мембранасы химиялық агент әсерінен бұзылса, бұл жасушаның қалыпты қызметіне қалай әсер етуі мүмкін?
   Егер жасуша мембранасы химиялық агент әсерінен бұзылса, бұл мембананың таңдамалы өткізгіштігін бұзуы мүмкін, бұл жасушаның ішіне және сыртына заттардың бақыланбайтын қозғалысына әкелуі мүмкін. Бұл жасушаның ішкі ортасындағы тепе-теңдіктің бұзылуына, ал осы өз кезегінде әртүрлі жасушалық процестер мен жасушаның жалпы қызметінің бұзылуына әкелуі мүмкін.

3. Төмендегілердің қайсысы жасуша мембранасының негізгі қызметі емес?
   d) Барлық молекулалардың жасушаға кіруін болдырмау

4. Жасуша мембранасын құрайтын фосфолипидтердің гидрофильді бастары мен гидрофобты құйындарының рөлдерін салыстырыңыз.
   Фосфолипидтердің гидрофильді бастары жасушаның ішкі және сыртқы ортасындағы сулы ортаға бағытталған және су молекулаларымен өзара әрекеттеседі. Гидрофобты құйындар мембрананың ортасына бағытталған, бұл көбінесе зарядталған және полярлық молекулалардың өтуіне кедергі жасайды.

5. Төмендегі жасуша мембранасының қасиеттерін олардың сипаттамаларымен сәйкестендіріңіз:
   1-a, 2-b, 3-c

6. Жасуша мембранасы барлық молекулаларға өткізбейді.
   Жалған

7. Жасуша мембранасы жасушаның ішкі ортасын қалай қолдайтынын сипаттайтын келесі қадамдарды дұрыс ретпен орналастырыңыз:
   2, 1, 3

8. Жасуша мембранасының негізгі қызметтерінің бірі қайсысы?
   c) Таңдамалы тасымалдау

9. Жасуша мембранасының негізгі қызметтерін қысқаша түсіндіріңіз.
   Жасуша мембранасының негізгі қызметтері: 1) Жасушаның ішкі құрамын сыртқы ортадан бөлу, 2) Заттардың жасушаға кіруі мен шығуын таңдамалы өткізгіштік арқылы реттеу, 3) Жасуша мен оның айналасындағы ортаның арасындағы сигнал беру және байланыс процестерін жеңілдету, 4) Жасушаға құрылымдық тұтастық пен тұрақтылық беру.

10. Жасуша мембранасы статикалық құрылым болып, оның компоненттерінің қозғалысына жол бермейді.
    Бұрыс

Жеке жұмыс парағы

Оқушының аты-жөні:_________________________________________________________ сыныбы:___

Жасуша мембранасының құрылымы, қасиеттері және қызметтері бойынша зертханалық жұмыс

Мақсаттар:
Бұл зертханалық жұмысты аяқтағаннан кейін оқушылар:

1. Жасуша мембранасының құрылымы мен құрамын сипаттай алады.

2. Жасуша мембранасының қасиеттері мен қызметтері арасындағы байланысты түсіндіре алады.

3. Жасуша мембранасының заттардың жасушаға кіруі мен шығуын реттеу механизмін көрсете алады.

Қажетті материалдар:

• Микроскоп сынақ түтікшелері

• Жабындылар

• Әртүрлі ерітінділер бар тамшылағыш бөтелкелер (мысалы, тұщы су, тұз ерітіндісі, қант ерітіндісі)

• Қызыл және көк тағам бояғыштары

• Элодея немесе басқа да су өсімдіктерінің үлгілері

• Йод ерітіндісі

• Қағаз сүлгілер

Қауіпсіздік шаралары:

• Бүкіл зертханалық жұмыс барысында қорғаныш көзілдірігін және қолғаптарды киіп жүріңіз.

• Микроскоп сынақ түтікшелері мен жабындыларды сынып немесе жарақаттанбау үшін мұқият ұстаңыз.

• Ерітінділерді төгіп алмаңыз.

• Барлық қалдықтарды мектебіңіздің қауіпсіздік хаттамаларына сәйкес тастаңыз.

