Бөлім:

Тұқымқуалаушылық пен өзгергіштік заңдылықтары

Педагогтің аты-жөні:

Күні:

Сыныбы: 11 «ә» ЖМБ

Қатысушылар саны: Қатыспағандар саны:

Сабақтың тақырыбы:

Дезоксирибонуклеин қышқылының кездейсоқ мутациясы. Репликацияның, репарацияның, рекомбинацияның генетикалық үдерістердің қателері.

§32. Дезоксирибонуклеин қышқылының кездейсоқ мутациясы. Репликацияның, репарацияның, рекомбинацияның генетикалық үдерістердің қателері.

БЖБ (20-мин)

Оқу бағдарламасына сәйкес оқу мақсаты

11.2.4.1 - мутациялардың дезоксирибонуклеин қышқылы репарациясы, дезоксирибонуклеин қышқылы рекомбинациясы, дезоксирибонуклеин қышқылы репликациясы арасындағы байланысын табу;

Сабақтың мақсаты:

мутациялардың дезоксирибонуклеин қышқылы репарациясы, дезоксирибонуклеин қышқылы рекомбинациясы, дезоксирибонуклеин қышқылы репликациясы арасындағы байланысын табады;

Бөлім бойынша жиынтық бағалау тапсырмаларын орындайды;

Сабақ кезеңі

Мұғалімнің әрекеті

Оқушының әрекеті

Бағалау

Ресурстар

Сабақтың басы

Бұрынғы білімін еске түсіру

Оқушылармен амандасу, түгендеу, сынып тәртібін қадағалау.

«Егер... болса» әдісі (What If…)

Мақсаты: Сыни ойлау арқылы мутациялардың ықтимал салдарын болжау.

Сұрақ: "Егер репликация кезінде қателер түзетілмесе, не болады?"

Оқушылар амандасады, сынып тәртібін сақтайды.

Оқушылар үй жұмысы бойынша өткен білімдерін еске түсіреді. Берілген тапсырманы орындайды.

Жауабы:

Қателер жинақталып, ақуыз синтезі бұзылады. Бұл генетикалық ауруларға, қатерлі ісікке немесе организмнің өміршеңдігінің төмендеуіне әкелуі мүмкін.

Дескриптор:

Репликация қателерінің салдарын дұрыс түсіндіреді – 3 балл;

Жауапты ғылыми негіздейді – 2 балл;

Интерактивті панель

Презентация

Биология 11-сынып, Автор: Е.А.Очкур, Ж.Ж.Құрманғалиева, М.А.Нуртаева. Алматы «Мектеп» баспасы 2020 ж

Оқушылардың назарын аудару

«Миға шабуыл» әдісі (Brainstorming)

Мақсаты: Оқушылардың ДНҚ мутацияларының себептері мен салдары туралы бастапқы ойларын жинақтау.

Тапсырма:

Сұрақ: "Неліктен ДНҚ-да мутациялар пайда болады? Бұл организмге қалай әсер етеді?"

«Қызықты деректер»

- Тақырыпқа байланысты қызықты фактілер, оқиғалар немесе нақты өмірден алынған мысалдар оқушылардың назарын аударуға көмектеседі және олардың материалды жақсырақ есте сақтауына ықпал етеді.

Репликациядағы керемет дәлдік:

ДНҚ репликациясы кезінде 1 миллиард негізге 1 қате ғана болады, бұл ферменттердің жоғары дәлдігі мен репарация механизмдерінің арқасында.

Рекомбинация генетикалық әртүрлілікті арттырады:

Кроссинговер кезінде хромосомалар генетикалық ақпаратты алмастырып, әрбір ұрпақтың генетикалық материалын ерекше етеді.

Оқушының логикалық ойлау қабілеті дамиды.

Өз ойын, ой-пікірлерін білдіреді. Берілген тапсырманы орындайды.

Жауабы:

Себептері: Репликациядағы қателіктер, ультракүлгін сәуле, радиоактивті сәулелер, химиялық заттар.

Әсері: Қатерлі ісік, генетикалық аурулар, организмнің бейімделуі немесе эволюция.

