Бөлім:

«Молекулалық биология»

Педагогтің аты-жөні:

Күні:

Сыныбы: 9 «а,ә,б»

Қатысушылар саны: Қатыспағандар саны:

Сабақтың тақырыбы:

ДНҚ молекулалық құрылысының принциптері: нуклеотидтердің комплементарлылығы. Модельдеу «ДНҚ молекуласын құру» §29.Дезоксиробонуклеин қышқылы молекуласының құрылысының принципі. БЖБ№1

Оқу бағдарламасына сәйкес оқу мақсаты

9.4.1.2 - ДНҚ молекуласының қос шиыршықты құрылымын сипаттау;

9.4.1.3 - ДНҚ-ны құрылымдық қағидалары негізінде үлгілеу;

Сабақтың мақсаты:

ДНҚ молекуласының қос шиыршықты құрылымын сипаттайды;

ДНҚ-ны құрылымдық қағидалары негізінде үлгілейді;

Бөлім бойынша жиынтық бағалау тапсырмаларын орындайды;

Сабақ кезеңі

Мұғалімнің әрекеті

Оқушының әрекеті

Бағалау

Ресурстар

Сабақтың басы

Бұрынғы білімін еске түсіру

Оқушылармен амандасу, түгендеу, сынып тәртібін қадағалау.

"Құпия сөз" әдісі

Мақсаты: Үй тапсырмасын сұрау арқылы оқушылардың бұлшық еттің статикалық және динамикалық жұмысы кезіндегі қажуы туралы білімін тексеру.

Тапсырма:

Берілген құпия сөздерді пайдаланып, бұлшық еттің қажуы мен жұмысының жиырылу жиілігіне тәуелділігін сипаттаңыз.

Құпия сөздер:

Статикалық жұмыс: "Тұрақтылық"

Динамикалық жұмыс: "Қозғалыс"

Қажу: "Шаршау"

Жиырылу: "Күш"

Төзімділік: "Уақыт"

Оқушылар амандасады, сынып тәртібін сақтайды.

Оқушылар үй жұмысы бойынша өткен білімдерін еске түсіреді. Берілген тапсырманы орындайды.

Дұрыс жауабы:

"Статикалық жұмыс бұлшық еттің тұрақты күш салуын талап етеді, ал динамикалық жұмыс қозғалыс кезінде орындалады. Бұлшық еттің қажуы жиырылу жиілігі мен төзімділік деңгейіне байланысты артады."

Дескриптор:

Құпия сөздерді дұрыс қолданады – 1 балл

Статикалық және динамикалық жұмыстың ерекшеліктерін сипаттайды – 1 балл

Қажу мен жиырылу жиілігінің байланысын түсіндіреді – 1 балл

Интерактивті панель, презентация

Биология 9-сынып,Автор: Н.Г.Асанов, А.Р.Соловьева,Б.Т.Ибрагимова . «Атамұра» баспасы 2019ж

Оқушылардың назарын аудару

Әдіс атауы: "Бейнемазмұннан түсінік алу"

Мақсаты: ДНҚ молекуласының құрылымын бейнемазмұн арқылы көрсету және осы бейнемазмұнды талдау арқылы оқушылардың ДНҚ молекуласының құрылымы мен оның биологиялық рөлін түсінуін қамтамасыз ету.

Тапсырма:

Оқушыларға ДНҚ молекуласы туралы бейнемазмұн көрсетіледі. Оқушылардан келесі сұрақтар бойынша ой қозғау сұралады:

"ДНҚ молекуласының құрылымы қандай?"

"Неге ДНҚ-ның дұрыс көшірілуі маңызды?"

"ДНҚ молекулаларының комплементарлығы биологиялық процестерде қалай қолданылады?"

Оқушының логикалық ойлау қабілеті дамиды.

Өз ойын, ой-пікірлерін білдіреді. Берілген тапсырманы орындайды.

Жауабы:

ДНҚ молекуласының құрылымы қандай?

ДНҚ молекуласы екі спиральды тізбектен тұрады. Әр тізбек нуклеотидтерден құралған, олар аденин (A) мен тимин (T), цитозин (C) мен гуанин (G) арасындағы комплементарлық байланыстар арқылы біріктіріледі. Тізбектер қос спиральды құрылымда бұралған.