Процедура:

1. Элодея немесе басқа су өсімдігінің үлгісін алып, микроскоп сынақ түтігіне салыңыз. Оған тұщы су тамшысын тамызып, жабындыны жабыңыз.

2. Өсімдік жасушаларын микроскоп астында бақылап, сызба жасаңыз. Жасуша мембранасын, цитоплазманы және басқа да көрінетін құрылымдарды белгілеңіз.

3. Жабындының шетіне тұз ерітіндісі тамшысын тамызып, жасушалардағы өзгерістерді бақылаңыз. Байқағандарыңызды жазып алыңыз.

4. 3-қадамды қант ерітіндісін пайдалана отырып қайталаңыз.

5. Жабындының шетіне йод ерітіндісі тамшысын тамызып, жасушалардағы өзгерістерді бақылаңыз. Байқағандарыңызды жазып алыңыз.

6. Топтасып, келесі сұрақтарды талқылаңыз:

   • Әртүрлі ерітінділер жасушаларға қалай әсер етеді?

   • Байқағандарыңызға сүйене отырып, жасуша мембранасының қасиеттері мен қызметтері туралы не тұжырымдай аласыз?

   • Жасуша мембранасы заттардың жасушаға кіруі мен шығуын қалай реттейді?

Рефлексия сұрақтары:

1. Жасуша мембранасының құрылымы мен қасиеттері арасындағы байланысты және оның заттардың жасушаға кіруі мен шығуын реттеу қабілетін түсіндір.

2. Жасуша гомеостазын сақтаудағы жасуша мембранасының рөлін сипаттай.

3. Жасуша мембранасының өткізгіштігі температура немесе pH өзгерістері сияқты қоршаған орта факторларынан қалай әсер алатынын талқыла.

Бағалау:

1. Жасуша мембранасының құрылымын сызба түрінде сурет және белгіле, әр компоненті мен олардың қызметтерін көрсете отырып.

2. Жасуша мембранасының таңдамалы өткізгіштік және сұйық мозаика сияқты қасиеттерінің оның қызметтерін жүзеге асыруына қалай мүмкіндік беретінін түсіндір.

3. Зертханалық жұмыстың нәтижелерін талдап және жасуша мембранасының құрылымы мен заттардың жасушаға кіруі мен шығуын реттеу қабілеті арасындағы байланысқа қорытынды жаса.

Қамтылатын стандарттар:

1. Көп жасушалы организмдердің нақты қызметтерін қамтамасыз ететін өзара әрекеттесетін жүйелердің иерархиялық ұйымын көрсететін модельді әзірлеу және пайдалану.

2. Кері байланыс механизмдерінің гомеостазды ұстап тұратынын көрсететін дәлелді зерттеуді жоспарлау және жүргізу.

Жеке жұмыс парағы

Оқушының аты-жөні:_________________________________________________________ сыныбы:___

Жасуша мембранасының құрылымы, қасиеттері және қызметтері

Жасуша мембранасы - жасушаның сыртқы қабығы. Ол жасушаны қоршаған ортадан бөліп тұрады және жасушаның ішкі ортасын сақтайды. Мембрана фосфолипидтер мен ақуыздардан тұрады. Оның негізгі қызметтері - жасушаны қорғау, заттардың тасымалдануын реттеу және жасушааралық байланысты қамтамасыз ету.

Бос орындарды толтырыңыз: Бос орындарды дұрыс сөздермен толтырыңыз.

1. Жасуша мембранасының негізгі құрылымдық компоненттері __ және __ болып табылады.

2. Мембрананың сұйық мозаика моделінде, ақуыздар __ қабатында "жүзіп" жүреді.

3. Жасуша мембранасының __ қасиеті оған иілгіштік пен бейімделгіштік береді.

4. Мембрана арқылы заттардың __ тасымалы энергия жұмсамай жүзеге асады.

5. Жасуша мембранасы __ функциясын атқара отырып, жасушаның ішкі ортасын тұрақты ұстайды.

Сөздер банкі: пассивті, сұйықтық, фосфолипидтер, ақуыздар, гомеостаздық, липидті, селективті өткізгіштік

Бірнеше таңдау сұрақтары: Әр сұраққа берілген нұсқалардан дұрыс жауапты таңдаңыз.