Дескриптор:

Мутацияның пайда болу себептерін дұрыс анықтайды – 2 балл;

Мутацияның организмге әсерін түсіндіреді – 3 балл;

Интерактивті панель

Презентация

Биология 11-сынып, Автор: Е.А.Очкур, Ж.Ж.Құрманғалиева, М.А.Нуртаева. Алматы «Мектеп» баспасы 2020 ж

https://www.youtube.com/watch?v=vl6Vlf2thvI

Сабақтың мақсатын таныстыру

11.2.4.1 - мутациялардың дезоксирибонуклеин қышқылы репарациясы, дезоксирибонуклеин қышқылы рекомбинациясы, дезоксирибонуклеин қышқылы репликациясы арасындағы байланысын табу;

Кілт сөздер (жұп/топ бөлу үшін):

ДНҚ мутациялары

Репликация

Репарация

Рекомбинация

Нүктелік мутация

Инсерция

Делеция

Жаңа сабақтың оқу мақсатын жазады.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Интерактивті панель

Презентация

Биология 11-сынып, Автор: Е.А.Очкур, Ж.Ж.Құрманғалиева, М.А.Нуртаева. Алматы «Мектеп» баспасы 2020 ж

Құндылық:

«жасампаздық және жаңашылдық»

Теориялық білім: ДНҚ мутациялары, репликация, репарация, рекомбинация процестері мен олардың байланысы туралы түсінік қалыптастырады.

Практикалық дағдылар: Генетикалық процестердегі қателіктерді анықтап, сипаттау дағдыларын дамытады.

Функционалдық сауаттылық: Ғылыми терминдерді дұрыс қолданып, генетикалық ақпаратты талдау қабілетін қалыптастырады.

Сабақтың оқу мақсатымен байланысты басты құндылықтармен танысады. Ой қозғау жүзеге асады.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Интерактивті панель

Презентация

Биология 11-сынып, Автор: Е.А.Очкур, Ж.Ж.Құрманғалиева, М.А.Нуртаева. Алматы «Мектеп» баспасы 2020 ж

Сабақтың ортасы

Жаңа тақырыпты таныстыру

«Бейнетүсіндіру» әдісі. мұғалім жаңа сабақты бейне сурет, кесте арқылы түсіндіру.

Оқушылар жаңа сабақ бойынша дайын кестені дәптерге түртіп жазады. Ой қозғау жүзеге асады.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Интерактивті панель

Презентация

Оқушыларға бағыт бағдар беру

«Генетикалық жаңалықтар» әдісі (Genetic Newsroom)

Мақсаты: Тақырыпты өмірлік жағдайлармен байланыстыру және сыни көзқарасты дамыту.

Тапсырма:

Онкогендердің активациясы туралы қысқаша жаңалық жазыңыз.

Жауабы:

"Ғалымдар ДНҚ-дағы мутациялардың онкогендерді белсендіретінін анықтады, бұл қатерлі ісіктердің дамуына себеп болуы мүмкін."

Дескриптор:

Мутация мысалын дұрыс сипаттайды – 3 балл;

Оның салдарын және шешімдерін ғылыми тұрғыда түсіндіреді – 2 балл;

Интерактивті панель

Презентация

Биология 11-сынып, Автор: Е.А.Очкур, Ж.Ж.Құрманғалиева, М.А.Нуртаева. Алматы «Мектеп» баспасы 2020 ж

Практикалық тапсырмалар беру.

«ДНҚ жөндеу шеберханасы» әдісі (DNA Repair Workshop)

Мақсаты: Логикалық ойлау арқылы репарация процесін түсіну.

Тапсырма:

Қателік: Аденин (А) орнына тимин (Т) қойылған.

Сұрақ: "Бұл қате қалай түзетіледі?"

Жауабы:

Репарация ферменттері тиминді алып тастап, аденинді қайта қосады. Бұл үшін ДНҚ полимераза мен ДНҚ лигаза қолданылады.

Дескриптор:

Қателікті және оны жөндеу әдісін дұрыс анықтайды – 3 балл;

Жөндеуге қатысатын ферменттерді сипаттайды – 2 балл;

Интерактивті панель

Презентация

Биология 11-сынып, Автор: Е.А.Очкур, Ж.Ж.Құрманғалиева, М.А.Нуртаева. Алматы «Мектеп» баспасы 2020 ж

Бағалау

«Бөлім бойынша жиынтық бағалау тапсырмалары»

Мақсаты: Оқушылардың бөлім бойынша алған білімдерін қорытындылау дағдыларын дамыту.