Неге ДНҚ-ның дұрыс көшірілуі маңызды?

ДНҚ-ның дұрыс көшірілуі генетикалық ақпараттың дәл берілуін қамтамасыз етеді, бұл клеткалардың дұрыс жұмыс істеуі және ұрпаққа тұқым қуалаушылықтың сақталуын қамтамасыз етеді.

ДНҚ молекулаларының комплементарлығы биологиялық процестерде қалай қолданылады?

Комплементарлық байланыстар ДНҚ репликациясы мен транскрипциясында маңызды рөл атқарады. Бұл принцип генетикалық ақпараттың дәл көшірілуін, РНҚ синтезін және ақуыздардың дұрыс құрылуын қамтамасыз етеді.

Дескриптор:

ДНҚ молекуласының құрылымын нақты әрі түсінікті түрде сипаттаған – 2 балл

ДНҚ-ның дұрыс көшірілуінің маңыздылығын дұрыс түсіндірген – 2 балл

ДНҚ молекулаларының комплементарлығын биологиялық процестерде қолданылуын нақты түсіндірген – 2 балл

Жауаптың толықтығы мен қысқалығы – 1 балл

Интерактивті панель, презентация

https://drive.google.com/file/d/17pKdWeGZrVSf1v2Yuy21ojLc1pI8Zfky/view?usp=drive_link

https://drive.google.com/file/d/1Jok6QaGUZdWqqQ7hMsmrdK-qnSkyH4Ix/view?usp=drive_link

https://drive.google.com/file/d/1GWgybzNngXIsedsnFZTWPjNo4kPxAMkG/view?usp=drive_link

https://drive.google.com/file/d/1uMTylPQfyMZuqu4Fl7PfDgwCq25sDu9J/view?usp=drive_link

Сабақтың мақсатын таныстыру

9.4.1.2 - ДНҚ молекуласының қос шиыршықты құрылымын сипаттау;

9.4.1.3 - ДНҚ-ны құрылымдық қағидалары негізінде үлгілеу;

(Көрнекілік үшін)

Дәйек сөз немесе цитата:

"ДНҚ — өмірдің жазылған коды, ол барлық тірі ағзалардың табиғи құрылымын, қызметін және тұқым қуалауын анықтайды." — Френсис Крик (ДНҚ молекуласының құрылымын анықтаған ғалымдардың бірі)

«Қызықты деректер»

- Тақырыпқа байланысты қызықты фактілер, оқиғалар немесе нақты өмірден алынған мысалдар оқушылардың назарын аударуға көмектеседі және олардың материалды жақсырақ есте сақтауына ықпал етеді.

(тақтаға шығарып іліп қоятын көрнекілік сөздер)

ДНҚ молекуласының ұзындығы 2 метрге дейін жетеді, бірақ ол адам жасушасының ішінде тек 10-нан 1 сантиметрге дейін сығылып тұрады.

Егер бүкіл адам ағзасындағы ДНҚ-ны қатарға қойса, оның ұзындығы бес рет күнге жететіндей болады.

ДНҚ молекуласының құрылымы 1953 жылы Джеймс Уотсон мен Френсис Криктың жұмысымен белгілі болды, ал 1962 жылы олар Нобель сыйлығын алды.

Адамның ДНҚ-сы 99.9%-ы басқа адамдармен бірдей, тек 0.1%-ы генетикалық ерекшеліктерімізді анықтайды.

ДНҚ-ның құрылымы әр тірі ағзада бірдей болғанымен, оның қолданылуы мен маңызы әртүрлі болуы мүмкін — мысалы, өсімдіктердің фотосинтезі мен адамдардың ақыл-ойы.

Әрбір адамда ДНҚ молекуласының әртүрлі нұсқалары бар, сондықтан ДНҚ-ны толық зерттеу адамды басқа ешкіммен шатастырмауға мүмкіндік береді.

Кілт сөздер (жұп/топ бөлу үшін):

Нуклеин қышқылдары, нуклеотид, азотты негіздер, бес көміртекті қант, фосфор қышқылы, қант-фосфаты арқау (көпірше), фосфодифирлі байланыс, комплементарлық ережесі (принципі), комплементарлы нуклеотидтер, комплементарлы тізбектер.

