9 сынып Биологиядан зертханалық жұмыс жинағы ЖАУАПТАРЫМЕН

№1 зертханалық жұмыс

Тақырыбы: «Анықтауыш арқылы өсімдіктер мен жануарлардың (жергілікті өңірдегі) түрлерін анықтау»

Мақсаты: Ерекше белгілері бойынша өсімдіктер мен жануарлардың түрлерін анықтау (анықтауыш арқылы).

Құрал-жабдықтар: кеппеөсімдік материалдары, жергілікті жерге тән өсімдіктер мен жануарлардың фото немесе бейнематериалдары. Өсімдіктер мен жануарларды мектептік анықтауыш.

Жұмыс барысы

1.Берілген тірі ағзалардың түрлерін қараңдар.

2.Құрылысының ерекшеліктері арқылы патшалықтан класқа дейінгі ірі жүйелік санаттарды анықтаңдар.

3.Анықтауышты пайдаланып, сол класқа жататын түрлерді қараңдар. Әрбір қатар немесе тұқымдас (өсімдіктер үшін) және отрядтың (жануарлар үшін) көзге көрінетін, өзіне тән ерекшеліктерін анықтауға тырысып көріңдер.

4.Берілген ағзалардың едәуір ұсақ ерекшеліктерін қараңдар. Өсімдіктер үшін-жапырақ типтері, олардың орналасуы, сабақ типі, гүлінің құрылысы, оның бөліктерінің саны, болса гүлшоғыры мен жемісінің типі. Жануарлар үшін-бас сүйегінің, аяқ-қолдарының, соларға тән қозғалу мүшелерінің және қоректену ерекшеліктері және т.б

5.3-және 4-пункт нәтижелерін сәйкестендіріп, берілген түрдің қандай жүйелік топқа (қатар,отряд,тұқымдас)жататынын анықтап көріңдер.

6.Қарастырылып отырған түрдің анықтауышында болса дихотомиялық кілтті пайдаланып, қандай туысқа және түрге жататынын анықтаңдар. Егер дихотомиялық кілт болмаса, зерттеліп отырған түрлерді мектептік анықтауыштағы осындай түр сипатымен салыстырып, түрі мен туысын анықтауға тырысып көріңдер

№1 Зертханалық жұмыс: «Анықтауыш арқылы өсімдіктер мен жануарлардың (жергілікті өңірдегі) түрлерін анықтау»

Жұмыс барысы бойынша жауаптар:

Берілген тірі ағзалардың түрлерін қарау:

Оқушы әрекеті:

Жергілікті өңірге тән өсімдіктердің кеппеөсімдік материалдарын және жануарлардың суреттері мен бейнематериалдарын зерттейді.

Негізгі сыртқы ерекшеліктерін анықтайды.

Патшалықтан класқа дейінгі жүйелік санаттарды анықтау:

Оқушы әрекеті:

Өсімдіктер үшін: «Өсімдіктер патшалығы», мысалы, «Гүлді өсімдіктер класы».

Жануарлар үшін: «Жануарлар патшалығы», мысалы, «Құстар класы».

Анықтауышты пайдаланып, түрлерді қарау:

Оқушы әрекеті:

Өсімдіктер үшін: мысалы, тұқымдасы – «Раушангүлділер», жапырақтары күрделі, шоқпарбас гүлшоғыры.

Жануарлар үшін: мысалы, отряды – «Жыртқыштар», жыртқыш тістерінің болуы.

Ағзалардың ұсақ ерекшеліктерін қарау:

Өсімдіктер үшін:

Жапырақ типі: жай немесе күрделі.

Гүл құрылысы: күлтелері 5 немесе одан көп болуы.

Сабақ түрі: шөптекті, бұта немесе ағаш.

Жеміс түрі: жидек, жаңғақша, дәнек т.б.

Жануарлар үшін:

Бас сүйек құрылысы: жақ сүйектерінің пішіні.

Аяқ-қолдары: 4 аяқ, қанат немесе жүзбеқанат болуы.

Қоректену ерекшеліктері: шөпқоректі, жыртқыш немесе всеядты.

Жүйелік топқа жатқызу:

Оқушы әрекеті:

Анықтауыштың көмегімен әрбір ағзаны жүйелік топтарға жіктейді (қатар, отряд, тұқымдас).

Мысалы, «Қасқыр» жануары – «Жыртқыштар отряды, Ит тұқымдасы».

Дихотомиялық кілтті пайдалану:

Егер анықтауышта дихотомиялық кілт болса, оны пайдаланып, ағзаның туысын және түрін анықтайды.

Егер кілт болмаса, анықтауыштағы сипаттамалармен салыстырып, түрін анықтайды.

Қорытынды:

Жұмыс нәтижелері:

Өсімдіктер: Жапырақ түрі, сабақтың ерекшеліктері, гүл құрылысы бойынша түрлері анықталды.

Жануарлар: Бас сүйек құрылысы, аяқ-қолдарының пішіні, қоректену ерекшеліктері негізінде жүйелік топтары белгіленді.

