Ақмол облысы

Зеренді ауданы

Тақырып:

«5-6 сынып оқушыларының оқылым және тыңдалым сауаттылығын дамытуға арналған тапсырмалар жиынтығы.»

(Мұғалімге арналған әдістемелік нұсқаулық)

«Алексеевка кентінің №1 ЖОББМ» коммуналдық мемлекеттік мекемесінің қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі

Табарак Жайна

2026 жыл

МАМЗҰНЫ

​

​

Кіріспе

​Жұмыстың өзектілігі:

Қазіргі ақпараттық қоғамда оқушының тек оқи алуы жеткіліксіз, ол оқығанын түсінуі, талдауы және одан қажетті ақпаратты іріктей алуы тиіс. 5-6 сыныптар – бастауыш сыныптан орта буынға өтудің маңызды кезеңі. Бұл кезеңде оқушылардың академиялық тілі қалыптаса бастайды. Емтихан форматының өзгеруі және функционалдық сауаттылыққа (PISA, PIRLS талаптарына сай) көшуі мұғалімдерден оқылым мен тыңдалымды жай ғана «тыңдау» немесе «мәнерлеп оқу» емес, терең когнитивтік процесс ретінде оқытуды талап етеді. Осы орайда, оқушыларды емтиханға сапалы дайындау үшін жүйелі тапсырмалар жинағының қажеттілігі осы жұмыстың өзектілігін айқындайды.

​Жұмыстың мақсаты:

5-6 сынып оқушыларының қазақ тілі мен әдебиеті пәнінен оқылым және тыңдалым сауаттылығын арттырудың тиімді әдіс-тәсілдерін жүйелеу және емтиханға дайындық барысында қолдануға болатын практикалық тапсырмалар үлгісін ұсыну.

​Міндеттері:

• ​Оқылым мен тыңдалым дағдыларын дамытудың заманауи әдістемелеріне шолу жасау;

• ​5-6 сынып оқушыларына арналған мәтіндерді іріктеу критерийлерін анықтау;

• ​Деңгейлік тапсырмалар (түсіну, талдау, бағалау) жүйесін әзірлеу;

• ​Мұғалімдерге емтиханға дайындық кезінде қолдануға болатын әдістемелік нұсқаулар беру.

​Күтілетін нәтиже:

Мұғалімдер осы нұсқаулықты қолдана отырып, оқушылардың мәтінмен жұмыс істеу дағдысын жақсартады, бұл өз кезегінде емтихан көрсеткіштерінің жоғарылауына және оқушының коммуникативтік сауаттылығының артуына алып келеді.

Негізгі бөлім

1. Оқылым мен тыңдалым – тілдік құзыреттіліктің негізі. 5-6 сынып оқушыларының жас ерекшеліктері және қабылдау деңгейі

​Тілдік құзыреттілік – бұл тек ереже білу емес, сол тілде ақпаратты қабылдау (рецептивті дағдылар) және ақпаратты беру (продуктивті дағдылар) қабілеті. Оқылым мен тыңдалым – ақпаратты қабылдаудың негізгі арналары.

​Тыңдалым – бұл есту мен түсінудің синтезі. Емтихан контексінде бұл тек дыбысты есту емес, мәтіннің негізгі ойын, автордың позициясын және жасырын мағынаны (подтекст) ажырата білу.

​Оқылым – бұл жазу арқылы берілген ойды декодтау процесі. Қазіргі әдістемеде оқылымның үш деңгейі маңызды:

​Төменгі деңгей: Фактологиялық ақпаратты табу.

​Орта деңгей: Ақпаратты интерпретациялау (түсіндіру).

​Жоғары деңгей: Мәтінге баға беру және сыни талдау.

​Бұл екі дағды бірін-бірі толықтырады: жақсы тыңдаушы — жақсы сөйлеуші, жақсы оқырман — сауатты жазушы. Сондықтан, емтиханға дайындық барысында осы екі компоненттің тепе-теңдігін сақтау — тілдік құзыреттіліктің басты шарты.