Оқушылар бөлім бойынша жиынтық бағалау тапсырмаларын орындайды. Ой қозғау жүзеге асады.

Дескриптор ҚМЖ қосымшасында орналасқан.

Интерактивті панель

Презентация

Сабақтың соңы

Кері байланыс беру

Кері байланыс: «Генетикалық түйін»

Мақсаты: Сабақтан алған негізгі түсініктер мен сұрақтарды жылдам жинақтау.

Тапсырма:

Сабақ соңында әр оқушы бір сөйлеммен келесі сұрақтарға жауап береді:

«ДНҚ мутациялары мен репарация туралы бүгін не үйрендім?»

«Мені ойландырған немесе түсініксіз болған бір сұрақ қандай?»

Бір сөйлеммен ДНҚ мутациялары мен генетикалық процестер туралы бүгін не үйренгенін жазады.

Бір түсініксіз сұрақ немесе ой қалдырады.

Жауабын ауызша айтады немесе жазбаша тапсырады.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Интерактивті панель

Презентация

Білімді игеруді жақсарту және оны тәжірибеге көшіру

Шығармашылық жұмыс. Тірек сызба

§34.«Адам геномы» жобасы. Адамның геномдық ДНҚ-ін секвенирлеу. Жоба аясында жүргізілген зерттеулердің маңызы.

Білім алушылар келесі тақырыптың тақырыбымен және тірек сызба сызады. Ой қозғау жүзеге асады.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Биология 11-сынып, Автор: Е.А.Очкур, Ж.Ж.Құрманғалиева, М.А.Нуртаева. Алматы «Мектеп» баспасы 2020 ж

Процесс

Анықтамасы

Қызметі

Мутациялармен байланысы

Репликация

ДНҚ-ның екі еселенуі, нәтижесінде екі бірдей молекула пайда болады.

Генетикалық ақпаратты жаңа жасушаларға дәлме-дәл беру.

Репликация барысында қателіктер туындаса, олар мутацияларға алып келуі мүмкін.

Репарация

ДНҚ-ның зақымданған учаскелерін қалпына келтіру процесі.

ДНҚ құрылымының тұрақтылығын сақтау, қателіктерді түзету.

Репарация жүйесі қателіктерді түзете алмаса, мутациялар тұрақты болып қалуы мүмкін.

Рекомбинация

Әртүрлі ДНҚ молекулаларының учаскелерін алмастыру арқылы жаңа комбинацияларды түзу.

Генетикалық әртүрлілікті қамтамасыз ету.

Рекомбинация қателіктері жаңа мутациялардың және генетикалық әртүрліліктің көзі болуы мүмкін.

Бағалау критерийі

№ тапсырма

Дескриптор

Білім алушылар

Балл

Мутациялардың дезоксирибонуклеинқышқылы репарациясы, дезоксирибонуклеин қышқылы рекомбинациясы, дезоксирибонуклеин қышқылы репликациясы арасындағы байланысын табады

1(а)(і)

суретте берілген процесті анықтайды;

1

(іі)

ДНҚ молекуласының кездейсоқ зақымдану түрін сипаттайды;

1

ДНҚ молекуласының индуцирленген зақымдануы түрін сипаттайды;

1

(ііі)

индуцирленген зақымдануы түрін тудыратын себептерге мысал келтіреді;

1

Белгілердің тұқымқуалауының нақтылығын талдауда статистикалық әдістерді қолданады (t-критерий, c? критерий)

2

Е мәнін есептейді;

1

(і)

Хи квадрат есептеу үшін формуланы қолданады;

Хи квадрат мәнін есептейді;

2

(іі)

бостандық дәрежесін анықтау формуласын көрсетеді;

бостандық дәрежесін есептейді;

2

Барлығы

9

Қызметтері

ДНҚ репарациясы

ДНҚ рекомбинациясы

ДНҚ репликациясы

1 ДНҚ-ның екi еселену үдерісі

2 әртүрлі ДНК молекулаларын, бөтен гендерін біріктіру

3 жасушалық циклдың S-кезеңiнде жүредi

4 ДНҚ молекуласының зақымдалған аймақтарының қалпына келу үдерісі

5 түрлі генетикалық материалдарды қосу және клондау

6 ДНҚ тізбегінен зақымдалған аймақтың кесіліп алынуы