10 сынып КГБ №9

ДӘІЖО___________

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
«» КММ
(білім беру ұйымының атауы)
Қысқа мерзімді (сабақ) жоспары
РНҚ молекуласының құрылысы мен қызметтері. Матрицалық (ақпараттық) рибонуклеин қышқылы. Рибосомалық рибонуклеин қышқылы. Транспорттық рибонуклеин қышқылы. §9.Рибонуклеин қышқылдарының әртүрлі типтерінің құрылысы мен қызметі. (БЖБ 20 мин)

(Сабақ тақырыбы)

Сабақтың барысы:

ҚЫСҚА МЕРЗІМДІ ЖОСПАРҒА ҚОСЫМША

Мәтінмен жұмыс

РНҚ молекуласының құрылымы мен қызметтерін түсіну

Рибонуклеин қышқылы (РНҚ) - бұл генетикалық ақпаратты сақтау және тасымалдау үшін маңызды молекула. РНҚ-ның үш негізгі типі бар: матрицалық (ақпараттық) рибонуклеин қышқылы (мРНҚ), рибосомалық рибонуклеин қышқылы (рРНҚ) және транспорттық рибонуклеин қышқылы (тРНҚ). Матрицалық рибонуклеин қышқылы - бұл генетикалық ақпаратты ДНҚ-дан рибосомаларға жеткізетін молекула, ол ақуыз синтезінің процесінде маңызды рөл атқарады. Рибосомалық рибонуклеин қышқылы рибосомалардың құрамына кіреді және ақуыз синтезінің механизміне қатысады, ал транспорттық рибонуклеин қышқылы аминқышқылдарын рибосомаға жеткізіп, мРНҚ-да кодталған ақпаратқа сәйкес ақуыздардың құрылымын құрастыруға көмектеседі. Осылайша, әрбір РНҚ типінің құрылымы мен қызметі олардың биологиялық функцияларын атқаруда өте маңызды.

РНҚ құрылымы мен функциялары бойынша мәтінге тәуелді сұрақтар:

1. Өмірмен байланысты сұрақ: РНҚ-ның адам ағзасындағы рөлі қандай? Оны қалай қолданамыз?

2. Көп таңдауы бар тапсырма: РНҚ-ның келесі типтерінің қайсысы генетикалық ақпаратты ДНҚ-дан рибосомаларға жеткізеді?
   a) мРНҚ
   b) рРНҚ
   c) тРНҚ

3. Салыстыру тапсырмасы: мРНҚ мен тРНҚ-ны салыстырыңыз. Олардың қызметтері мен құрылымындағы негізгі айырмашылықтар неде?

4. Сәйкестендіру тапсырмасы: Төменде берілген РНҚ типтерін олардың қызметімен сәйкестендіріңіз:

   • мРНҚ

   • рРНҚ

   • тРНҚ

1. Аминқышқылдарын жеткізеді

2. Ақуыз синтезінде рөл атқарады

3. Генетикалық ақпаратты жеткізеді

1. Шындық немесе жалған тапсырмасы: "Рибосомалық рибонуклеин қышқылы рибосомалардың құрамына кірмейді." (Шындық/Жалған)

2. Дұрыс реттілікті анықтау тапсырмасы: РНҚ-ның ақуыз синтезіндегі ретін анықтаңыз:

   1. Аминқышқылдары рибосомаға жеткізіледі

   2. мРНҚ рибосомаларға жеткізіледі

   3. Ақуыз синтезі жүзеге асырылады

3. Бір дұрыс жауабы бар тапсырма: РНҚ-ның қандай типі рибосомалардың құрамына кіреді?
   a) мРНҚ
   b) рРНҚ
   c) тРНҚ

4. Биологиялық диктант тапсырмасы: РНҚ-ның үш негізгі типі: _, _, __.

5. Суреттегі бөлікті анықтау тапсырмасы: (Мұғалім сурет берсе) Суретте көрсетілген РНҚ типі қандай? Оның қызметі неде?