​​5-6 сынып оқушылары (10-12 жас) – психологиялық тұрғыдан "кіші мектеп" жасынан "жасөспірімдік" шаққа өту кезеңінде тұр. Бұл кезеңнің әдістемелік жұмыс үшін маңызды ерекшеліктері мынадай:

​Бейнелі ойлаудан логикалық ойлауға көшу: Бұл жаста оқушылар абстрактілі ұғымдарды түсіне бастайды. Алайда, олар үшін әлі де болса көрнекілік (схемалар, суреттер, инфографика) өте маңызды.

​Зейіннің тұрақсыздығы: 5-6 сынып баласы бір іс-әрекетке (мысалы, ұзақ мәтін оқуға немесе тыңдауға) 15-20 минуттан артық зейін қоюы қиын. Сондықтан тапсырмалар қысқа, нақты және динамикалы болуы керек.

​Танымдық белсенділік: Бұл жастағы балалар "неге?", "қалай?" деген сұрақтарға жауап іздегенді жақсы көреді. Оқылым мен тыңдалым мәтіндері олардың қызығушылығын тудыратын (табиғат, технология, құрбыларының өмірі, ерлік) тақырыптарда болса, қабылдау деңгейі 2 есе артады.

​Сөйлеу қорының қалыптасуы: 5-6 сыныпта сөздік қор қарқынды байиды, бірақ синтаксистік құрылымдар әлі қарапайым. Емтиханға дайындық кезінде біз оларды күрделірек сөйлемдерді түсінуге және мағыналық байланысты үзбеуге жаттықтыруымыз қажет.

2.2. Тыңдалым сауаттылығын арттыруға арналған белсенді әдістер (дискриминативті, сыни тыңдау)

Тыңдалым — бұл тек есту емес, естіген ақпаратты сезіну, түсіну және өңдеу процесі. 5-6 сынып оқушылары үшін ақпаратты жай ғана тыңдау жеткіліксіз, оларға дискриминативті (ажырата білу) және сыни тыңдау дағдыларын қалыптастыру маңызды.

1. Дискриминативті тыңдау (Ажырату дағдысы)

Бұл деңгейде оқушы дыбыстарды, интонацияны, екпінді және сөз ішіндегі мағыналық айырмашылықтарды тани білуі керек.

• «Интонация детективі» әдісі: Оқушыларға бір сөйлем әртүрлі интонациямен (қуаныш, мұң, таңғалыс, ашу) оқылады. Оқушы автордың көңіл-күйін анықтап, соған сәйкес реакция білдіруі тиіс.

• «Тірек сөздерді ұстап ал» әдісі: Мәтінді тыңдау барысында оқушылар тек негізгі терминдерді немесе сан есімдерді түртіп алып отырады. Бұл зейінді шоғырландыруға көмектеседі.

2. Сыни тыңдау (Ақпаратты талдау дағдысы)

Оқушы ақпараттың ақиқаттығын, автордың позициясын және жасырын ойды түсінуге бағытталады.

• «Сенемін – сенбеймін» әдісі: Оқушылар мәтінді тыңдап болған соң, мұғалім бірнеше тұжырым айтады. Оқушылар ол ақпараттың мәтінде болған-болмағанын немесе шындыққа жанасатынын анықтайды.

• «Факт немесе Пікір» әдісі: Тыңдалған мәтіннен нақты дәлелденген деректерді (факт) және автордың жеке көзқарасын (пікір) ажырату.

Практикада төмендегідей әдістерді қолдандым.

Мұғалім ретінде сабақта қолдануға болатын тапсырмалар кестесі:

Осы тұрғыда мұғалімдерге төмендегідей кеңес айтқым келеді:

5-6 сынып оқушыларымен жұмыс істегенде аудиомәтіннің ұзақтығы 1.5 – 2 минуттан аспағаны абзал. Тыңдалым алдында міндетті түрде «бейтаныс сөздермен жұмыс» кезеңін өткізу керек, әйтпесе оқушы бейтаныс сөзге кездескенде ақпаратты қабылдауды тоқтатады.

