9 сыныпқа арналған саралау тапсырмалары

Оқу мақсаты

9.4.3.2 Көмірсутектердің және олардың туындылары: спирттер,

альдегидтер, карбон қышқылдары, көмірсулар,

аминқышқылдарының жіктелуін білу

Бағалау критерийі

Білім алушы

• Көмірсутектердің және олардың туындыларының жіктелуін зерттейді

Ойлау дағдыларының Білу және түсіну

деңгейі

Тапсырма

1. Заттың аталуы мен жіктеу тобы арасында сәйкестендіру жүргізіңіз:

Заттың аталуы	Жіктеу тобы
Метилбензол	альдегидтер
Анилин	аминдер
3-метилбутаналь	көмірсулар
Этанол	кетондар
Ацетон	спирттер

2. Ұсынылған заттар органикалық қосылыстардың қай тобына жатады:

1. СН3СН2СН2СООН

2. СН3СН=О

3. СН3СОСН2СН3

4. СН3СН2ОН

5. СН3СН2NH2

Дескриптор Білім алушы

• органикалық заттарды кластары бойынша жіктейді.

Бөлім

9.4А Органикалық химияға кіріспе

Оқу мақсаты

9.4.3.3 Функционалдық топ түсінігін, берілген класс қосылысының

химиялық қасиеттерін анықтайтын топ ретінде түсіндіру

Бағалау критерийі

Білім алушы

 Функционалдық топ түсінігін қалыптастырады

 Функционалдық топты берілген класс қосылысының

химиялық қасиеттерін анықтайтын топ ретінде зерттейді

Ойлау

дағдыларының

Білу және түсіну

деңгейі

Тапсырма

1. Берілген айналымдарды жүзеге асырып жазыңыз:

Крахмал → глюкоза → этанол

2. Қосылыстардың класын сәйкес келетін фунционалдық топтармен сәйкестендіріңіз:

• функционалдық тобы бойынша затты анықтайды.

Бөлім

9.4А Органикалық химияға кіріспе

Оқу мақсаты

9.4.3.5 Органикалық қосылыстардың негізгі кластары: алкандар,

алкендер, алкиндер,арендер, спирттер,альдегидтер, карбон

қышқылдары, аминқышқылдары үшін IUPAC

номенклатурасын қолдану

9.4.3.6 Изомерия құбылысын білу және көмірсутектер

құрылымдық изомерлерінің формулаларын құрастыру

Бағалау критерийі

Білім алушы

• Органикалық қосылыстардың негізгі кластары үшін IUPAC номенклатурасын қолданады

 Изомерия құбылысын біледі және көмірсутектер

құрылымдық изомерлерінің формулаларын құрастырады

Ойлау

дағдыларының

Білу және түсіну

деңгейі

Тапсырма

Органикалық химияда бірнеше изомерлер түрі бар, төменде берілген заттарды аталуын жазып, қай изомерлер тобына жататынын анықтаңыз:

Дескриптор

Білім алушы

- изомерия құбылысын біледі және көмірсутектер

изомерлерінің формулаларын құрастырады.

құрылымдық

Бөлім

9.4А Органикалық химияға кіріспе

Оқу мақсаты

9.2.3.4 Газтектес заттардың молекулалық формуласын

салыстырмалы тығыздық пен элементтердің массалық үлестері

арқылы анықтау

Бағалау критерийі

Білім алушы

 Газтектес заттардың

салыстырмалы тығыздық

үлестері арқылы анықтайды

молекулалық формуласын пен элементтердің массалық

Ойлау

дағдыларының

Білу және түсіну

деңгейі

Тапсырма

1. Құрамында көміртектің массалық үлесі 84% болатын, ауа бойынша салыстырмалы тығыздығы 3,45-ке тең болатын көмірсутектің молекулалық формуласын анықтаңыз.

2. Құрамында көміртектің массалық үлесі 83,33% болатын, сутек бойынша салыстырмалы тығыздығы 36-ке тең болатын молекулалық формуласын анықтаңыз.

Дескриптор Білім алушы

• массалық үлес бойынша есептеулер жүргізеді;

• көмірсутектердің молекулалық формуласын анықтайды.

Бөлім 9.4В Көмірсутектер.

Отын.

