10-сынып қазақ тілі пәні БЖБ (жаратылыстану-математикалық бағыт)

4-тоқсан бойынша жиынтық бағалауға арналған тапсырмалар

Бөлім «Сәулет өнері. Тілдік жүйе және норма»

Оқу мақсаты:

10.1.2.1 мамандандырылған тар аядағы арнайы мәтіндердегі (мақала) мақсатты

аудиторияға арналған терминдер мен ұғымдарды, тілдік оралымдарды талдау;

10.4.5.1 сөйлем және мәтін деңгейінде тыныс белгілерін қолдана білу.

Бағалау критерийі

• мәтіндегі тілдік оралымдарды қолданып сұрақтарға жауап беру арқылы мақсатты аудиторияға арналған терминдер мен ұғымдарды анықтайды;

• тыныс белгілерін қойылуын ережеге сай түсіндіреді.

Ойлау дағдыларының қолдану

деңгейі:

Орындау уақыты: 15-20 минут

Мәтінді мұқият тыңдаңыз.

Киіз үй – ата-бабамыздың басты баспанасы, тек қазақ халқының қана емес, түркілердің және көптеген көрші елдердің киелі тұрақ-мекені болды.

Ғасырлар бойы көшпелі тұрмыс тәжірибесінен туған қазақтың киіз үйі оның қастерлеп ұстаған, киелі тұтқан тұрағы, мекені, баспанасы, мақтанышы болған. Киіз үй – баспана ғана емес, сәулет, құрылыс, қолөнер жетістігінің тамаша үлгісі.

Киіз үйдің негізгі бөлшектері: кереге, шаңырақ, уық, сықырлауық.

Кереге киіз үйдің негізін құрайды. «Керегең кең болсын!» деген тілек осыдан шыққан. Өйткені үйдің берік болуы, кеңдігі осы керегеге байланысты. Кереге санына қарай киіз үй 4, 6, 8, 12 қанат етіп тұрғызылады.

Шаңырақтың пішіні күмбез тәріздес, уықтардың ұштарын біріктіріп ұстап тұрады. «Шаңырақ» деген сөз «үй, отбасы» деген тұтас ұғымды да бейнелейді. Жаңа үйленгендерді «шаңырақ көтерді» дейді.

Уық – кереге мен шаңырақ ортасын қосатын негізгі бөліктің бірі. Әр үйде көлеміне қарай 60–160-тай уық болады.

Киіз үйде есік екеу болады: ішкі есік – сықырлауық, ағаштан жасалады, екіншісі – киіз есік, ол киізден жасалады, сықырлауықтың сыртынан жабылады.

Үй сүйегі әзір болған соң, оның киіздері жасалады. Киіздері кереге бойына туырлық, шаңыраққа дейін үзік, шаңырақты жабатыны түндік және киіз есік деп аталады. Олар қойдың ақ күзем жүнінен басылады.

Киіз үйді қазақ халқы қасиетті, киелі қара шаңырағымыз деп дәріптейді. Өйткені киіз үй – қазақтың баспанасы, мүлкі, мақтанышы.

1-тапсырма. Мәтінді тыңдап, мәтіндегі (мақала) тілдік оралымдарды қолданып сұрақтарға жауап беру арқылы мақсатты аудиторияға арналған терминдер мен ұғымдарды анықтаңыз.

1.Киіз үйдің есігі не деп аталады? _______________________________________________

2. Шаңырақты жабатын киіз қалай аталады? ______________________________________

3. Ең бірінші киіз үйдің несі құрылады? __________________________________________

4. Керегені жабатын киіз қалай аталады? _________________________________________

5. Уықты жабатын киіз не деп аталады? __________________________________________

6. Киіз үйдің ағаш сүйегіне нелер жатады? ________________________________________

7. Киіз үйдің киіз жабдығының атауларын білесің бе? ______________________________

8. Шаңырақ пен керегені бекітетін ағаш қалай аталады? ____________________________

9. Үйдің уық қадайтын дөңгелек шеңбері қалай аталады? ___________________________

2-тапсырма. Мәтіндегі сызықша мен тырнақшаның қойылу себебін түсіндіріңдер.

Дұрыс жауаптар

1-тапсырма. Мәтінді тыңдап, мәтіндегі (мақала) тілдік оралымдарды қолданып сұрақтарға жауап беру арқылы мақсатты аудиторияға арналған терминдер мен ұғымдарды анықтаңыз.

1.Киіз үйдің есігі не деп аталады? Киіз үйде есік екеу болады: ішкі есік – сықырлауық, ағаштан жасалады, екіншісі – киіз есік, ол киізден жасалады, сықырлауықтың сыртынан жабылады. _______________________________________________

2. Шаңырақты жабатын киіз қалай аталады? шаңырақты жабатыны түндік ______________________________________

3. Ең бірінші киіз үйдің несі құрылады? керегесі__________________________________________

4. Керегені жабатын киіз қалай аталады? туырлық_________________________________________

5. Уықты жабатын киіз не деп аталады? _үзік_________________________________________

6. Киіз үйдің ағаш сүйегіне нелер жатады? _кереге, уық, шаңырақ,сықырлауық _______________________________________

7. Киіз үйдің киіз жабдығының атауларын білесің бе? _ Киіздері кереге бойына туырлық, шаңыраққа дейін үзік, шаңырақты жабатыны түндік және киіз есік деп аталады. Олар қойдың ақ күзем жүнінен басылады._____________________________

8. Шаңырақ пен керегені бекітетін ағаш қалай аталады? _ Уық – кереге мен шаңырақ ортасын қосатын негізгі бөліктің бірі. ___________________________

9. Үйдің уық қадайтын дөңгелек шеңбері қалай аталады? Шаңырақтың пішіні күмбез тәріздес, уықтардың ұштарын біріктіріп ұстап тұрады. ___________________________

2-тапсырма. Мәтіндегі сызықша мен тырнақшаның қойылу себебін түсіндіріңдер.