Маңызды: Тыңдалым тапсырмаларын құрастырғанда тек "иә/жоқ" деген сұрақтармен шектелмей, "Неліктен?", "Егер сен кейіпкердің орнында болсаң..." деген ашық сұрақтардыанд қосу оқушының тілдік қорын байытады.

2.3.Оқылым сауаттылығын арттыруға арналған әдіс-тәсілдер

Оқылым сауаттылығын дамыту — оқушының мәтінмен жұмыс істеу дағдысын қалыптастырудың негізгі шарты. Бұл бағыттағы жұмыс мәтінді түсіну (reading comprehension), ақпаратты өңдеу және логикалық қорытынды жасау деңгейлерін қамтиды. Төменде оқылым деңгейін көтеруде тиімділігі дәлелденген негізгі әдіс-тәсілдер берілген:

1. Мәтінге дейінгі жұмыс тәсілдері (Белсендіру)

Мәтінді оқымас бұрын оқушының қызығушылығын ояту және болжау дағдысын дамыту маңызды.

• «Болжау» стратегиясы: Мәтіннің тақырыбына, суреттеріне немесе тірек сөздеріне қарап, оның мазмұны туралы болжам жасау.

• «Сұрақ қою»: Оқушылар мәтін тақырыбы бойынша «Мен не білемін?», «Не білгім келеді?» деген сұрақтар төңірегінде ойланады.

2. Мәтінмен жұмыс (Интерактивті оқу)

Оқу барысында ақпаратты іріктеу және маңызды тұстарын белгілеу дағдыларын дамытады.

• INSERT әдісі (Түртіп алу): Оқушы мәтін жиегіне арнайы белгілер қояды:

  • «V» – білемін;

  • «+» – жаңа ақпарат;

  • «–» – менің ойыма қайшы;

  • «?» – түсініксіз, сұрағым бар.

• «Көп деңгейлі сұрақтар» (Блум таксономиясы): Тек деректерді ғана емес, мәтіннің астарлы мағынасын түсінуге арналған (талдау, жинақтау, бағалау) сұрақтарды қолдану.

3. Мәтіннен кейінгі жұмыс (Рефлексия және талдау)

Ақпаратты жүйелеу және жеке көзқарасты қалыптастыру кезеңі.

• «Графикалық органайзерлер»: Мәтін құрылымын түсіну үшін Венн диаграммасы, Фишбоун (балық қаңқасы) немесе Кластерлерді пайдалану. Бұл тәсіл себеп-салдарлық байланысты көруге көмектеседі.

• «РАФТ» стратегиясы: (Рөл, Аудитория, Форма, Тақырып). Оқушы мәтіндегі кейіпкердің немесе автордың атынан белгілі бір аудиторияға хат, мақала немесе үндеу жазады.

Маңызды: Оқылым сауаттылығын арттыруда мәтіннің тек көркем әдеби емес, сонымен бірге тұтас емес мәтіндермен (кестелер, диаграммалар, карталар, жарнамалар) жұмыс істеуге басымдық берілуі тиіс. Бұл оқушының өмірлік жағдаяттарда ақпаратты дұрыс қолдануына жол ашады.

2.4.Тапсырмалар үлгісі және бағалау критерийлері (Дескрипторлар)

Ұсынылып отырған тапсырмалар заманауи білім беру трендтеріне, соның ішінде PISA халықаралық зерттеулерінің талаптарына негізделген. Әрбір тапсырма оқушының қызығушылығын оятып, оның танымдық деңгейін көтеруге бағытталған. Ал бағалау критерийлері мен дескрипторлар мұғалімге оқушының ілгерілеуін нақты өлшеуге және сапалы кері байланыс беруге мүмкіндік береді. Бұл тапсырмалар жиынтығы сіздердің күнделікті сабақтарыңызға шығармашылық серпін беріп, оқушылардың функционалдық сауаттылығын арттыруға септігін тигізеді деп сенемін.