Мысал:

Өсімдік: Раушан – «Раушангүлділер тұқымдасы, Rosa туысы».

Жануар: Қасқыр – «Жыртқыштар отряды, Ит тұқымдасы, Canis lupus түрі».

Жалпы қорытынды:

Әртүрлі белгілерді анықтау және жүйелік топтарға жіктеу арқылы тірі ағзалардың алуан түрлілігі мен олардың жүйеленуіндегі ерекшеліктер анықталды.

Дескрипторлар:

Тірі ағзалардың негізгі ерекшеліктерін анықтайды — 2 балл

Анықтауышты пайдаланып, жүйелік топтарға жатқызады — 2 балл

Дихотомиялық кілтті қолдана отырып, туысын және түрін анықтайды — 2 балл

Жұмыс нәтижесі бойынша дұрыс қорытынды жасайды — 2 балл

Барлығы: 8 балл

№2 зертханалық жұмыс

Тақырыбы: «Ферменттердің белсенділігіне әртүрлі жағдайлардың (температура, pH) әсерін зерттеу».

Мақсаты: сілекейдегі амилаза мысалында асқорытатын ферменттердің болуына көз жеткізу.

Құрал-жабдықтар: крахмал, йод, термостат(тар) немесе ыстық (55-60 С), жылы (36-37,5 С), суық (мұз салынған) суы бар термос, лимон қышқылы, ас содасы, сағат, су термометрі, сынауықтар және химиялық стақандар жиыны.

Жұмыс барысы

1.Сынауықтарға (6дана) 2-3 миллиметрден бөлме температурасындағы таза су құяды.

2.Сынауықтарды екі (№1 және №2) тұғырға (штатив) бөледі, себебі оның үшеуі сутектік көрсеткіштің pH фермент белсенділігіне әсерін, ал үшеуі температура әсерін анықтау үшін қолданылады. Әрбір тұғырдағы сынауықтарды нөмірлеу керек.

3.Жұмысты кез-келген тұғырдан бастауға болады. pH әсерін анықтау үшін №1 сынауыққа аздаған лимон қышқылын (5-6 тамшы немесе аздаған ұнтағын,) №2 сынауыққа шамалы ас содасын (5-6 тамшы немесе аздаған ұнтағын) қосады, №3 сынауықты өзгеріссіз қалдырады (бақылау үшін).

4.Үш сынауыққа да 2мл крахмал ерітіндісін және шамамен 2-3 мл сілекей (бір адамның) құяды.

5.Барлық сынауықты 37 С- тағы термостатқа қояды немесе жылы суға салады да, 36-38 С температураны 5минут бойы сақтайды.

6.Сынауықтарға йод құйып, шыны таяқшамен араластырады.

7.Өзгерістерді бақылап, деректерді кестеге жазады.

8.Осындай жұмысты екінші тұғырдағы сынауықтармен де жасау керек. Әрбір сынауыққа бір уақытта бірдей мөлшерде крахмал мен сілекей құяды.

9.Сынауықтарды 3-5 минут әртүрлі температуралық жағдайға қояды:№ 1 сынауықты мұз салынған суық су,№ 2 сынауықты ыстық суы (55-60 С),№ 3 сынауықты 37С (36-38 С) жылы суы бар термостатқа қояды немесе жылы суға салады.

10.Сынауықтарға йод құйып, шыны таяқшамен араластырады.

11.Өзгерістерді бақылап, деректерді кестеге жазады.

№2 Зертханалық жұмыс

Тақырыбы: «Ферменттердің белсенділігіне әртүрлі жағдайлардың (температура, pH) әсерін зерттеу»

Жұмыс барысы бойынша жауаптар:

pH әсерін зерттеу:

Сынауықтардың дайындығы:

№1 сынауық: Лимон қышқылы қосылған (рН төмен).

№2 сынауық: Ас содасы қосылған (рН жоғары).

№3 сынауық: Бақылау, өзгеріссіз.

Нәтиже:

Сынауық №	pH жағдайы	Бақылау нәтижесі (йод реакциясы)
№1	Қышқыл (рН төмен)	Йод көк түске боялады: крахмал толық ыдырамаған
№2	Сілтілі (рН жоғары)	Йод түссіз: фермент белсенділігі жоғары, крахмал ыдыраған
№3	Бейтарап (рН 7)	Йод әлсіз көкшіл: фермент орташа белсенділік көрсеткен

Температура әсерін зерттеу:

Сынауықтардың дайындығы:

№1 сынауық: Мұз салынған су (төмен температура).

№2 сынауық: Ыстық су (55–60°C).

№3 сынауық: Жылы су (36–38°C).

Нәтиже:

Сынауық №	Температура жағдайы	Бақылау нәтижесі (йод реакциясы)
№1	Суық (мұзды су)	Йод көк түске боялады: фермент белсенділігі төмен, крахмал ыдырамаған
№2	Ыстық (55–60°C)	Йод көк түске боялады: жоғары температура ферментті денатурациялаған
№3	Жылы (36–38°C)	Йод түссіз: фермент белсенділігі жоғары, крахмал толық ыдыраған

Қорытынды:

pH әсері:

Ферменттердің белсенділігі бейтарап немесе әлсіз сілтілі ортада жоғары болады.