Оқу мақсаты

9.4.3.7 Алкандардың химиялық қасиеттерін сипаттау және оны

реакция теңдеулерімен дәлелдеу

Бағалау критерийі

Білім алушы

 Алкандардың химиялық қасиеттерін сипаттайды

 Алкандардың химиялық қасиеттерін

теңдеулерімен дәлелдейді

реакция

Ойлау

дағдыларының

Білу және түсіну

деңгейі

Тапсырма

1. Бром метанға хлор секілді әсер етеді. Метанның тізбек бойынша бромдану реакцияларын жазыңыз.

2. Этан ұсынылған заттардың қайсысымен әрекеттеседі: NaOH, O2, HCl, KMnO4 (ерітінді). Реакция теңдеулерін жазып, таңдауыңызды түсіндіріңіз.

Дескриптор Білім алушы

- метанның сатылап бромдану реакциясын жазады;

- мүмкін болатын реакция теңдеулерін

дұрыс

жазады

және

органикалық өнімдерді атайды.

Бөлім

9.4В Көмірсутектер. Отын.

Оқу мақсаты

9.4.3.10 Этен мысалында алкендердің химиялық қасиеттерін (жану,

гидрлеу, гидратация, галогендеу, сапалық реакциялар) оқып

үйрену, химиялық реакция теңдеулерімен дәлелдеу

Бағалау критерийі

Білім алушы

 Алкендердың химиялық қасиеттерін сипаттайды

 Алкендердың химиялық қасиеттерін реакция теңдеулерімен

дәлелдейді

Ойлау дағдыларының Білу және түсіну

деңгейі

Тапсырма

1. Алкендердің жалпы формуласы:__________________________________________________

Этилен молекуласындағы σ-байланыстар саны: ____________________________________

2. Қандай реакциялар еселі байланысқа сапалық реакция болып табылады? Реакциялардың белгілерін сипаттап, реакция теңдеуін жазыңыз.

3. Пропен галогенсутекпен қалай әрекеттеседі? Реакция теңдеуін жазыңыз.

Дескриптор Білім алушы

• құрылысына қарап этеннің этанмен салыстырғанда химиялық белсенді екенін дұрыс болжайды;

• мүмкін болатын реакция теңдеулерін жазады және органикалық қосылысты атайды.

Бөлім

9.4В Көмірсутектер. Отын

Оқу мақсаты

9.4.3.11 Полиэтилен мысалында полимерлену механизмі мен полимерлердің ерекшеліктерін түсіндіру

реакциясының құрылымының

Бағалау критерийі

Білім алушы

• Полимерленуді ұғады

• Полимерлену типіне анализ жасайды

Ойлау

дағдыларының

Білу және түсіну

деңгейі

Тапсырма

1. а) Полимерлену реакциясына анықтама беріңіз.

b) Реакцияның жүру жағдайларын келтіріңіз.

2 а) Этиленнің үш мономерінен қос байланыстың үзілуі нәтижесінде алкен молекулаларының бір-бірімен тізбектеліп қосылуы, яғни полиэтиленнің түзілуінің реакциясын жазыңыз:

b) Полиэтиленнің шар өзектік моделін құрастырыңдар және суретін салып, жеке-жеке мономерлерді анықтап көрсетіңіз:

3. Жоғары молекулалық қосылыстарды алудың негізгі әдістері – полимерлену және поликонденсациялану реакциялары.

Екі реакцияның негізгі ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтаңдар:

Полимерлену реакциясы	Поликонденсациялану
	реакциясы

Ұқсастықтары

Айырмашылықтары

Дескриптор Білім алушы

• этиленнің полимерленуін жазады және полимерлену жағдайларын көрсетеді;

• полимерленуді модельдей отыра полимерлену типін салыстырады.

Бөлім

9.4В Көмірсутектер. Отын

Оқу мақсаты

9.4.3.13 Этин мысалында алкиндердің химиялық қасиеттерін

(жану, гидрлеу, гидратация, галогендеу, сапалық

реакциялар) оқып үйрену, химиялық реакция

теңдеулерімен дәлелдеу

Бағалау критерийі

Білім алушы

• Алкиндердің гомологтық қатарын және этин мысалында химиялық қасиеттерін түсіндіреді

• Реакция теңдеулерімен қатар сапалық анықтауды түсіндіреді

Ойлау

дағдыларының

Білу және түсіну

деңгейі

Тапсырма

1. Алкиндер гомологтық қатарының алғашқы 4 мүшесін кестеге толтырыңыз:

№	Молекулалық формуласы	Атауы

2. Төмендегі реакцияларды жүзеге асырыңыз:

   1. Этин + сутегі →

   2. Этин + су молекуласы→

   3. Этин + бром суы→

   4. Этин + хлорсутек қышқылы→

2. Жоғарыдағы реакциялардың қайсысы алкиндерге сапалық реакция болып саналады және қандай өзгеріс байқалады?

Дескриптор Білім алушы

• этиннің гомологтық қатарын және реакция теңдеулерін жазады;

• алкиндерге сапалық талдауды біледі және байқалатын өзгерістерді жазады.

Бөлім

9.4В Көмірсутектер. Отын

Оқу мақсаты

9.4.3.14 Бензолдың алынуы, қасиеттері және қолданылуын сипаттау

Бағалау критерийі

Білім алушы

 Бензолдың құрылымын, ерекшеліктерін анықтайды

 Бензолдың қасиетін реакция теңдеулерімен жазады және

реакция механизміне сілтеме жасайды

Ойлау

дағдыларының

Қолдану

деңгейі

Тапсырма

Төменде этен және бензолдың орбитальдық құрылымы берілген:

1. Екі молекула да броммен реакцияға түседі. Неліктен бензол этен сияқты қосылу реакцияларына түспейді?

2. Төмендегі реакцияларды жүзеге асырыңыз:

Br

SO₃H

NO₂

R

с) Бензол және бензол туындыларының қолдану салаларына үш мысал келтіріңіз.

Дескриптор Білім алушы

• бензолдың құрылымын этен молекуласымен салыстыра сипаттайды;

• қолдануын келтіреді және реакция теңдеулерін жазады.

Бөлім

9.4В Көмірсутектер. Отын

Оқу мақсаты

9.4.3.17 Мұнай фракцияларын және

өнімдерінің қолдану аймақтарын атау

шикі

мұнайды

айдау

Бағалау критерийі

Білім алушы

 Фракциялық дистелдену өнімдерін атайды

 Фракциялық дистелдену өнімдерінің қолданылуына

келтіреді

 Крекинг түрлерін ажыратады

мысал

Ойлау

дағдыларының

Білу және түсіну

деңгейі

Тапсырма

1. Мұнай өнеркәсіпте әр түрлі заттарды өндіруге қолданылатын ең маңызды шикізаттардың бірі болып табылады. Төменде берілген суретте шикі мұнайды бөлуге арналған қондырғының суреті көрсетілген.

Бағдаршамен берілген жерде түзілуі мүмкін өнімдердің атауларын жазып шығыңыз:

2. Шикі мұнай дегеніміз не? Мұнайды фракциялау дегеніміз не?

   1. Бензиннің құрамындағы көміртек саны қанша? Қолданылуы:

   2. Лигроиннің құрамындағы көміртек саны қанша? Қолданылуы:

   3. Керосиннің құрамындағы көміртек саны қанша? Қолданылуы:

   4. Газойлдың құрамындағы көміртек саны қанша? Қолданылуы:

3. Крекинг дегеніміз не?

4. Термиялық крекинг дегеніміз не? Қажетті жағдайлары мен түзілуі мүмкін өнімдерді қоса жазыңыз.

5. Катализдік крекинг дегеніміз не? Қажетті жағдайлары мен түзілуі мүмкін өнімдерді қоса жазыңыз.

6. Риформинг дегеніміз не? Бір реакция теңдеуін мысал ретінде көрсетіңіз.

7. Бензиннің октан саны дегеніміз не? Ол қалай анықталады?

Дескриптор Білім алушы

• фракциялық дистелдену өнімдерінің құрамын зерттейді;

• қолдану саларына жеке тоқталумен қатар крекинг жағдайларын келтіреді.

Оқу мақсаты

9.4.3.18 Оттекті органикалық заттардың жіктелуін білу

Бағалау критерийі

Білім алушы

 Оттекті органикалық қосылыстарды жіктейді.

 Оттекті органикалық заттарға мысал келтіреді

Ойлау

дағдыларының

Білу және түсіну

деңгейі

Тапсырма

1. Оттекті органикалық қосылыстарды жіктеңіз.

2. Оттекті органикалық қосылыстардың құрылымдық формуласын сызыңыз.

• оттекті органикалық заттарды жіктейді;

• берілген қосылыстардың құрылымдық формулаларын жазып кестені толтырады.

Ойлау

дағдыларының

Білу және түсіну

деңгейі

Тапсырма

1. Карбон қышқылдарындағы функционалдық топтардың формуласын жазыңыз:

(а) Этан қышқылы типтік карбон қышқылы болып табылады. Ол этаноаттар түзеді.

(і) Карбон қышқылына мысал келтіріңіз.

(іі) Келесі теңдеулерді толтырыңыз:

Mg + ______CH3COOH → ___________________________ + __________________

Натрий

+ Этан

→ _______________

+ _____________

гидроксиді

қышқылы

(iіi) Этан қышқылы этанолмен әрекеттесуі нәтижесінде күрделі эфир түзіледі. Түзілген күрделі эфирдің құрылымдық формуласын сызып, атаңыз.

Атауы ____________________________________________________________________

Құрылымдық формуласы:

2. (і) Сірке қышқылының ең жақын екі гомологының құрылымдық формуласын салыңыз.

(іі) Күрделі эфир алуда қолданылатын этан қышқылының күнделікті өмірде және өнеркәсіпте қолданылуына екі мысалдан келтіріңіз.

Дескриптор Білім алушы

• карбон қышқылдарының функционалдық тобының формуласын жазады;

• карбон қышқылдарының химиялық қасиеттерін сірке қышқылының мысалында түсіндіреді;

• карбон қышқылдарының химиялық қасиеттері нәтижесінде түзілген қосылыстардың қай класқа жататының түсіндіреді және олардың құрылымдық формулаларын салады;

• сірке қышқылының қолданылу салаларын атайды.

Бөлім

9.4С Оттекті және азотты органикалық қосылыстар

Оқу мақсаты:

9.4.3.23 Күрделі эфирлер мен майлардың ерекшеліктері мен

майлардың қызметін түсіндіру

Бағалау критерийі:

Білім алушы

 Күрделі эфирлер мен майлардың ерекшеліктерін түсіндіреді

 Майлардың атқаратын қызметін түсіндіреді

Ойлау

дағдыларының

Білу және түсіну

деңгейі

Тапсырма

1. Химияда гидролиз реакциялары күрделі молекулаларды барынша қарапайым молекулаларға айналдыруда қолданылады.

Этилпропаноат эфирінің гидролизі кезінде түзілетін екі қосылысты атап, олардың құрылымдық формулаларын салыңыз:

Атауы	Атауы
Формуласы	Формуласы

2. Майлар табиғи эфирлер болып табылады. Олар натрий гидроксидінің сулы ерітіндісінде гидролизге ұшырауы мүмкін:

Май

C17H35COONa формуласы қандай қосылыстар типіне жатады және ол не мақсатта қолданылады? Қосылыстың типі ___________________________________________________________________

Қолданылуы ______________________________________________________________________

Дескриптор Білім алушы

• күрделі эфирлердің гидролиздену реакцияларын түсіндіреді;

• гидролиздену реакцияларының өнімдерінің формуласын жазып, дұрыс атайды;

• майлардың сабындану реакцияларына түсуі нәтижесінде қандай өнімдер түзілетінің түсіндіреді;

• майлардан алынатын қосылыстардың қолданылу салаларын түсіндіреді.

Бөлім

9.4С Оттекті және азотты органикалық қосылыстар

Оқу мақсаты

9.4.3.26 Көмірсулардың жіктелуін, биологиялық маңызы мен

қызметін түсіндіру

Бағалау критерийі

Білім алушы

 Көмірсулардың жіктелуін түсіндіреді

 Көмірсулардың биологиялық маңызы мен қызметін

түсіндіреді

Ойлау

дағдыларының

Білу және түсіну

деңгейі

Тапсырма

1. а) Көмірсулардың моносахаридтер, дисахаридтер және полисахаридтер деп жіктелетіні белгілі.

Моносахаридтер – гидролизденбейтін қарапайым қантты заттар.

