11 сынып КГБ №11

ДӘІЖО___________

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
«» КММ
(білім беру ұйымының атауы)
Қысқа мерзімді (сабақ) жоспары
Фотосинтездің жылдамдығына әсер ететін факторлар. §9-10. Фотосинтез жылдамдығына әсер ететін факторлар.

(Сабақ тақырыбы)

Сабақтың барысы:

ҚЫСҚА МЕРЗІМДІ ЖОСПАРҒА ҚОСЫМША

Мәтінмен жұмыс

Фотосинтез жылдамдығына әсер ететін факторлар

Фотосинтез - бұл өсімдіктердің күн энергиясын глюкоза түріндегі химиялық энергияға айналдыратын негізгі процесс. Фотосинтез жылдамдығына әртүрлі факторлар әсер ете алады және осы факторларды түсіну өсімдіктердің өсуі мен өнімділігін арттыру үшін маңызды.

Жарық қарқындылығы
Жарық қарқындылығы фотосинтез жылдамдығына әсер ететін ең маңызды факторлардың бірі. Жарық қарқындылығы артқан сайын, фотосинтез жылдамдығы да артады, белгілі бір шекке дейін. Алайда, жарық қарқындылығы тым жоғары болса, фотосинтез жылдамдығы хлоропластарға зиян келтіру себебінен азаюы мүмкін.

Көміртек диоксиді концентрациясы
Көміртек диоксиді (CO₂) фотосинтез үшін маңызды шикізат болып табылады. Атмосферадағы CO₂ концентрациясы артқан сайын, фотосинтез жылдамдығы да артады, белгілі бір шекке дейін. Алайда, CO₂ концентрациясы тым жоғары болса, фотосинтез жылдамдығы басқа жасушалық процестердің бұзылуына байланысты азаюы мүмкін.

Температура
Температура да фотосинтез жылдамдығына айтарлықтай әсер етеді. Температура артқан сайын, фотосинтез жылдамдығы да артады, оңтайлы температура ауқымына дейін. Бұл ауқымнан асып кетсе, фотосинтез жылдамдығы процесске қатысатын ферменттердің денатурациясына байланысты азаюы мүмкін.

Су қолжетімділігі
Су фотосинтез процесінің маңызды компоненті болып табылады. Егер өсімдіктің жеткілікті суы болмаса, фотосинтез жылдамдығы жапырақ беткейіндегі ыдырау (тесіктердің жабылуы) және қажетті қоректік заттардың тасымалдануының төмендеуіне байланысты азаюы мүмкін.

Қоректік заттардың қолжетімділігі
Азот, фосфор және магний сияқты кейбір қоректік заттар фотосинтездік жүйенің дұрыс жұмыс істеуі үшін қажет. Егер бұл қоректік заттар жеткілікті мөлшерде болмаса, фотосинтез жылдамдығы азаюы мүмкін.

Фотосинтез жылдамдығына әсер ететін факторларды түсіну арқылы, фермерлер мен бақшашылар өсімдіктердің өсуі мен өнімділігін арттыру үшін өсіру жағдайларын оңтайландыра алады. Бұл білім әсіресе ресурстары шектеулі немесе қиын экологиялық жағдайлары бар аймақтарда пайдалы болуы мүмкін.

Фотосинтез жылдамдығына әсер ететін факторлар бойынша мәтінге тәуелді сұрақтар:

Өмірмен байланысты сұрақ:

1. Фотосинтез жылдамдығына әсер ететін факторларды түсіну нені мүмкін етеді?

Логикалық сұрақ:

2. Жарық қарқындылығы неге фотосинтез жылдамдығына ең маңызды фактор болып саналады?

Көп таңдауы бар тапсырма:

3. Келесі факторлардың қайсысы фотосинтез жылдамдығын арттыруы мүмкін?
   A. Жоғары жарық қарқындылығы
   B. Төмен көміртек диоксиді концентрациясы
   C. Оңтайлы температура ауқымнан асып кету
   D. Су тапшылығы

Салыстыру тапсырмасы:

4. Көміртек диоксиді концентрациясы мен температура фотосинтез жылдамдығына қалай әсер етеді? Осы екі факторды салыстырыңыз.