Қышқыл ортада фермент белсенділігі төмендеп, крахмал толық ыдырамайды.

Температура әсері:

Оптималды температура (36–38°C) ферменттердің ең жоғары белсенділігін қамтамасыз етеді.

Төмен температура ферменттің белсенділігін баяулатады, ал жоғары температура ферменттің денатурациялануына әкеледі.

Практикалық маңыз:

Амилаза ферментінің белсенділігі асқорыту жүйесінде рН және температураның тұрақтылығына тәуелді екенін дәлелдейді.

Дескрипторлар:

pH әсерін зерттеу нәтижелерін дұрыс анықтайды — 3 балл

Температураның әсерін талдайды және кестені толтырады — 3 балл

Жұмыс нәтижесі бойынша нақты қорытынды жасайды — 2 балл

Барлығы: 8 балл

№3 зертханалық жұмыс

Тақырыбы: «Өттің әсерінен майлардың эмульгациялануын зерттеу»

Мақсаты: майларды, эмульгациялау үдерісімен эксперименттік жолмен танысу.

Құрал-жабдықтар: өсімдік майы, өт, 1% -дық тауық ақуызының ерітіндісі, 1%-дық сабын ерітіндісі, 1%-дық сілті ерітіндісі, дистилденген су, сынауықтары бар тұрғы, дозатор.

Жұмыс барысы

1.Тұғырға 5 сынауық орнатып, нөмірлейді.

2.Әрбір сынауыққа 2 тамшыдан өсімдік майын тамызып, 1мл-ден дистилденген су құяды.

3.Кейін 1-сынауыққа 5-тамшы өт, екіншісіне 5 тамшы сілті ерітіндісін, үшіншісіне 5 тамшы сабын ерітіндісін, төртіншісіне 5 тамшы нәруыз ерітіндісін, бесіншісіне 5 тамшы дистелденген су қосады.

4.Сынауықты бірдей жиілікпен және қарқындылықпен шамамен 1минут бойы шайқайды.

5.1-10минут бойы эмульсияның тұрақтылығын анықтайды.

6.Егер май бөлініп және судың бетіне жұқа қабық пайда болса, эмульсия қабатқа бөлінеді деп есептейді.

7.Кестені дәптерге сызып алып толтырыңдар.

8.Қандай эмульгатормен едәуір тұрақты эмульсия түзілгенін кестеге жазыңдар.

9.Қолданылатын реагенттердің эмульгациялау қасиетінің тиімділігі мен асқорытудағы рөлі туралы қорытынды жазыңдар.

№ р/н	Қолданылатын эмульгатор	Байқалатын әсер
		Шайқағаннан соң	1 минутта	3 минутта	5 минутта	7 минутта	10 минутта
1	Өт
2	Сілті
3	Сабын
4	Нәруыз
5	Су

№3 Зертханалық жұмыс: «Өттің әсерінен майлардың эмульгациялануын зерттеу»

Жұмыс барысы бойынша жауаптар:

Сынауықтарды дайындау:

5 сынауыққа әрқайсысына 2 тамшы өсімдік майы және 1 мл дистилденген су құяды.

Әр сынауыққа келесі эмульгаторлар қосылады:

№1: 5 тамшы өт.

№2: 5 тамшы сілті ерітіндісі.

№3: 5 тамшы сабын ерітіндісі.

№4: 5 тамшы нәруыз ерітіндісі.

№5: 5 тамшы дистилденген су.

Эмульсияның тұрақтылығын бақылау:

Сынауықтарды бірдей қарқындылықпен 1 минут бойы шайқайды.

1, 3, 5, 7, 10 минут өткен сайын эмульсияның өзгеруін бақылап, нәтижелерді кестеге жазады.

Нәтижелер:

№	Қолданылатын эмульгатор	Шайқағаннан соң	1 минутта	3 минутта	5 минутта	7 минутта	10 минутта
1	Өт	Біртекті эмульсия	Біртекті	Біртекті	Аздап қабатқа бөлінеді	Қабатқа бөлінеді	Толық қабатқа бөлінеді
2	Сілті	Біртекті эмульсия	Біртекті	Аздап қабатқа бөлінеді	Қабатқа бөлінеді	Қабатқа бөлінеді	Толық қабатқа бөлінеді
3	Сабын	Біртекті эмульсия	Біртекті	Біртекті	Аздап қабатқа бөлінеді	Қабатқа бөлінеді	Толық қабатқа бөлінеді
4	Нәруыз	Аздап эмульсия	Қабатқа бөлінеді	Қабатқа бөлінеді	Қабатқа бөлінеді	Қабатқа бөлінеді	Толық қабатқа бөлінеді
5	Су	Май қабаты бөлінген	Май қабаты	Май қабаты	Май қабаты	Май қабаты	Май қабаты

Қорытынды:

Тұрақты эмульсия:

Ең тұрақты эмульсия өт қосылған сынауықта байқалды. Бұл өттің майларды тиімді эмульгациялау қабілетін көрсетеді.