Дисахаридтер – гидролизденіп, моносахаридтердің екі молекуласына ыдырайды.

Полисахаридтер гидролизденгенде, моносахаридтердің көп молекуласы түзіледі.

(і) Төменде берілген қосылыстарлы жіктеңіз:

Глюкоза, целлюлоза, фруктоза, крахмал, рибоза, сахароза

Моносахаридтер	Дисахаридтер	Полисахаридтер

(іі) Жоғарыда берілген қосылыстардар бір моносахаридтің және бір дисахаридтің молекулалық формуласын жазыңыз.

2. а) Көмірсулардың адам ағзасында атқаратын биологиялық маңызын сипаттаңыз.

2. Төменде берілген сөйлемнің мағынасын түсіндіріңіз: «Көмірсулар тірі организмдерде энергияның жалпы көзі болып табылады; алайда, көмірсулар адамның негізгі қоректік заттарының бірі емес».

Дескриптор Білім алушы

• көмірсуларды дұрыс жіктейді;

• көмірсулардың адам ағзасында атқаратын қызметтерін сипаттайды;

• көмірсулардың атқаратын қызметін түсіндіруде берілген мәліметтерді қолданады.

Бөлім

9.4С Оттекті және азотты органикалық қосылыстар

Оқу мақсаты

9.4.3.27 Нәруыздағы α- аминқышқылдар

байланыстың түзілуін түсіндіру

арасында пептидтік

Бағалау критерийі

Білім алушы

 α - аминқышқылдарының не екенің біледі және маңызын

түсіндіреді

 Аминқышқылдарының өзара әрекеттесуі нәтижесінде

пептидтік байланыстың түзілетінің түсіндіреді

Ойлау

дағдыларының

Білу және түсіну

деңгейі

Тапсырма

1. а) (і) α- аминқышқылдарына 2 мысал келтіріңіз:

(іі) Өзіңіз мысал келтірген α- аминқышқылының біреуінің құрылымдық формуласын салыңыз.

b) Нәруыздар дегеніміз не?

с) Келесі қосылыстардың конденсациялануы нәтижесінде пайда болған пептидтердің құрылымық формулаларын сызыңыз:

1. 2-аминобутан қышқылының екі молекуласы

2. 2-аминобутан қышқылының үш молекуласы

3. 2-аминобутан қышқылының төрт молекуласы

2. Екі аминқышқылдың жазықтықтық құрылымы мен жалпы атаулары көрсетілген.

a) Глициннің құрылымдық формуласын жазыңыз.

b) Бір глицин молекуласы мен аланин молекуласы әрекеттескенде пайда болатын дипептидтің формуласын салыңыз.

Дескриптор Білім алушы

• аминқышқылдарына нақты мысал келтіреді;

• нәруыздардың не екенің түсіндіреді;

• пептидтік байланыстың түзілуін дұрыс жазып көрсетеді;

• ұсынылған аминқышқылдарын қолданып пайда болатын дипептидтің формуласын салады.

Бөлім

Оқу мақсаты

Бағалау критерийі

Ойлау дағдыларының

9.4С Оттекті және азотты органикалық қосылыстар

9.4.3.28 Нәруыз денатурациясының реакциясын зерттеу

Білім алушы

 Нәруыз денатурациясы кезінде болатын өзгерістерді

сипаттайды

Білу және түсіну

деңгейі

Тапсырма

1. а) Төменде ақуыздың барлық төрт түрлі құрылымдары көрсетілген:

А В С D

(і) Нәруыздың төрт реттік құрылымын кезегімен орналастырыңыз.

b) (і) Нәруыздың денатурациясы дегеніміз не?

(іі) Нәруыз денатурацияға ұшырағанда қай реттік құрылымы (-дары) бұзылады?

(ііі) Нәруыздың денатурацияға ұшырауына әсер ететін факторлар көрсетіңіз және мысал келтіріңіз.

4. Күнделікті өмірден белок денатурациясына 1-2 мысал келтіріңіз.

2. Төменде берілген суреттерге мұқият қараңыз.

1

а) 1 суретте жұмыртқаның денатурацияға ұшырау нәтижесінде құрылымының өзгергені

көрсетілген. Екі сурет арасындағы ұқсастықты нақты дәлелдермен түсіндіріңіз.