1. Жасуша мембранасының қай компоненті гидрофобты және гидрофильді бөліктерден тұрады?
   a) Холестерол
   b) Гликопротеиндер
   c) Фосфолипидтер
   d) Интегралды ақуыздар

2. Жасуша мембранасының қай қасиеті оның белгілі бір заттарды өткізіп, басқаларын тоқтатуына мүмкіндік береді?
   a) Сұйықтық
   b) Селективті өткізгіштік
   c) Иілгіштік
   d) Тұрақтылық

3. Мембраналық ақуыздардың қай түрі мембрана арқылы толығымен өтеді?
   a) Перифериялық ақуыздар
   b) Интегралды ақуыздар
   c) Гликопротеиндер
   d) Липопротеиндер

4. Жасуша мембранасының қай функциясы жасушаның сыртқы ортамен зат алмасуын реттейді?
   a) Қорғаныс
   b) Тасымалдау
   c) Байланыс
   d) Тану

5. Жасуша мембранасының қай компоненті жасушааралық танудың негізгі рөлін атқарады?
   a) Фосфолипидтер
   b) Холестерол
   c) Гликолипидтер
   d) Каналдық ақуыздар

Ашық сұрақтар: Келесі сұрақтарға толық сөйлемдермен жауап беріңіз:

1. Жасуша мембранасының құрылымы мен оның селективті өткізгіштік қасиеті арасындағы байланысты түсіндіріңіз.

2. Жасуша мембранасының сұйықтық қасиеті оның қызметтеріне қалай әсер етеді?

3. Жасуша мембранасының құрылымы оның қорғаныс функциясын қалай қамтамасыз етеді?

Жауап кілті:

Бос орындарды толтыру:

1. фосфолипидтер, ақуыздар

2. липидті

3. сұйықтық

4. пассивті

5. гомеостаздық

Бірнеше таңдау сұрақтары:

1. c) Фосфолипидтер

2. b) Селективті өткізгіштік

3. b) Интегралды ақуыздар

4. b) Тасымалдау

5. c) Гликолипидтер

Ашық сұрақтар:

1. Жасуша мембранасының құрылымы мен оның селективті өткізгіштік қасиеті арасындағы байланыс:
   Мембрананың фосфолипидті қос қабаты гидрофобты және гидрофильді аймақтардан тұрады. Бұл құрылым кейбір молекулалардың (мысалы, су және кішкентай полярлы молекулалар) мембрана арқылы өтуіне мүмкіндік береді, ал үлкен немесе зарядталған молекулаларды тоқтатады. Сонымен қатар, мембраналық ақуыздар арнайы каналдар мен тасымалдаушылар ретінде қызмет етіп, белгілі бір заттардың селективті түрде өтуін қамтамасыз етеді.

2. Жасуша мембранасының сұйықтық қасиетінің оның қызметтеріне әсері:
   Мембрананың сұйықтық қасиеті оның компоненттеріне (фосфолипидтер мен ақуыздарға) мембрана бойында еркін қозғалуға мүмкіндік береді. Бұл қасиет мембранаға иілгіштік пен бейімделгіштік береді, сонымен қатар жасушаның өзгеріп отыратын қажеттіліктеріне жауап беруге көмектеседі. Мысалы, ол эндоцитоз және экзоцитоз процестерін жеңілдетеді, жасушааралық байланыс үшін қажетті ақуыздардың қозғалысына мүмкіндік береді және мембраналық ақуыздардың қызметін оңтайландырады.

3. Жасуша мембранасының құрылымының оның қорғаныс функциясын қамтамасыз етуі:
   Жасуша мембранасының фосфолипидті қос қабаты тұтас және тығыз кедергі құрайды, ол жасушаны сыртқы ортадан бөліп тұрады. Фосфолипидтердің гидрофобты "құйрықтары" бір-біріне қарай бағытталған, бұл суда еритін заттардың тікелей өтуіне жол бермейді. Мембраналық ақуыздар да қорғаныс рөлін атқарады, олар жасушаға зиянды заттардың енуін болдырмайды және қажет болған жағдайда оларды жасушадан шығарады. Сонымен қатар, мембрананың селективті өткізгіштігі жасушаға қажетті заттардың ғана енуіне мүмкіндік береді, осылайша жасушаның ішкі ортасын қорғайды.