Сабын мен сілті де эмульсияны уақытша тұрақтандырады, бірақ өт сияқты ұзақ уақыт тұрақтылықты қамтамасыз ете алмайды.

Асқорытудағы рөлі:

Өт: Майларды эмульгациялап, олардың ұсақ бөлшектерге бөлінуін қамтамасыз етеді, бұл липаза ферментінің майларды ыдыратуын жеңілдетеді.

Сілті: Қышқылдықты бейтараптап, майлардың ыдырауына көмектеседі, бірақ тұрақтылығы аз.

Сабын: Майларды бөлшектеуге көмектеседі, бірақ табиғи асқорыту процесінде сирек рөл атқарады.

Нәруыз: Эмульгациялау қабілеті төмен, сондықтан майларды тұрақты ұстап тұра алмайды.

Су: Эмульгатор емес, май мен судың қабатқа бөлінуі байқалады.

Практикалық маңызы:

Асқорыту процесінде өт маңызды рөл атқарады. Ол липидтердің ыдырауын және сіңірілуін қамтамасыз етеді.

Дескрипторлар:

Сынауықтарға эмульгаторлар қосып, эмульсияның өзгерістерін бақылап, кестені толтырады — 3 балл

Эмульгаторлардың тиімділігін дұрыс анықтайды және сипаттайды — 3 балл

Асқорытудағы өттің рөлін түсіндіреді және жалпы қорытынды жасайды — 2 балл

Барлығы: 8 балл

№4 зертханалық жұмыс

Тақырыбы: «Транспирация үдерісі кезіндегі сыртқы факторларды зерттеу»

Мақсаты: Ішкі және сыртқы факторлардың транспирацияға әсерін зерттеу

Құрал-жабдықтар: №1 нұсқа үшін өсімдікті салқын камераға алдын ала орналастырады. Аузы тар тұрғылар мен құтылар – 5дана немесе екі валентті сусыз мыс сульфаты- ақ түсті кристалдар ( су молекуласымен әрекеттескен кезде көгілдір түс береді- көзбен шолып оңай анықтауға болады), жапырақтары шамамен бірдей 6 жебежапырақ өсімдігі, қыздырғыш аспап, желдеткіш, аквариум, салқындатылған ауасы бар жылуоқшаулағыш, мақта, ермексаз.

Жұмыс барысы(1нұсқа)

Тұрғыға құтыны жапырақты ішіне алдын ала түтікше тәрізді орап, салуға болатындай етіп орналастырамыз. Құтының ішіне әрбір өсімдіктің 1 жапырағын зақымдамай саламыз.Құтының аузы мен қалемше арасындағы кеңістікті мақта тығынмен жауып, ермексазбен желімдейміз. Немесе әрбір өсімдіктің жапырақ тақтасының астыңғы қабатына мыс сульфатын себеміз. Өсімдікті әртүрлі жағдайға: қыздырғыш пен желдеткіш астына, су толтырылған аквариумге саламыз. Бірақ зерттелетін жапырақты су бетіне; салқындатылған ауасы бар камераға және бір бақылау өсімдігін кәдімгі жағдайда қалдырамыз.

Бақылаймыз, нәтижесін дәптерге кестені сызып алып жазамыз.

Құрал-жабдықтар: №2 нұсқа үшін 6 дана, өлшеуіш шыны, цилиндрлер, өсімдік майы, бір түрдің 6 қалемшесі (жапырақтарының мөлшері шамамен бірдей); қыздырғыш аспап, желдеткіш, беті жақсы жабылатын аквариум, пульверизатор, салқындатылған ауасы бар жылуоқшаулағыш камера.

Бақылаймыз, нәтижесін дәптерге кестені сызып алып жазамыз.

Жұмыс барысы(2-нұсқа)

Шыны цилиндірге су құямыз. Оған қалемшені құмыраға гүл салғандай орналастырамыз.

Барлық силиндрде су бір деңгейде болуы тиіс. Сосын абайлап су бетіне май құямыз.

Қалемшелері бар цилиндрлерді әртүрлі жағдайда: қыздырғыш; желдеткіш астына; пульверизатор арқылы ылғалдылығын арттырып, буланбау үшін қақпақпен жауып, аквариумға салқындатылған ауасы бар камераға; бір бақылау өсімдігің қалыпты жағдайда қалдырамыз.

Бақылау нәтижесін дәптерге кесте сызып алып толтырыңдар.

№3 Нұсқа. Осыған ұқсас жұмысты қарапайым потометр және индикатор ретінде кристалл түріндегі екі валентті сусыз мыс сульфатымен жүргізуге болады.

Өсімдік (жапырағы немесе қалемше)
Жағдайлар	Бақылау	Қыздырғыш астында	Желдеткіш астында	Суық камерада	Аквариумда
Не бақылаймыз ?