Тапсырмаларды құру барысында мына төмендегі дискрипторлар ескерілді:

5-СЫНЫП ТАПСЫРМАЛАРЫ

1-тақырып: Әлемдегі ірі кітапханалар

Оқылым мәтіні: Александрия кітапханасы

Ежелгі Мысырдағы Александрия кітапханасы – көне дәуірдің ең үлкен білім ордасы болған. Мұнда 700 мыңнан астам папирус шиыршықтары сақталған. Ғалымдар бұл жерге әлемнің түкпір-түкпірінен жиналып, астрономия, математика және медицина салаларын зерттеген. Өкінішке орай, өрттің салдарынан бұл қазына жойылып кетті. Қазіргі таңда осы жерде заманауи «Александриялық кітапхана» бой көтерген.

1-тапсырма (Оқылым): Мәтін бойынша «Ақиқат немесе Жалған» кестесін толтырыңыз.

• 2-тапсырма (Тыңдалым - Мұғалім оқиды): «Конгресс кітапханасы (АҚШ) — әлемдегі ең үлкен кітапхана. Оның сөрелерінің ұзындығы 800 шақырымнан асады. Жыл сайын мұнда 2 миллионға жуық жаңа басылым қосылады.»

С ұрақ: Конгресс кітапханасының ауқымы туралы естіген екі нақты деректі жазыңыз.

2-тақырып: Су — тіршілік көзі

Оқылым мәтіні: Тұщы судың маңызы «Жер бетінің 70%-ы сумен жабылған, бірақ оның тек 3%-ы ғана ішуге жарамды тұщы су. Сусыз адам баласы бір аптадан артық өмір сүре алмайды. Бүгінгі таңда әлемде 2 миллиардтан астам адам таза ауыз суға зәру. Суды үнемдеу – болашақты сақтау деген сөз.»

• 1-тапсырма (Оқылым): Мәтіннің негізгі ойын анықтап, 1 сөйлеммен түйіндеңіз.

• 2 -тапсырма (Тыңдалым): «Судың үш күйі» туралы қысқа ақпаратты тыңдап, судың айналу процесінің реттілігін (булану -> конденсация -> жауын-шашын) цифрлармен белгілеңіз.

3-тақырып: Аспан әлемінің құпиялары

Оқылым мәтіні: Күн жүйесі.

Күн жүйесі – Күннен және оны айнала қозғалатын сегіз ірі планетадан, олардың серіктерінен, астероидтар мен кометалардан тұратын ғарыштық жүйе. Барлық планеталар Күнді өз орбиталары бойынша айналады және олар екі негізгі топқа бөлінеді: жер тобындағы планеталар және алып планеталар.

Жер тобындағы планеталар: Бұл топқа Меркурий, Шолпан, Жер және Марс жатады. Олардың беті қатты, тасты болып келеді.

1. Меркурий – Күнге ең жақын және ең кішкентай планета. Онда атмосфера жоққа тән, сондықтан күндіз өте ыстық, ал түнде тым суық болады.

2. Шолпан (Венера) – Ең ыстық планета. Оның тығыз атмосферасы жылуды сыртқа жібермей, «парниктік эффект» түзеді.

3. Жер – Тіршілік бар жалғыз планета. Оның бетінің 70 пайызын су басып жатыр.

4. Марс – «Қызыл планета» деп аталады. Оның топырағында темір тотығы көп болғандықтан, түсі қызғылт болып көрінеді. Мұнда Күн жүйесіндегі ең биік жанартау — Олимп орналасқан.

Алып планеталар (Газды алыптар): Юпитер, Сатурн, Уран және Нептун бұл топқа жатады. Олар негізінен газдан тұрады және олардың қатты беті жоқ.

• Юпитер – Ең үлкен планета. Оның ішіне 1300 Жер сыйып кетер еді. Оның бетіндегі «Үлкен қызыл дақ» — жүздеген жылдар бойы басылмай тұрған алапат дауыл.