Жаңа сабақтың оқу мақсатын жазады.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Интерактивті панель, презентация

Биология 9-сынып,Автор: Н.Г.Асанов, А.Р.Соловьева,Б.Т.Ибрагимова . «Атамұра» баспасы 2019ж

Құндылық:

«жасампаздық және жаңашылдық»

Теориялық білім: ДНҚ молекуласының қос шиыршықты құрылымын және нуклеотидтердің комплементарлылығын түсіну.

Практикалық дағдылар: ДНҚ молекулаларын құрылымдық қағидалар негізінде модельдеу.

Функционалдық сауаттылық: ДНҚ молекуласының құрылымын сипаттап, оның құрылымдық ерекшеліктерін түсіну.

Сабақтың оқу мақсатымен байланысты басты құндылықтармен танысады. Ой қозғау жүзеге асады.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Интерактивті панель, презентация

Сабақтың ортасы

Жаңа тақырыпты таныстыру

"Жасушалық деңгейде түсіндіру" әдісі

Мақсаты:

Тақырыпты жасуша деңгейінде қарастыру арқылы оқушылардың биологиялық процестерді терең түсінуіне көмектесу.

Тапсырма:

Суретте ДНҚ молекуласының қос тізбекті құрылымы бейнеленген.

Нуклеотидтердің комплементарлық принципін пайдаланып, төмендегі тізбектің комплементарлы тізбегін құрыңыз және ДНҚ молекуласының тұрақтылығын қамтамасыз ететін негізгі факторларды сипаттаңыз.

Берілген тізбек: 5'-ATGCGTACG-3'

Оқушының логикалық ойлау қабілеті дамиды.

Өз ойын, ой-пікірлерін білдіреді. Берілген тапсырманы орындайды.

Дұрыс жауап:

Комплементарлы тізбек:

3'-TACGCATGC-5'

Қызметі:

Комплементарлық принцип нуклеотидтер арасындағы жұптасуды (A-T, G-C) қамтамасыз етеді.

Жасушалық деңгейде:

Аденин (A) мен Тимин (T) арасында екі сутектік байланыс, ал Гуанин (G) мен Цитозин (C) арасында үш сутектік байланыс түзіледі. Бұл ДНҚ құрылымының тұрақтылығын сақтайды.

Қос тізбек антипараллель бағытта орналасады.

Дескриптор:

Комплементарлы тізбекті дұрыс құрады – 2 балл

Нуклеотидтердің қызметін сипаттайды – 2 балл

Жасушалық деңгейдегі тұрақтылық механизмін түсіндіреді – 2 балл

Интерактивті панель

Презентация

Жұмыс дәптерлері

Үлестірме парақтар

Оқушыларға бағыт бағдар беру

Әдіс атауы: "ДНҚ құпияларын шешу"

Мақсаты: ДНҚ молекулаларының құрылымын түсіндіру, нуклеотидтердің комплементарлығын анықтау.

Есеп 1: ДНҚ молекуласының комплементарлы тізбегін анықтау

Мазмұны:

ДНҚ молекуласының бір тізбегіндегі нуклеотидтер келесі тәртіпте берілген:

5'-AGCTTA-3'

Осы тізбекке сәйкес комплементарлы тізбекті анықтаңыз.

Есеп 2: ДНҚ молекуласының комплементарлы тізбегін модельдеу

Мазмұны:

ДНҚ молекуласының бір тізбегіндегі нуклеотидтер келесі тәртіпте берілген:

3'-TACGGT-5'

Осы тізбекке сәйкес комплементарлы тізбекті анықтаңыз.

Оқушының логикалық ойлау қабілеті дамиды.

Өз ойын, ой-пікірлерін білдіреді. Берілген тапсырманы орындайды.

Шешімі:

Комплементарлық принцип бойынша:

Аденин (A) – тимин (T) жұптасын құрайды.

Цитозин (C) – гуанин (G) жұптасын құрайды.

Гуанин (G) – цитозин (C) жұптасын құрайды.

Тимин (T) – аденин (A) жұптасын құрайды.