Қорытынды.

№4 Зертханалық жұмыс: «Транспирация үдерісі кезіндегі сыртқы факторларды зерттеу»

Жұмыс барысы бойынша жауаптар:

Нәтижелерді кестеге толтыру:

Өсімдік (жапырағы немесе қалемше)	Жағдайлар	Бақылау нәтижесі
№1. Бақылау	Қалыпты жағдай	Жапырақ қалыпты транспирация жасайды. Мыс сульфатының түсі өзгермейді.
№2. Қыздырғыш астында	Жоғары температура	Транспирация күшейеді. Мыс сульфаты көгілдір түске айналады. Жапырақта су мөлшері азаяды.
№3. Желдеткіш астында	Ауа қозғалысы жоғары	Транспирация күшейеді. Су молекулалары желдеткіш әсерінен жылдам буланады. Мыс сульфаты көгілдір түске айналады.
№4. Суық камерада	Төмен температура	Транспирация баяулайды. Мыс сульфатының түсі өзгермейді немесе өзгерісі әлсіз болады.
№5. Аквариумда	Ылғалдылығы жоғары	Транспирация бәсеңдейді. Мыс сульфаты түсінің өзгеруі өте аз байқалады.

Қорытынды:

Транспирацияға сыртқы факторлардың әсері:

Температураның жоғарылауы (қыздырғыш астында): Жапырақтан судың булануы қарқынды жүреді, транспирация күшейеді.

Ауа қозғалысы (желдеткіш астында): Жел транспирацияны күшейтеді, себебі буланған су молекулалары жапырақ бетіне жиналмай, тез арада кетеді.

Температураның төмендеуі (суық камерада): Төмен температурада транспирация баяулайды, себебі булану процесі азаяды.

Жоғары ылғалдылық (аквариум): Ылғалды орта транспирацияны бәсеңдетеді, себебі су буының қысымы тепе-теңдікке жақын болады.

Мыс сульфатының түсі:

Су молекулаларымен әрекеттесу арқылы мыс сульфаты көгілдір түске айналады. Бұл транспирацияның қарқындылығын анықтау үшін сенімді индикатор болып табылады.

Қорытынды:

Сыртқы орта факторлары транспирация жылдамдығына айтарлықтай әсер етеді.

Қыздырғыш пен желдеткіш транспирацияны күшейтеді, ал суық камера және ылғалды орта оны баяулатады.

Транспирация өсімдік су балансын сақтап, қоршаған орта жағдайларына бейімделуге көмектеседі.

Дескрипторлар:

Транспирацияға әртүрлі сыртқы факторлардың әсерін дұрыс бақылап, нәтижелерді кестеге толтырады — 4 балл

Мыс сульфатының индикатор рөлін түсіндіріп, зерттеу нәтижелерін сипаттайды — 2 балл

Транспирация үдерісінің экологиялық маңызын қорытындылайды — 2 балл

Барлығы: 8 балл

№5 зертханалық жұмыс

Тақырыбы: «Ішкі факторларды зерттеу: буландыратын беттің ауданы және бұл беттік ауданның өсімдік көлеміне қатынасының (сірқабық пен лептесіктер) транспирация үдерісіне әсері»

Мақсаты: Ішкі және сыртқы факторлардың транспирацияға әсерін зерттеу. Бұл зертханалық жұмысты осының алдындағы жұмыс сияқты жүргізеді. Айырмашылығы- зерттелетін өсімдіктер немесе олардың қалемшелері әртүрлі түрлерге ғана емес, сондай-ақ түрлі экологиялық топтарға жатуы тиіс. Ал жағдай-сыртқы факторлар айырмашылық жасамауы тиіс.

Құрал-жабдықтар: әртүрлі өсімдіктер: традесканция, фикус, каленхое, жебежапырақ,(немесе кез-келген басқа өсімдіктер). №1 тұрғы мен аузы тар құты; №2 өлшеуіш шыны цилиндрлер- 6дана, өсімдік майы; №3 потометр; екі валентті сусыз мыс сулььфатының кристалдары.

Жұмыстың барысы

Транспирация кезінде өсімдітің қайсысы ең бірінші су бөлетінін бақылау. Бақылаған өсімдіктерді транспирация қарқындылығы ретімен орналастыру. Соның негізінде ішкі факторлардың транспирация үдерісінің жылдам жүруіне әсері туралы қорытынды жасау.

№5 Зертханалық жұмыс

Тақырыбы: «Ішкі факторларды зерттеу: буландыратын беттің ауданы және бұл беттік ауданның өсімдік көлеміне қатынасының (сірқабық пен лептесіктер) транспирация үдерісіне әсері»

Жұмыс барысы бойынша жауаптар:

Өсімдіктердің таңдалуы:

Тұрғыға әртүрлі өсімдіктер (традесканция, фикус, каленхое, жебежапырақ және басқа өсімдіктер) орналастырылады.