Сәйкестендіру тапсырмасы:

5. Келесі қоректік заттардың қайсысы фотосинтездік жүйенің дұрыс жұмыс істеуі үшін қажет?
   A. Азот
   B. Фосфор
   C. Магний
   D. Барлығы дұрыс

Шындық немесе жалған тапсырмасы:

6. Жарық қарқындылығы тым жоғары болса, фотосинтез жылдамдығы артады.
   A. Шындық
   B. Жалған

Дұрыс реттілікті анықтау тапсырмасы:

7. Фотосинтез жылдамдығына әсер ететін факторларды дұрыс реттілікте орналастырыңыз:
   A. Жарық қарқындылығы
   B. Көміртек диоксиді концентрациясы
   C. Температура
   D. Су қолжетімділігі
   E. Қоректік заттардың қолжетімділігі

Бір дұрыс жауабы бар тапсырмасы:

8. Фотосинтез жылдамдығының төмендеуіне не себеп болуы мүмкін?
   A. Жарық қарқындылығының артуы
   B. Көміртек диоксиді концентрациясының төмендеуі
   C. Температураның оңтайлы ауқымнан асып кетуі
   D. Өсімдіктің жеткілікті суы болуы

Биологиялық диктант тапсырмасы:

9. Фотосинтез - бұл өсімдіктердің _ энергиясын _ түріндегі химиялық энергияға айналдыратын негізгі процесс.

Диаграмма тапсырмасы:

10. Келесі диаграммада фотосинтез жылдамдығына әсер ететін факторлардың қандай өзара қатынасы көрсетілген?

Жауап кілті:

1. Фотосинтез жылдамдығына әсер ететін факторларды түсіну фермерлер мен бақшашыларға өсімдіктердің өсуі мен өнімділігін арттыру үшін өсіру жағдайларын оңтайландыруға мүмкіндік береді.

2. Жарық фотосинтез үшін энергия көзі болғандықтан, жарық қарқындылығы фотосинтез жылдамдығына ең маңызды фактор болып саналады.

3. A. Жоғары жарық қарқындылығы

4. Көміртек диоксиді концентрациясы мен температура артқан сайын, фотосинтез жылдамдығы да артады, белгілі бір шекке дейін. Алайда, бұл факторлар тым жоғары болса, фотосинтез жылдамдығы азаюы мүмкін.

5. D. Барлығы дұрыс

6. B. Жалған. Жарық қарқындылығы тым жоғары болса, фотосинтез жылдамдығы хлоропластарға зиян келтіру себебінен азаюы мүмкін.

7. A, B, C, D, E

8. C. Температураның оңтайлы ауқымнан асып кетуі

9. күн, глюкоза

10. Диаграмма фотосинтез жылдамдығына әсер ететін факторлардың өзара қатынасын көрсетуі керек.

Оқушының аты-жөні:______________________________________________________ сыныбы:_______

Фотосинтездің жылдамдығына әсер ететін факторлар туралы жұмыс парағы

Фотосинтез - өсімдіктердің күн энергиясын пайдаланып, көмірқышқыл газы мен судан органикалық заттар түзетін күрделі процесі. Бұл процестің жылдамдығына көптеген факторлар әсер етеді, соның ішінде жарық қарқындылығы, көмірқышқыл газының концентрациясы, температура және су мөлшері. Бұл факторларды зерттеу және түсіну фотосинтездің тиімділігін арттыруға және өсімдіктердің өсуін оңтайландыруға көмектеседі.

Бос орындарды толтырыңыз: Дұрыс сөздермен бос орындарды толтырыңыз.

1. Фотосинтез процесінде __ энергиясы химиялық энергияға айналады.

2. Жарық қарқындылығы артқан сайын, фотосинтез жылдамдығы __ дейін артады.

3. Көмірқышқыл газының концентрациясы __ болған кезде, фотосинтез жылдамдығы төмендейді.