• Сатурн – Өзінің айқын көрінетін сақиналарымен танымал. Бұл сақиналар мұз кесектері мен ғарыштық шаңнан тұрады.

• Уран мен Нептун – «Мұзды алыптар» деп аталады. Олар Күннен өте алыс орналасқандықтан, температурасы өте төмен, бетінде қатты желдер соғады.

• 1-тапсырма (Оқылым): Мәтінге сүйене отырып, планеталар мен олардың ерекшеліктерін сәйкестендіріңіз.

2-тапсырма (Тыңдалым): Берілген сурет бөлігі арқылы тыңдалым мәтінінің тақырыбын болжап көр («Болжау» стратегиясы)

(Тыңдалым тақырыбы: «Ай — Жердің жалғыз табиғи серігі»)

6-СЫНЫП ТАПСЫРМАЛАРЫ

1-тақырып: Олимпиада жеңімпаздары — Қазақстан мақтанышы

Оқылым мәтіні: Жақсылық Үшкемпіров «Жақсылық Үшкемпіров — классикалық күрестен тұңғыш қазақ Олимпиада чемпионы (Мәскеу, 1980 ж.). Ол өз жеңісіне жету үшін талмай еңбектенді. Оның жеңісі қазақ спортшыларына жол ашты. Одан кейін Бекзат Саттарханов, Александр Винокуров, Ольга Рыпакова сияқты саңлақтар ел намысын қорғады.»

• 1-тапсырма (Оқылым): Мәтіннен Қазақстанның Олимпиада чемпиондарының тізімін жасап, олардың қай спорт түрінен екенін (қосымша білімді қолданып) жазыңыз.

• 2-тапсырма (Тыңдалым): Бокстан Олимпиада чемпионы Ермахан Ибраимовтың сұхбатынан үзінді тыңдап, спортшының жеңіске жету формуласын (3 алтын қағида) түртіп алыңыз.

Тыңдалым мәтіні: Ермахан Ибраимовтың жеңіс жолы

«Менің спорттағы жолым оңай болған жоқ. Сидней Олимпиадасында алтын алмас бұрын, мен Атланта Олимпиадасында қола жүлде иеленген болатынмын. Сол сәтте мен өзіме: «Мен міндетті түрде жеңімпаз боламын!» деген мақсат қойдым.

Жеңістің басты формуласы — бұл темірдей тәртіп. Мен күн сайын таңғы сағат алтыда тұрып, жаттығу жасадым. Спортшы үшін ең маңыздысы — өз қорқынышыңды жеңу. Егер сен рингке шыққанда жүрегіңде күдік болса, жеңіске жету қиын. Екінші маңызды қағида — табандылық. Бір рет жеңілген адам спорттан кетіп қалса, ол ешқашан биікті бағындыра алмайды.

Және үшінші, ең бастысы — Отанға деген сүйіспеншілік. Рингте шаршап, демің таусылған сәтте көз алдыңа көк туың мен елің келсе, бойыңа ерекше күш бітеді. Менің әрбір соққым — қазақ елінің намысы үшін жасалған қадам болды. Сондықтан жастарға айтарым: спортты сүйіңдер, еңбек етіңдер, сонда ғана биік шыңдарды бағындырасыңдар».

2-тақырып: Абайды оқы, таңырқа

Оқылым мәтіні: Абайдың білім туралы ойы «Абай Құнанбайұлы өзінің қара сөздерінде жастарды ғылым мен өнерді игеруге шақырады. Ол "Дүние де өзі, мал да өзі, ғылымға көңіл бөлсеңіз" дей отырып, нағыз байлық – білім екенін айтады. Жиырма бесінші қара сөзінде орыс тілін үйрену арқылы әлемдік мәдениетке есік ашуды насихаттайды.»

• 1-тапсырма (Оқылым): Абайдың білім туралы көзқарасын сипаттайтын 2 дәйексөз табыңыз.