Әр өсімдік түрінің транспирациясын бақылау үшін, оларды бірдей жағдайларда ұстау керек.

Өсімдіктердің салыстырылуы:

Өсімдіктердің транспирациясын бақылау үшін, әртүрлі экологиялық топтарға жататын өсімдіктер таңдалады. Мысалы, суккуленттер (каланхое) мен ылғалды ортада өсетін өсімдіктердің (традесканция) транспирация қарқындылығын салыстыру.

Транспирацияның бақылауы:

Әрбір өсімдікті анықталған мөлшерде су құйылған шыны цилиндрге орналастырып, өсімдіктердің әртүрлі уақытта су бөліп шығаруын бақылау.

Мыс сульфатының кристалдарын қосып, транспирацияның басталу уақытын белгілеп, оны кейінгі уақытта салыстырып отыру.

Транспирация қарқындылығын салыстыру:

Әр өсімдіктің су шығару уақытын бақылап, оларды транспирацияның қарқындылығы бойынша реттеу.

Өсімдіктерді ішкі факторларға байланысты реттеу. Мысалы, сірқабықтың құрылымы, лептесіктердің орналасуы, беттік ауданның өсімдік көлеміне қатынасы және т.б.

Нәтижелерді кестеге жазу:

Өсімдік түрі	Транспирация басталу уақыты	Транспирация қарқындылығы
Традесканция	10 минут	Орташа
Фикус	20 минут	Жоғары
Каленхое	30 минут	Төмен
Жебежапырақ	15 минут	Жоғары

Қорытынды:

Ішкі факторлардың әсері:

Сірқабықтың құрылымы мен лептесіктердің орналасуы: Суккуленттер (каленхое) сияқты өсімдіктердің сірқабықтары мен лептесіктері тығыз орналасқан, бұл олардың транспирациясын баяулатады. Ал суккулент емес өсімдіктер (традесканция, фикус) транспирацияның қарқындылығын жоғары көрсетеді, себебі олардың сірқабықтары жұқа және лептесіктері кеңірек ашылады.

Өсімдік көлемі мен беттік ауданның қатынасы:

Өсімдіктің көлемі мен беттік ауданының қатынасы да маңызды роль атқарады. Беттік ауданы үлкен өсімдіктер транспирацияны жылдам жүргізеді, себебі олардың суды буландыратын беті үлкен.

Жалпы қорытынды:

Ішкі факторлар (сірқабықтың құрылымы, лептесіктердің орналасуы, беттік ауданның өсімдік көлеміне қатынасы) транспирацияның жылдамдығына айтарлықтай әсер етеді.

Әр өсімдіктің транспирациясының қарқындылығын ішкі факторларға негіздеп салыстыру өсімдік физиологиясын түсіну үшін маңызды.

Дескрипторлар:

Өсімдіктердің транспирациясын бақылау және кестеге толтыру — 3 балл

Ішкі факторлардың транспирацияға әсерін дұрыс анықтап, қорытынды жасау — 3 балл

Нәтижелер бойынша нақты қорытынды жасау — 2 балл

Барлығы: 8 балл

№6 зертханалық жұмыс

Тақырыбы: «Ауксиннің өсімдіктерге әсерін зерттеу»

Мақсаты: өсімдіктердің өсуі мен дамуына әсер ететін заттардың әрекетін талдау

Құрал-жабдықтар: жас бөлме өсімдітері (пеларгония, циперус немесе кез келген басқа тез өсетін жас өсімдіктер; мүмкіндігінше аналық өсімдіктен вегативті жолмен көбейтілген; қалемшесін алу үшін шегір гүл немесе циперус жапырағы) ауксин негізінде дайын өсу стимуляторы, дистелденген су, таразы, сынауықтар қоятын тұрғы (штатив) , сынауықтар, дозаторлар.

Ескерту: №6 зертханалық жұмыс мақсатын орындау үшін таңдалған нысанға байланысты тәжірибелер зертханалық жұмыстан 6-14 күн бұрын жасалуы тиіс.

Жұмыс барысы

1. Ауксин (немесе гормондар қоспасы) әсеріне ұшыраған және бақылау өсімдігінің вегативті мүшелерінің жағдайын бағалаңдар.

2. Ұзындығын өлшеп, тәжірибе кезінде түзілген өлкендер мен (немесе) тамырларды санаңдар

3. Мәліметтерді дәптерге кестені сызып алып толтырыңдар.

4. Қандай стимуляторлар немесе олардың қандай концентрациясында едәуір дамыған вегативті мүшелер түзілгенін көрсетіңдер.

Тәжірибиелік (стимулятор типі немесе оның концентрациясы) немесе бақылау данасы	Сынауық (өсімдік) №	Өркендер		Тамырлар
		Ұзындығы	Саны	Ұзындығы	Саны

Фитогормондар әсерінің тиімділігі туралы қорытынды жазыңдар.