4. Температура тым жоғары болған кезде, __ денатурацияланып, фотосинтез баяулайды.

5. Су жетіспеушілігі кезінде өсімдіктің __ жабылып, газ алмасуы шектеледі.

Сөздер банкі: күн, белгілі бір шекке, төмен, ферменттер, саңылаулары

Бірнеше таңдау сұрақтары: Әр сұрақ үшін дұрыс жауапты таңдаңыз.

1. Фотосинтез жылдамдығына әсер етпейтін фактор:
   a) Жарық қарқындылығы
   b) Температура
   c) Ылғалдылық
   d) Топырақ түсі

2. Фотосинтез жылдамдығы ең жоғары болатын температура диапазоны:
   a) 0-10°C
   b) 15-25°C
   c) 30-40°C
   d) 45-55°C

3. Жапырақтың қай бөлігінде фотосинтез белсенді жүреді?
   a) Эпидермис
   b) Флоэма
   c) Мезофилл
   d) Ксилема

4. Фотосинтез процесінде түзілетін негізгі өнім:
   a) Су
   b) Оттегі
   c) Глюкоза
   d) Көмірқышқыл газы

5. Қай жағдайда фотосинтез жылдамдығы ең төмен болады?
   a) Жарық қарқындылығы жоғары
   b) CO₂ концентрациясы жоғары
   c) Температура оңтайлы
   d) Су жетіспеушілігі

Ашық сұрақтар: Келесі сұрақтарға толық сөйлемдермен жауап беріңіз:

1. Фотосинтездің жылдамдығына әсер ететін үш негізгі факторды атап, олардың әсерін түсіндіріңіз.

2. Неліктен фотосинтез жылдамдығы белгілі бір шектен кейін жарық қарқындылығы артса да өспейді?

3. Глобальдық жылыну фотосинтез процесіне қалай әсер етуі мүмкін? Өз ойыңызды негіздеңіз.

Жауаптар кілті:

Бос орындарды толтырыңыз:

1. күн

2. белгілі бір шекке

3. төмен

4. ферменттер

5. саңылаулары

Бірнеше таңдау сұрақтары:

1. d) Топырақ түсі

2. b) 15-25°C

3. c) Мезофилл

4. c) Глюкоза

5. d) Су жетіспеушілігі

Ашық сұрақтар:

1. Үлгі жауап: Фотосинтездің жылдамдығына әсер ететін үш негізгі фактор: жарық қарқындылығы, көмірқышқыл газының концентрациясы және температура. Жарық қарқындылығы артқан сайын фотосинтез жылдамдығы артады, бірақ белгілі бір шекке дейін. CO₂ концентрациясы жоғарылаған сайын фотосинтез жылдамдығы артады. Температура оңтайлы деңгейде болғанда (шамамен 15-25°C) фотосинтез ең жоғары жылдамдықпен жүреді.

2. Үлгі жауап: Фотосинтез жылдамдығы белгілі бір шектен кейін жарық қарқындылығы артса да өспейді, себебі басқа факторлар (мысалы, CO₂ концентрациясы немесе ферменттердің белсенділігі) шектеуші болып қалады. Бұл құбылыс "шектеуші фактор заңы" деп аталады. Жарық қарқындылығы жеткілікті болғанда, басқа факторлар фотосинтез жылдамдығын шектей бастайды.

3. Үлгі жауап: Глобальдық жылыну фотосинтез процесіне күрделі әсер етуі мүмкін. Температураның жоғарылауы белгілі бір шекке дейін фотосинтез жылдамдығын арттыруы мүмкін. Алайда, шамадан тыс жоғары температура ферменттердің денатурациясына әкеліп, фотосинтезді баяулатады. Сонымен қатар, климаттың өзгеруі су режимін бұзып, құрғақшылыққа әкелуі мүмкін, бұл да фотосинтезге теріс әсер етеді. Екінші жағынан, атмосферадағы CO₂ деңгейінің жоғарылауы фотосинтез жылдамдығын арттыруы мүмкін.