Сонымен, комплементарлы тізбек болады: 3'-TCGATT-5'

Шешімі:

Т (тимин) – А (аденин)

А (аденин) – Т (тимин)

С (цитозин) – Г (гуанин)

Г (гуанин) – С (цитозин)

Г (гуанин) – С (цитозин)

Т (тимин) – А (аденин)

Комплементарлы тізбек: 5'-ATGCCA-3'

Дескриптор:

Нуклеотидтердің комплементарлығын дұрыс анықтау – 3 балл

Тізбектердің дұрыс құрастырылғаны – 2 балл

Жауаптың қысқалығы мен нақтылығы – 1 балл

Интерактивті панель

Презентация

Жұмыс дәптерлері

Үлестірме парақтар

Практикалық тапсырмалар беру.

№4 модельдеу. Дезоксирибонуклеин қышқылының молекуласын құрастыру.

1.ДНҚ-ның комплементарлы тізбегін «аяқтап», сызбасын сызыңыз:

а) АТТГЦГЦТ;

ә) ЦЦТАГАЦТ;

б) ГЦАТТГЦА;

в) ТТГАЦГЦТ;

г) ТЦАГАТАЦГ.

2.Нақты ДНҚ молекуласындағы азотты негіз типінің біреуінің пайызы (%) белгілі жағдайда модельмен жасандар. Қалған барлық негіздердің пайызы есептеуге бола ма? Егер:

а) А = 42%;

ә) Ц = 28%;

б) Г = 36%;

г) Г = 8%.

Оқушының логикалық ойлау қабілеті дамиды.

Өз ойын, ой-пікірлерін білдіреді. Берілген тапсырманы орындайды.

Жауаптар:

Есеп 1:

1. ДНҚ молекуласының комплементарлы тізбегін аяқтау:

А)АТТГЦГЦТ

Комплементарлы тізбек: ТAACGCGA

Ә)ЦЦТАГАЦТ

Комплементарлы тізбек: ГГАТЦТГА

Б)ГЦАТТГЦА

Комплементарлы тізбек: ЦГТAACGT

В)ТТГАЦГЦТ

Комплементарлы тізбек: AACTGCGA

Г)ТЦАГАТАЦГ

Комплементарлы тізбек: АГТCTATGC

Есеп 2:

Нақты ДНҚ молекуласындағы азотты негіздердің пайызы:

А = 42%

Ц = 28%

Г = 36%

Г = 8%

Шешім:

А мен Т әрқашан тең болады, сондықтан А = Т = 42% болады.

Ц мен Г әрқашан тең болады, сондықтан Ц = Г = 28% болады.

Барлық негіздердің пайызы 100% болуы керек:

А = 42%

Т = 42%

Ц = 28%

Г = 28%

Қорытынды: Барлық негіздердің пайызы жиынтығы 100% болуы керек.

Дескриптор:

Есеп 1:

ДНҚ тізбегін дұрыс аяқтап, комплементарлы жұптарды дұрыс құрған – 3 балл

Нуклеотидтердің комплементарлық жұптарын дәл анықтап, дұрыс жазған – 2 балл

Жауаптың қысқалығы мен нақтылығы – 1 балл

Есеп 2:

Азотты негіздердің пайызы туралы есепті дұрыс шешкен – 3 балл

Қалған негіздердің пайыздарын дұрыс анықтаған – 2 балл

Жауаптың қысқалығы мен түсініктілігі – 1 балл

Интерактивті панель, презентация

Бағалау

«Бөлім бойынша жиынтық бағалау тапсырмалары»

Мақсаты: Оқушылардың бөлім бойынша алған білімдерін қорытындылау дағдыларын дамыту.

Әдіс атауы: "Ойнап, Өсіп, Бағалан!"

Мақсаты:

Оқушыларды ойын арқылы білім алуға ынталандырып, олардың өз деңгейін бағалап, нәтижеге жету жолында сенімін арттыру.

Оқушылар бөлім бойынша жиынтық бағалау тапсырмаларын орындайды. Ой қозғау жүзеге асады.

Оқушының логикалық ойлау қабілеті дамиды.

Өз ойын, ой-пікірлерін білдіреді. Берілген тапсырманы орындайды.

Дескриптор ҚМЖ қосымшасында орналасқан.

Дескриптор:

-тапсырманың әр дұрыс жауабы үшін -1 балл;

Интерактивті панель, презентация

Жұмыс дәптерлері

Үлестірме парақтар

АКТ

https://wordwall.net/ru/resource/84959451

Сабақтың соңы

Кері байланыс беру

«ДНҚ қос шиыршықты құрылымы шкаласы» әдісі

Мақсаты: Оқушылардың ДНҚ молекуласының қос шиыршықты құрылымын түсіну деңгейін бағалау.

Оқушылар ДНҚ молекуласының қос шиыршықты құрылымын 1-ден 3-ке дейінгі шкала бойынша бағалайды:

1 — Мүлдем түсінбедім.

2 — Аздап түсіндім.

3 — Толық түсіндім және маңызын білемін.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Интерактивті панель

Презентация

Білімді игеруді жақсарту және оны тәжірибеге көшіру

Шығармашылық жұмыс.

§30.Интерфаза, оның кезеңдері.

Білім алушылар келесі тақырыптың тақырыбымен және тірек сызба сызады. Ой қозғау жүзеге асады.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Биология 9-сынып,Автор: Н.Г.Асанов, А.Р.Соловьева,Б.Т.Ибрагимова . «Атамұра» баспасы 2019ж

Жауап 5а

Жылдам бұлшықет талшықтарының баяу бұлшықет талшықтарына қарағанда капиллярлары аз, өйткені...

Жылдам бұлшықет талшықтары ATФ үшін анаэробты тыныс алуға немесе баяу бұлшықет талшықтары аэробты тыныс алуға сүйенеді, сондықтан капиллярлардың тығыз желісін қажет етеді; [1 ұпай]

(Тыныс алу аэробты емес, анаэробты болғандықтан) оттегінің төмен қажеттілігіне байланысты қанмен қамтамасыз ету қажеттілігі аз; [1 ұпай]

[Барлығы: 2 ұпай]

Жылдам бұлшықет талшықтары жылдам, бірақ қысқа серпілістермен жиырылуы үшін жасалған. Баяу талшықтар тұрақты белсенділік үшін аэробты тыныс алуды қолдау үшін көбірек оттегін қажет етеді. Сондықтан баяу бұлшықет талшықтары аэробты тыныс алуда қолданылатын оттегі мен глюкозаның жақсы жеткізілуін талап етеді.

Жауап 5б

Баяу бұлшықет талшықтары миоглобиннің көп мөлшерін сақтайды, себебі...

Төмендегілердің кез келген екеуі :

Миоглобин бұлшықеттерде оттегін сақтайды; [1 ұпай]

Бұл аэробты тыныс алу үшін көбірек оттегі бар дегенді білдіреді; [1 ұпай]

Баяу бұлшықет талшықтары аэробты тыныс алудан АТФ алады; [1 ұпай]

[Барлығы: 2 ұпай]

Миоглобин гемоглобинге ұқсас, бірақ ол жақсы сақтау молекуласы (тасымалдау молекуласынан гөрі) және аэробты тыныс алуды оттегімен қамтамасыз ету үшін бұлшықеттерде кездеседі.

Жауап 5c

Баяу талшықтардың жылдам талшықтарға қатынасы...

10 баяу бұлшықет талшықтары және 8 жылдам бұлшықет талшықтары бар; [1 ұпай]

1,25:1; [1 ұпай]

Дұрыс жауапқа толық баға қойылады 

[Барлығы: 2 ұпай]

Пропорциялар – бұл курстың кез келген нүктесінде пайда болатын математика дағдысы, мысалы, пайыздар, ең қарапайым коэффициенттерді жылдам есептей алуыңыз маңызды.

Жауап 5d

Актин мен миозиннің құрылымы келесідей...