№6 Зертханалық жұмыс: «Ауксиннің өсімдіктерге әсерін зерттеу»

Жұмыс барысы бойынша жауаптар:

Нәтижелерді кестеге толтыру:

Тәжірибелік (стимулятор типі немесе оның концентрациясы) немесе бақылау данасы	Сынауық (өсімдік) №	Өркендер	Тамырлар
		Ұзындығы (см)	Саны
Бақылау өсімдігі	№1	2.3	1
	№2	2.5	1
Ауксин (1% ерітінді)	№3	4.8	3
	№4	4.6	3
Ауксин (0.5% ерітінді)	№5	3.5	2
	№6	3.6	2

Қорытынды:

Фитогормондардың тиімділігі:

Ауксиннің 1% ерітіндісі өсімдіктердің өркендері мен тамырларының өсуін айтарлықтай жылдамдатады. Бұл стимулятордың жоғары концентрацияда тиімді екенін көрсетеді.

Ауксиннің 0.5% ерітіндісі орташа әсер көрсетеді: бақылау өсімдіктеріне қарағанда өркендер мен тамырлардың өсуі байқалады, бірақ 1% ерітіндіге қарағанда баяу.

Бақылау өсімдіктерінің көрсеткіштері:

Стимулятор қолданылмаған өсімдіктердің өсуі табиғи түрде баяу, тамырлар мен өркендер саны аз.

Фитогормондардың әсері:

Ауксин өсімдіктің тамыр және өркен түзілуіне оң әсер етеді.

Концентрацияны дұрыс таңдау өсімдіктің өсу тиімділігін арттыруда маңызды рөл атқарады.

Практикалық маңыз:

Ауксин негізіндегі стимуляторларды ауыл шаруашылығында және көгалдандыруда өсімдіктердің вегетативті көбеюін жылдамдату үшін қолдануға болады.

Дескрипторлар:

Ауксиннің әртүрлі концентрацияларының өсімдік өсіміне әсерін кестеге толтырады — 3 балл

Өркендер мен тамырлардың өсу динамикасын дұрыс сипаттайды — 3 балл

Фитогормондар әсерінің тиімділігі туралы қорытынды жазады — 2 балл

Барлығы: 8 балл

№7 зертханалық жұмыс

Тақырыбы: «Статистикалық және динамикалық жұмыс кезіндегі қажу үдерісін зерттеу»

Мақсаты: бұлшық еттің жиырылуы жиілігіне бұлшық ет жұмысының тәуелділігін зерттеу

Құрал-жабдықтар: секундомер, массасы, 1,5 және 3кг жүк, білезіктің күшін өлшеуіш.

Жұмыс барысы

Статикалық және динамикалық жұмыс арасындағы айырмашылықты зерттеу үшін статикалық және динамикалық жүктемеге байланысты екі тәжірибе жасау керек.Тәжірибеге бір немесе көптеген сыналушы қатысуға болады. Бастапқы физикалық мәліметтердің әсерін ескермеу үшін егер сыналушы бірнешеу болса, олардың әрқайсысының білезігінің күші күшөлшеуіш арқылы өлшенеді. Егер сыналушы біреу болса, өлшемеуге болады.

№7 Зертханалық жұмыс

Тақырыбы: «Статистикалық және динамикалық жұмыс кезіндегі қажу үдерісін зерттеу»

Жұмыс барысы:

Сыналушының білезігінің күшін өлшеу:

Егер бірнеше сыналушы болса, олардың білезіктерінің күшін күшөлшеуіш арқылы өлшеп, нәтижелерді жазу қажет.

Егер бір сыналушы болса, бұл қадамды өткізуге болады.

Статикалық жұмыс:

Сыналушы қолына массасы 1.5 кг жүкті алады және бұл жүкті көтеріп, қозғалмай ұстап тұруға тырысады.

Уақытты өлшейді: Секундомерді пайдаланып, жүкті ұстап тұра алатын уақытты (секундпен) өлшейді.

Жүктің ауырлығына байланысты бұлшық еттің қажу уақытын салыстырады.

Динамикалық жұмыс:

Сыналушы қолына массасы 3 кг жүкті алады және жүкті бір рет көтеріп-түсіріп, циклді қозғалыс жасайды.

Жиілікті өлшейді: Белгілі уақыт аралығында (мысалы, 30 секунд) сыналушы қанша рет жүкті көтеріп-түсіргенін анықтайды.

Белгілі бір уақыттан кейін сыналушының қозғалыс жиілігінің төмендеуін бақылайды.

Нәтижелерді кестеге жазу:

Жұмыс түрі	Жүк массасы (кг)	Уақыт (секунд)	Жиілік (рет/30 сек)	Қажу уақыты (секунд)
Статикалық жұмыс	1.5	45	—	45
Динамикалық жұмыс	3	30	15	25

Қорытынды:

Статикалық және динамикалық жұмыс арасындағы айырмашылық:

Статикалық жұмыс: Қозғалыссыз жүктемені ұстағанда, бұлшық еттер тез қажиды, себебі бірдей бұлшықет талшықтары ұзақ уақыт бойы кернеуде болады.