• 2-тапсырма (Тыңдалым): Абайдың «Ғылым таппай мақтанба» өлеңін тыңдап, адамды биікке жетелейтін 5 асыл істі атаңыз.

3-тақырып: Қазақ ұлттық қолөнері

Оқылым мәтіні: Киіз үй — көшпенділер сәулеті «Киіз үй – қазақ халқының ежелгі баспанасы. Ол кереге, уық, шаңырақ және сықырлауықтан тұрады. Киіз үйдің жазда салқын, қыста жылы болуы оның жабылатын киізіне байланысты. Ою-өрнекпен безендірілген түскиіздер мен сырмақтар үйдің ішіне ерекше сән береді.»

• 1-тапсырма (Оқылым): Киіз үйдің бөліктерін атап, олардың атқаратын қызметін түсіндіріңіз.

• 2-тапсырма (Тыңдалым): «Қолөнер – сарқылмас қазына» бейнебаянын тыңдап, зергерлік өнер (білезік, алқа) туралы айтылған ақпаратты жинақтаңыз.

Қорыта айтқанда, 5-6 сынып кезеңінде оқылым мен тыңдалым сауаттылығын жүйелі түрде дамыту — баланың болашақтағы академиялық жетістігінің іргетасы. Практикалық тапсырмалар барысында оқушының тек дұрыс жауап беруіне ғана емес, оның ой қорыту процесіне, дәлел келтіруіне және мәтіннен тыс ақпаратпен байланыстыра білуіне басымдық бергеніміз абзал.

ҚОРЫТЫНДЫ

5-6 сынып оқушыларының оқылым және тыңдалым сауаттылығын дамытуға арналған тапсырмалар жиынтығы: Мұғалімге арналған әдістемелік нұсқаулық» аясында атқарылған жұмыстарды қорытындылай келе, қазіргі білім беру жүйесіндегі функционалдық сауаттылықтың рөлі орасан зор екенін атап өту керек.

Осы нұсқаулық арқылы біз келесі маңызды тұжырымдарға тоқталдық:

1. Тілдік дағдылардың интеграциясы: Оқылым мен тыңдалым — бір-бірінен ажырағысыз дағдылар. Оқушы ақпаратты құлақпен естіп қана қоймай, оны көзбен көріп талдағанда ғана тілдік құзыреттілік жоғары деңгейде қалыптасады. 5-6 сынып — баланың дерексіз ойлаудан жүйелі талдауға көшетін шешімді кезеңі.

2. Практикалық бағыт: 5-сыныптың оқу бағдарламасындағы «Әлемдегі ірі кітапхаалар», «Су – тіршілік, «Аспан әлемі», 6-сыныпта «Абайды оқы, таңырқа», «Олимпиада жеңімпаздары — Қазақстан мақтанышы», «Қазақ ұлттық қолөнері» сияқты тақырыптар оқушының тек тілін дамытып қана қоймай, оның жалпы дүниетанымын кеңейтуге, ұлттық құндылықтарды бойына сіңіруге бағытталған.

3. Бағалаудың маңыздылығы: Нақты құрылған дескрипторлар мен критерийлер мұғалім мен оқушы арасындағы кері байланыстың сапасын арттырады. Бұл оқушының өз біліміне жауапкершілікпен қарауына және өз қатесін өзі түзеуіне мүмкіндік береді.

Тіл — қарым-қатынас құралы ғана емес, ол ойлаудың негізі. Оқушы мәтіннен ақпаратты дұрыс тауып, оған сыни баға беріп, өз көзқарасын дәлелдей алса, демек, ол болашақ бәсекеге қабілетті әлемге дайын.

Бұл әдістемелік нұсқаулық мұғалімдер үшін сабақ процесін қызықты әрі нәтижелі ұйымдастыруға көмектесетін тиімді құрал болады деп сенемін. Әрбір ұстаздың шығармашылық ізденісі мен оқушының талпынысы біріккен жерде ғана сауатты ұрпақ тәрбиеленбек.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕРТІЗІМІ