8 сынып №39

ДӘІЖО___________

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
«» КММ
(білім беру ұйымының атауы)
Қысқа мерзімді (сабақ) жоспары

Буынның құрылысы және қызметтері. Сүйек буындарының атқаратын қызметіне сәйкес бейімделуі. §34. Буынның құрылысы мен қызметі

(Сабақ тақырыбы)

Сабақтың барысы:

ҚЫСҚА МЕРЗІМДІ ЖОСПАРҒА ҚОСЫМША

«Функционалдық сауаттылықты арттыруға арналған тапсырмалар»

Мәтін:
Суретте әртүрлі буындардың қозғалыс түрлері көрсетілген. Әрбір буын түрі адамның денесінің түрлі қозғалыстарын жүзеге асырады. Осы буындардың әрқайсысының қызметін түсініп, олардың адам денсаулығына әсерін анықтаңыз.

Сұрақтар:

1. A бөлігіндегі байланыс қандай типке жатады және бұл байланыс қандай қозғалыс түрлерін қамтамасыз етеді?

   • Бұл типтің адам ағзасына әсері қандай?

2. B бөлігіндегі байланыс қандай типке жатады? Бұл байланыс денеде қандай қозғалыс түрлерін жүзеге асырады?

   • Қандай жағдайда бұл буынның қозғалысы шектеледі?

3. C бөлігіндегі байланыс қандай типке жатады және оның қозғалысы қандай?

   • Бұл буынның негізгі қызметі мен маңызы қандай?

4. D бөлігіндегі байланыс қандай типке жатады? Бұл байланыс дене мүшелерінің қандай қозғалысын реттейді?

5. E бөлігіндегі байланыс қандай типке жатады және ол дененің қай бөлігінде орналасқан?

   • Бұл байланыс адамның қозғалысын шектей ме?

6. F бөлігіндегі байланыс қандай типке жатады? Бұл байланыс адамның қай бөлігіне қызмет етеді және қандай қозғалысқа мүмкіндік береді?

Жауаптар:

1. A бөлігіндегі байланыс – Бұл поршеньді буын (мысалы, шынтақ). Ол қозғалысты тек бір бағытта шектейді, яғни тек бүгу мен жазу әрекетіне мүмкіндік береді.

2. B бөлігіндегі байланыс – Бұл шар тәрізді буын (мысалы, иық буыны). Бұл буын барлық бағыттағы қозғалысты қамтамасыз етеді, яғни айналмалы қозғалысқа мүмкіндік береді.

3. C бөлігіндегі байланыс – Бұл шар тәрізді буын (мысалы, тізе буыны). Бұл буын толық қозғалысты қамтамасыз етіп, аяқ-қол қозғалысына мүмкіндік береді.

4. D бөлігіндегі байланыс – Бұл поршеньді буын (мысалы, шынтақ буыны), ол тек бір бағыттағы қозғалысты қамтамасыз етеді.

5. E бөлігіндегі байланыс – Бұл поршеньді буын (мысалы, шынтақ немесе тізе буыны), оның қозғалысы шектеулі және тек белгілі бір бағытта жүзеге асады.

6. F бөлігіндегі байланыс – Бұл шар тәрізді буын (мысалы, иық буыны), ол қозғалысқа толық еркіндік береді.

Мәтін:
Суретте адамның сүйектерінің әртүрлі буындары мен олардың байланысу түрлері көрсетілген. Әрбір буын ағзаның қозғалысына, икемділігіне және қорғаныс қызметіне әсер етеді. Бұл тапсырмада әрбір буынның түрін анықтап, оның физиологиялық мәнін түсіндіруге арналған.

Сұрақтар:

1. A бөлігіндегі байланыс қандай буын типіне жатады?

   • Бұл буын қандай қозғалысқа мүмкіндік береді?

   • Адам ағзасындағы рөлі қандай?

2. B бөлігіндегі байланыс қандай буын типіне жатады?

   • Бұл буын қандай функцияларды орындайды?

   • Бұл буынның қозғалыс шектеуі бар ма? Егер бар болса, ол қандай қозғалысқа шектеу қояды?

3. C бөлігіндегі байланыс қандай буын типіне жатады?

   • Бұл байланыс адамның қай бөлігіндегі қозғалысты қамтамасыз етеді?

   • Қандай жағдайда бұл буынның қозғалысы шектелуі мүмкін?

4. D бөлігіндегі байланыс қандай буын типіне жатады?

   • Бұл буынның айналмалы қозғалыс жасау қабілеті бар ма?

   • Бұл байланыс дене үшін қаншалықты маңызды?

5. E бөлігіндегі байланыс қандай буын типіне жатады?

   • Бұл буын адамның қай мүшесіне қызмет етеді?

   • Оның денсаулыққа әсері қандай?

6. F бөлігіндегі байланыс қандай буын типіне жатады?

   • Бұл байланыс қандай маңызды қозғалыс түрлерін қамтамасыз етеді?

   • Бұл буынның құрылымы мен қозғалысы туралы не айта аласыз?

Жауаптар:

1. A бөлігіндегі байланыс – Шар тәрізді буын (бас сүйегі мен омыртқалар арасындағы байланыс). Бұл буын қозғалысқа шектеулі, бірақ қорғаныс қызметін атқарады.

2. B бөлігіндегі байланыс – Поршеньді буын (шынтақ немесе шеміршек байланысы). Бұл буын тек бір бағытта қозғалады, алайда қозғалыс шектеулі.

3. C бөлігіндегі байланыс – Шар тәрізді буын (иық буыны). Бұл буын еркін қозғалысқа мүмкіндік береді, айналмалы қозғалыстарды атқаруға болады.

4. D бөлігіндегі байланыс – Шар тәрізді буын (тізе буыны). Бұл буын айналмалы қозғалыстарды қамтамасыз етіп, аяқ-қолдардың толық қозғалуын қамтамасыз етеді.

5. E бөлігіндегі байланыс – Поршеньді буын (жамбас буыны). Бұл байланыс қозғалысты шектеуге мүмкіндік беріп, адамның жоғары икемділігі мен қозғалысын реттейді.

6. F бөлігіндегі байланыс – Шар тәрізді буын (аяқ-қол сүйектері). Бұл буын әртүрлі қозғалысқа мүмкіндік береді, дененің қозғалуын қамтамасыз етеді.

Сүйектер мен буындардың механикалық қасиеттері

Мәтін:
Сүйектер адам ағзасында тірек қызметін атқарып, қозғалысқа қатысады. Олар түрлі механикалық қасиеттерге ие, мысалы, беріктік, серпімділік және икемділік. Сүйектердің беріктігі олардың құрамындағы минералды заттарға байланысты, ал серпімділік шеміршек ұлпасының құрылымына әсер етеді. Буындар қозғалысты қамтамасыз етеді, олардың құрылымдық ерекшеліктері әртүрлі механикалық күштерге төтеп беруге қабілетті.

Сұрақтар:

1. Сүйектің механикалық беріктігін сипаттаңыз:

   • Сүйектердің беріктігін қандай биофизикалық қасиеттер қамтамасыз етеді?

   • Сүйектердің беріктігі мен серпімділігі арасындағы байланыс қандай?

2. Буындардың механикалық қызметі:

   • Буындар қандай механикалық күштерге төтеп бере алады?

   • Буындардың икемділігі қалай жұмыс істейді?

3. Шеміршек ұлпасының механикалық қасиеттері:

   • Шеміршектің серпімділігі мен икемділігі қандай күштермен байланысты?

   • Шеміршек ұлпасының құрылымы мен функциясы қалай жұмыс істейді?

Жауабы:

1. Сүйектің механикалық беріктігі:

   • Сүйектердің беріктігі олардың құрамындағы минералды заттар (кальций фосфаты, кальций карбонаты) мен коллаген талшықтарынан болады. Бұл компоненттер сүйектерге жоғары беріктік пен серпімділік береді.

   • Беріктік пен серпімділік арасында байланыс бар, өйткені сүйектің құрамындағы минералды заттар оның беріктігін қамтамасыз етсе, коллаген талшықтары оның серпімділігін арттырады.

2. Буындардың механикалық қызметі:

   • Буындар тірек қызметін атқарады және қозғалысқа арналған күштерге төтеп береді, мысалы, қысым мен созылу.

   • Буындардың икемділігі қозғалыстың жеңіл болуы үшін құрылымдық қасиеттерінің дұрыс үйлесуімен қамтамасыз етіледі. Шеміршек және синовиальды сұйықтық үйкелісті азайтып, қозғалысты жеңілдетеді.

3. Шеміршек ұлпасының механикалық қасиеттері:

   • Шеміршек ұлпасының серпімділігі мен икемділігі оның құрылымымен, яғни коллаген және эластин талшықтарымен, сондай-ақ су құрамымен байланысты. Бұл қасиеттер шеміршекке күштерді сіңіріп, сүйектерді қорғауға мүмкіндік береді.

   • Шеміршек ұлпасының құрылымы оның икемділігін қамтамасыз етеді, ол сүйектер арасындағы үйкелісті азайтып, соққы сіңіргіш қызметін атқарады.

Дескриптор:

1. Сүйектің беріктігін сипаттайды – 1 балл

2. Сүйек пен шеміршектің механикалық қасиеттерінің байланысын түсіндіреді – 1 балл

3. Буындардың механикалық қызметін түсіндіреді – 1 балл

4. Шеміршек ұлпасының құрылымдық және функционалдық қасиеттерін дұрыс сипаттайды – 1 балл

1-тапсырма: Буынның құрылысы және қызметі

Мәтін:
Сүйек буындары ағзадағы ең маңызды құрылымдардың бірі болып табылады. Олар дене қозғалысын қамтамасыз етіп, сүйектерді бір-біріне қосады. Әртүрлі типтегі буындардың құрылымдары мен қызметтері бір-бірімен тығыз байланысты. Осыған сәйкес, буындардың атқаратын қызметі олардың құрылымына бейімделген.

1.6-кесте – Буынның типтері мен құрылымдары және олардың қызметтері

2-тапсырма: Буынның әр түрлі типтерінің құрылысы және олардың қызметтерінің арасында байланыс орнату

1-сұрақ: Плоска буынның қызметі қандай және ол қалай жұмыс істейді?

2-сұрақ: Шар тәрізді буынның қызметі қандай?

3-сұрақ: Поршеньді буынның қызметі қандай және ол қандай қозғалысқа мүмкіндік береді?

4-сұрақ: Жартылай қозғалмалы буындардың негізгі қызметі қандай?

Жауаптар:

1. Плоска буын – Адам ағзасындағы бұл буындар дене бөліктерін біріктіреді және қозғалысқа шектеулі. Олар көбінесе қорғаныс қызметін атқарады, мысалы, қабырға мен омыртқа арасындағы байланыс.

2. Шар тәрізді буын – Бұл буын барлық бағытта қозғалысқа мүмкіндік береді, айналмалы қозғалысқа, яғни, иық немесе тізе буыны сияқты буындар осы типке жатады.

3. Поршеньді буын – Бұл буындар тек бір бағытта қозғалады және көбінесе аяқ-қолдардың қозғалысына қатысады, мысалы, шынтақ буыны.

4. Жартылай қозғалмалы буын – Бұл буындар денені икемді ұстап тұруды қамтамасыз етеді және мысалы, омыртқа буындары осы типке жатады.

1-тапсырма: Буынның бөліктері және олардың қызметтері

Мәтін:
Буындар сүйектердің бірігуін қамтамасыз етіп, олардың қозғалысын реттейді. Буынның әрбір бөлігі оның қызметін жеңілдетеді және сүйектердің қозғалу мүмкіндігін анықтайды. Буын қуысы, синовиальды сұйықтық, шеміршек, буын капсуласы мен лигаменттер бар.

1.6-кесте – Буынның бөліктері мен олардың қызметтері

2-тапсырма: Буынның бөліктерінің қызметтерін сәйкестендіріңіз

1-сұрақ: Буынның негізгі бөліктері мен олардың қызметтерін сәйкестендіріңіз:

Жауаптар:

1. А: Буын қуысы – 2. Буынның тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

2. B: Синовиальды сұйықтық – 1. Үйкелісті азайтады және сүйектердің бір-біріне тигенде ауырсынуды болдырмайды.

3. C: Шеміршек – 3. Буынның қозғалысын қамтамасыз етеді.

4. D: Буын капсуласы – 4. Қозғалысқа шектеу қояды.

5. E: Лигаменттер – 5. Сүйектерді бір-біріне қосып, буынды тұрақтандырады.

6. F: Сіңірлер – 6. Бұлшықеттерді сүйектерге қосып, қозғалысты қамтамасыз етеді.

Дескриптор:

1. Буын бөліктерінің қызметтерін дұрыс сәйкестендіреді – 1 балл

2. Әр бөліктің қызметін нақты және дұрыс түсіндіреді – 1 балл

3. Қосымша түсініктемелер мен дәлелдер береді – 1 балл

4. Тапсырманың барлық бөліктерін толық орындағаны үшін – 1 балл