Динамикалық жұмыс: Циклді қозғалыста, бұлшық еттер кезекпен жиырылады және босаңсиды, бұл қажуды баяулатады.

Массаның әсері:

Жүктің массасы артқан сайын қажу үдерісі жылдамдайды, себебі бұлшық еттерге түсетін күш артады.

Практикалық маңызы:

Бұл зерттеу физикалық дайындықты бағалауға және жаттығуларды дұрыс жоспарлауға көмектеседі.

Спортшылар мен жұмысшыларға қажуды азайту үшін жұмыс түрін ауыстыру және демалыс кезеңдерін енгізу ұсынылады.

Дескрипторлар:

Статикалық және динамикалық жұмыс бойынша деректерді дұрыс өлшейді және кестеге жазады — 3 балл

Қажу уақыты мен жиіліктің айырмашылығын анықтайды — 3 балл

Жұмыстың түріне байланысты бұлшық еттің қажу үдерісін сипаттайды — 2 балл

Барлығы: 8 балл

№8 зертханалық жұмыс

Тақырыбы: «Пияз тамыр ұшындағы жасушалардан митоздарды зерттеу»

Мақсаты: пияз тамырұшындағы жасушалардан митоз мысалында митоз фазаларын зерттеу.

Құрал-жабдықтар: оқулық және «митоз фазалары» деген қабырға кестелері, микроскоп, «пияз тамыршаларындағы митоз» деген дайын микропрепараттар немесе пияздың өсіп жатқан қосалқы тамыршалары (немесе ұшы) және микропрепараттар жасауға арналған жиын.

Жұмыс барысы

1. Пияз тамыршаларының ұынан микропрепараттар дайындау немесе дайын микропрепарат қарау.

2. Микропрепараттан митоз фазаларын анықтау

3. Оқулықтағы (қабырға кестесіндегі) мына суретті нағыз микропрепараттармен салыстыру

4. Сандарды дұрыс ретпен қойып, митоз фазаларын берілген микрофотографиялардан көрсетіңдер

5. Кестені дәптерге сызып алып толтырыңдар

Оқиғалар	Профаза	Метафаза	Анафаза	Телофаза
Не болады
Хромосомадағы хроматида саны

6. Берілген сұрақтарға жауап бер.

-Қандай фазада центромера үзіледі?

-Қандай фазада жеке хромосомалар болады?

-Қандай фазада хромосомалар экватор бойынша орналасады, ол қалай аталады?

-Митоздың бірінші фазасы қандай санмен белгіленеді?

-Полюстерге таралған хромосомалар айналасында ядро қабықшасы түзілетін, ал жасушаның өзі, оның цитоплазмасы оргоноиттерімен бірге таралып ортасынан бөлінетін фаза қалай аталады?

№8 Зертханалық жұмыс

Тақырыбы: «Пияз тамыр ұшындағы жасушалардан митоздарды зерттеу»

Жұмыс барысы бойынша жауаптар:

Микропрепарат дайындау:

Пияз тамыршаларын микроскоппен қарау үшін дайын микропрепаратты немесе жаңа микропрепарат дайындау.

Митоз фазаларын анықтау:

Профаза, метафаза, анафаза және телофаза фазаларын микроскоп арқылы зерттеп, әр фазадағы оқиғаларды сипаттау.

Кесте:

Оқиғалар	Профаза	Метафаза	Анафаза	Телофаза
Не болады	Хромосомалар конденсацияланып, ядро қабықшасы жойылады.	Хромосомалар экватор бойынша тізіледі.	Центромералар үзіліп, хроматидтер полюстерге тартылады.	Хромосомалар деконденсацияланып, ядро қабықшасы түзіледі.
Хромосомадағы хроматида саны	2	2	1	1

Берілген сұрақтарға жауаптар:

Қандай фазада центромера үзіледі?

Анафазада.

Қандай фазада жеке хромосомалар болады?

Анафазада.

Қандай фазада хромосомалар экватор бойынша орналасады, ол қалай аталады?

Метафазада; бұл митоздың экваторлық кезеңі.

Митоздың бірінші фазасы қандай санмен белгіленеді?

Бірінші фаза профаза болып табылады.

Полюстерге таралған хромосомалар айналасында ядро қабықшасы түзілетін, ал жасушаның өзі, оның цитоплазмасы органоидтерімен бірге таралып ортасынан бөлінетін фаза қалай аталады?

Телофаза.

Қорытынды:

Пияз тамыршаларындағы митоз фазалары анықталып, әрбір фазадағы өзгерістер сипатталды.

Митоз процесінде хромосомалардың өзгеру реттілігі тіршілік үшін маңызды ақпаратты сақтайды және көбейтеді.

Дескрипторлар:

Микропрепараттардан митоз фазаларын дұрыс анықтайды және кестені толтырады — 4 балл

Берілген сұрақтарға нақты және дұрыс жауап береді — 3 балл

Жұмыстың биологиялық маңызын қорытындылайды — 1 балл

Барлығы: 8 балл