6. Көп таңдауы бар тапсырма: РНҚ-ның құрылымы мен қызметі биологиялық функцияларды орындауда неге маңызды?
   a) Генетикалық ақпаратты сақтау
   b) Энергия өндіру
   c) ДНҚ синтезі

Жауаптар кілті:

1. РНҚ-ның адам ағзасындағы рөлі генетикалық ақпаратты сақтау және тасымалдау.

2. a) мРНҚ

3. мРНҚ генетикалық ақпаратты жеткізеді, ал тРНҚ аминқышқылдарын жеткізеді.

4. - мРНҚ - 3, рРНҚ - 2, тРНҚ - 1

5. Жалған

6. 2, 1, 3

7. b) рРНҚ

8. мРНҚ, рРНҚ, тРНҚ

9. (Мұғалім тарапынан жауап)

10. a) Генетикалық ақпаратты сақтау

Оқушының аты-жөні:______________________________________________________ сыныбы:_______

«Молекулалық биология және биохимия тарауына жиынтық бағалау»

Оқу мақсаттары

10.4.1.1- Жердегі тіршілік үшін судың іргелі маңызын түсіндіру;

10.4.1.2- көмірсуларды құрылымы, құрамы және қызметтері бойынша жіктеу;

10.4.1.4- нәруыздарды олардың құрылымы, құрамы, атқаратын қызметтері бойынша жіктеу;

10.4.1.5- түрлі жағдайлардың нәруыздар құрылымына әсерін зерттеу;

10.4.1.6 - биологиялық нысандарда нәруыздың болуын түсіну.

10.4.1.7 – дезоксирибонуклеин қышқылы репликациясы үдерісін сипаттау;

10.4.1.8 - рибонуклеин қышқылы типтерінің құрылысы мен қызметтерін ажырату;

Тапсырма

1.1-суреттегі судың қасиетіне сипаттама беріңіз.

2.Кестені толтырыңыз. Әр сипаттамаға сай ұяшыққа қате болса «х» және дұрыс болса

«v» белгілеңіз.

3.Оқушылар тағам құрамындағы нәруызды анықтау барысында көгілдір түсті ерітінді пайда болды, бұл туралы қандай қорытынды жасауға болады?

_________________________________________

4.2-суреттегі графикте ферменттік реакцияның жылдамдағына әсер ететін оптимальды температура көрсетілген.

(а) Графикте А әрпімен белгіленген қисық сызыққа температура қалай әсер ететінін түсіндіріңіз.

____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

(b) В нүктесінде нәруыз жоғары температраның әсерінен өзгеріске ұшырайды. Осы құбылысты атаңыз.

____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

5.ДНҚ репликациясының сызбасы 3-суретте берілген.

3-сурет

P, Q, R,S бөліктерін атаңыз.

Р

Q

R

S

6.РНҚ және ДНҚ молекулаларының құрылысын кестеде салыстырыңыз.

7.РНҚ түрлерінің суреттері көрсетілген.

Суреттегі РНҚ түрлерін қызметтерімен сәйкестендіріңіз.

А. Нәруыз биосинтезі аяқталғаннан кейін ыдырап кетеді.

В. ДНҚ молекуласының көшірмесі болып табылады.

С. Нәруыз молекуласының синтезі кезінде рибосомаларға аминқышқылдарын тасымалдайды.

Оқушының аты-жөні:______________________________________________________ сыныбы:_______

Рибонуклеин қышқылы (РНҚ) түрлері мен қызметтері жеке жұмыс парағы

Рибонуклеин қышқылы (РНҚ) - нуклеин қышқылдарының бір түрі, ол генетикалық ақпаратты тасымалдауда және ақуыз синтезінде маңызды рөл атқарады. РНҚ-ның бірнеше түрі бар, олардың әрқайсысының өзіндік құрылымы мен қызметі бар. Бұл жұмыс парағында біз РНҚ-ның негізгі түрлерін және олардың жасушадағы маңызды функцияларын қарастырамыз.

Бос орындарды толтырыңыз: Бос орындарды дұрыс сөздермен толтырыңыз.

1. РНҚ молекуласы __ қант, фосфат тобы және азотты негізден тұрады.

2. Информациялық РНҚ (иРНҚ) __ синтезі үшін матрица ретінде қызмет етеді.

3. __ РНҚ рибосомалардың құрамына кіреді және ақуыз синтезінде маңызды рөл атқарады.

4. Тасымалдаушы РНҚ (тРНҚ) __ тасымалдау үшін жауап береді.

5. __ РНҚ гендердің экспрессиясын реттеуге қатысады және ұзындығы қысқа болады.

Сөздер банкі: рибоза, ақуыз, рибосомалық, аминқышқылдарды, микро

Бірнеше таңдау сұрақтары: Әр сұрақ үшін дұрыс жауапты таңдаңыз.

1. РНҚ-ның қай түрі ДНҚ-дан ақпаратты көшіреді?
   a) тРНҚ
   b) рРНҚ
   c) иРНҚ
   d) микроРНҚ

2. Рибосомалардың құрамына кіретін РНҚ түрі:
   a) иРНҚ
   b) рРНҚ
   c) тРНҚ
   d) микроРНҚ

3. Қай РНҚ түрі "үшжақты жапырақ" құрылымына ие?
   a) иРНҚ
   b) рРНҚ
   c) тРНҚ
   d) микроРНҚ

4. РНҚ-ның қай түрі ең ұзын болып келеді?
   a) иРНҚ
   b) рРНҚ
   c) тРНҚ
   d) микроРНҚ

5. Гендердің экспрессиясын реттеуге қатысатын РНҚ түрі:
   a) иРНҚ
   b) рРНҚ
   c) тРНҚ
   d) микроРНҚ

Ашық сұрақтар: Келесі сұрақтарға толық сөйлемдермен жауап беріңіз:

1. Информациялық РНҚ-ның (иРНҚ) негізгі қызметі қандай және ол қалай жұмыс істейді?

2. Тасымалдаушы РНҚ (тРНҚ) мен рибосомалық РНҚ (рРНҚ) арасындағы айырмашылық қандай?

3. МикроРНҚ-ның биологиялық маңызы неде?

Жауаптар кілті:

Бос орындарды толтырыңыз:

1. рибоза

2. ақуыз

3. рибосомалық

4. аминқышқылдарды

5. микро

Бірнеше таңдау сұрақтары:

1. c) иРНҚ

2. b) рРНҚ

3. c) тРНҚ

4. a) иРНҚ

5. d) микроРНҚ

Ашық сұрақтар:

1. Информациялық РНҚ-ның (иРНҚ) негізгі қызметі - ДНҚ-дан ақуыз синтезі үшін қажетті генетикалық ақпаратты тасымалдау. Ол ДНҚ-дан транскрипция процесі арқылы көшіріледі және цитоплазмаға шығып, рибосомаларда ақуыз синтезі үшін матрица ретінде қызмет етеді.

2. Тасымалдаушы РНҚ (тРНҚ) аминқышқылдарды рибосомаларға жеткізеді, ал рибосомалық РНҚ (рРНҚ) рибосомалардың құрылымдық компоненті болып табылады. тРНҚ "үшжақты жапырақ" пішінді, ал рРНҚ күрделі үшөлшемді құрылымға ие. тРНҚ аминқышқылдарды тасымалдайды, ал рРНҚ ақуыз синтезі кезінде каталитикалық қызмет атқарады.

3. МикроРНҚ-ның биологиялық маңызы - гендердің экспрессиясын реттеу. Олар қысқа РНҚ молекулалары болып табылады және арнайы иРНҚ-мен байланысып, оның трансляциясын тежейді немесе деградациясын тудырады. Бұл процесс жасушалардың өсуі, дамуы және дифференциациясы сияқты маңызды биологиялық процестерді реттеуге көмектеседі.