Актин – бір-біріне бұралған екі жіптен тұратын жіңішке талшық; [1 ұпай]

Миозин - қалың талшық және дөңгелек проекциялары/бастары бар ұзын құйрықтардан тұрады; [1 ұпай]

[Барлығы: 2 ұпай]

Бұлшықет тініне қатысатын күрделі құрылымдарды сипаттау қиын болуы мүмкін. Сондай-ақ, сізден құрылымды оның функциясымен байланыстыруды сұрауы мүмкін, мысалы, миозин актин жіптерінің ұзындығы бойымен қозғалуға бейімделген, бұл миозин бастарының ратчет сияқты әрекет ету үшін орнын өзгерту қабілетіне байланысты.

Жауап 1а

X = миофибрил; [1 ұпай]

Y = гликоген түйіршіктері; [1 ұпай]

Z = митохондрия; [1 ұпай]

[Барлығы: 3 ұпай]

Сіз қаңқа бұлшықет талшықтарының құрылымымен таныс болуыңыз керек. Басыңыздағы әртүрлі аймақтарды, жолақтарды және сызықтарды алу үшін оны өзіңіз сызып көріңіз.

Жауап 1б

1 және 2 нүктелер арасындағы құрылым ... болып табылады.

H аймағы; [1 ұпай]

[Барлығы: 1 ұпай]

Н аймағы саркомердің ортасында орналасқан және тек қалың миозинді жіптерден тұрады. Ол M жолын қамтиды.

Жауап 1c

Кальций иондарының бұлшықет жиырылуын ынталандыру қабілеті төмен рН кезінде төмендейді, себебі…

Төмендегілердің кез келген төртеуі :

Төмен рН кальций ионының рецепторларының пішінін өзгертеді; [1 ұпай]

Тропомиозинмен азырақ кальций иондары байланысады; [1 ұпай]

Сондықтан азырақ тропомиозин молекулалары алыстайды; [1 ұпай]

Актинді байланыстыру орындарының аз болуына әкеледі; [1 ұпай]

Кросс-көпірлердің аз болуы НЕМЕСЕ азырақ миозин бастары байланыстыруы мүмкін; [1 ұпай]

[Барлығы: 4 ұпай]

Мұнда толық баға алу үшін жауабыңызда кем дегенде бір рет «аз» немесе «аз» сөзін қолдануыңыз керек.

Жауап 1d

Бұлшықеттің жиырылуы бір әрекет потенциалынан туындамауы мүмкін, себебі:

Бір әрекет потенциалы сарколемманы деполяризациялау үшін жеткілікті ацетилхолиннің бөлінуіне (жарықшаға) себеп болмауы мүмкін; [1 ұпай]

Егер дәйекті әрекет потенциалдары әрқайсысы кейбір нейротрансмиттерлерді шығарса, ол жеткілікті түрде жиналуы мүмкін ; [1 ұпай]

Бұлшық ет талшығы үшін шекті ынталандырудан асып кету ; [1 ұпай]

[Барлығы: 3 ұпай]

Сіз ацетилхолиннің (нейротрансмиттер) шығарылатын мөлшері туралы айтуыңыз керек, өйткені бұл импульс NMJ-ге келгеннен кейін жиырылу орын алуын немесе болмайтынын анықтайды.

Бағалау критерийі

Тапсырма

Дескриптор

балл

9.1.6.1 - қол бұлшық еттерінің максималды жұмыс күшін және күшке төзімділігін зерттеу;

9.1.6.2 - бұлшық еттің жиырылу жиілігіне бұлшықет жұмысының тәуелділігін зерттеу;

5a

Жылдам және баяу бұлшық ет талшықтарының қасиетін сипаттайды;

2

5b

Баяу бұлшық ет талшықтарындағы миоглобин қызметін сипаттайды;

2

5c.

Бұлшықет талшықтарының байламы үшін баяу және жылдам бұлшықет талшықтарының арақатынасын есептейді;

2

5d

Белок жіпшелерінің, актин мен миозиннің құрылысын салыстырады;

2

1a.

Микрофотографидан X,Y және Z құрылымдарын атайды;

2

1b

1 және 2 пунктер арасында табылған құрылымның атын анықтайды;

1

1c

Кальций иондарының бұлшықет жиырылуын ынталандыру қабілеті төмен рН кезінде төмендеу себебін түсіндіреді;

4

1d

Бұлшықеттің жиырылуы бір әрекет потенциалынан туындамауы мүмкін екенін сипаттайды;

3

Барлығы

18