АБАЙДЫҢ ҚАРА СӨЗДЕРІН ОҚЫТА ОТЫРЫП, ОҚУШЫЛАРДЫҢ ЭМОЦИОНАЛДЫ ИНТЕЛЛЕКТІСІН ДАМЫТУ.

Жагипарова А.Б.

Абай облысы білім басқармасының Семей қаласы білім бөлімінің «Шәкәрім атындағы көпбейінді №5 гимназиясы» комуналдық мемлекеттік мекемесі, Семей қаласы, aigerim-25@mail.ru.

Аннотация

Бұл мақалада Абай Құнанбайұлының қара сөздерін оқыту арқылы оқушылардың эмоционалды интеллектісін дамыту жолдары қарастырылған. Эмоционалды интеллектінің негізгі құрамдас бөліктері — өзін-өзі түсіну, эмоцияларды басқару, әлеуметтік дағдылар мен қарым-қатынас жасау — Абайдың философиялық шығармаларында терең әрі жан-жақты көрініс тапқан. Оқушылардың өз эмоцияларымен жұмыс істей білуі, басқалардың сезімдерін түсініп, дұрыс жауап беруі Абайдың қара сөздеріндегі адамгершілік құндылықтарын үйрену арқылы жетіледі. Мақалада Абайдың қара сөздерін оқыту әдістемесі мен оның эмоционалды интеллектіні дамытудағы рөлі талданады.

Аннотация

В данной статье рассматривается, как изучение "Словах мудрости" Абая Кунанбаевича способствует развитию эмоционального интеллекта учащихся. Основные составляющие эмоционального интеллекта — самопознание, управление эмоциями, социальные навыки и коммуникация — глубоко отражены в философских произведениях Абая. Изучая моральные ценности, заложенные в его словах, учащиеся учатся управлять своими эмоциями и понимать чувства других. В статье анализируется методика преподавания "Слов мудрости" Абая и его роль в развитии эмоционального интеллекта.

Абай Құнанбайұлы — қазақ әдебиетінің ұлы тұлғасы, философ, ойшыл, ақын, өз шығармашылығында адамгершілік, адами қасиеттер, ұлттық құндылықтар мен мәдениеттің мәнін терең пайымдаған ойшыл. Оның қара сөздері қазақ халқының өмірі мен болашағына қатысты аса маңызды ойларды қамтиды, сонымен қатар, адам болмысын тануға, қоғамдағы әр адамның рөлі мен жауапкершілігін түсінуге бағыттайды.

Бүгінгі күнде Абайдың қара сөздерін оқыту мектептерде білім алушылардың эмоционалды интеллектісін дамыту үшін өте тиімді әдіс болып табылады. Эмоционалды интеллект (ЭИ) дегеніміз — өз эмоцияларын және басқалардың эмоцияларын түсіну, оларды басқару, адамгершілік және әлеуметтік қарым-қатынастарда үйлесімділік таныту қабілеті. Эмоционалды интеллект адам өмірінде маңызды рөл атқарады, өйткені ол адамның ішкі дүниесі мен сыртқы қарым-қатынастарын дұрыс басқаруға, жеке тұлға ретінде дамуға ықпал етеді [1].

Эмоционалды интеллект және оның маңызы:

Эмоционалды интеллект — адамның жеке және кәсіби өмірінде жетістікке жетуіне ықпал ететін, өз эмоцияларымен және басқа адамдармен тиімді қарым-қатынас жасай алу қабілеті. Оның негізгі құрамдас бөліктері:

1. Өзін-өзі тану — өз эмоцияларын түсіну және қабылдау.

2. Өзін-өзі реттеу — эмоцияларды бақылау және басқару.

3. Әлеуметтік түсінік — басқа адамдардың эмоцияларын түсіну және оларға жауап беру.

4. Әлеуметтік дағдылар — тиімді қарым-қатынас орнату және әлеуметтік ортада үйлесімді әрекет ету.

Абайдың қара сөздері оқушылардың осы қабілеттерін дамытуға ерекше әсер етеді. Ол адамзаттың мәні, өмірдің мәні, адамдық қасиеттер туралы ой қозғай отырып, оқушының ішкі сезімдері мен эмоцияларына терең үңілуге мүмкіндік береді [2].

Абайдың қара сөздері арқылы эмоционалды интеллектіні дамыту

Абай Құнанбайұлының қара сөздерінде тек философиялық ойлар ғана емес, эмоцияны, адамгершілікті, ақыл мен парасатты дұрыс бағытта пайдалану туралы терең философиялық көзқарастар да орын алады. Мысалы, Абайдың 38-ші қара сөзінде «Адамның көңілі не нәрсеге қызықса, соған жетелейтін нәрсе — ақыл мен білім», деп айтылған. Бұл жерде оқушы өзінің эмоциясын, қызығушылығын ақылмен үйлестіре білу қажеттігі айтылған. Мұндай ойларды балаларға жеткізе отырып, олардың өз сезімдері мен эмоцияларына қатысты ойлау қабілетін дамытуға болады [1].

Абайдың қара сөздеріндегі эмоциялар мен мораль

Абайдың қара сөздері эмоционалды интеллектіні дамыту үшін бірнеше маңызды аспектіде пайдалы болады:

1.Өзін-өзі түсіну мен қабылдау: Абай өз шығармаларында адамның ішкі әлемін, ойларын, сезімдерін түсінуге шақырады. Оқушылар Абайдың сөздерінен өздерінің эмоцияларын тануға, оларды дұрыс бағытта пайдалануға үйренеді. Мысалы, Абайдың 7-ші қара сөзінде «Білімнің негізі — ақыл», деп көрсетілген, бұл адамға ақыл мен эмоцияны үйлестіре отырып, өз жолын табуға көмектеседі.

2. Эмоцияларды басқару: Абайдың философиялық ойлары оқушыларды эмоцияларын бақылауға, өз сезімдері мен күйзелістеріне дұрыс жауап беруге үйретеді. Қара сөздерде Абай адам баласына түрлі сезімдер мен күйзелістердің әсерін жеңе білу қажеттігін үнемі айтып өтеді. Мұндай көзқарас оқушылардың эмоцияларын дұрыс басқаруға дағдыландырады.

3. Әлеуметтік қарым-қатынас: Абайдың қара сөздерінде адамдар арасындағы қарым-қатынас, сыйластық, құрмет, адамгершілік мәселелері де қозғалады. Әрбір қара сөзінде адамды дұрыс қарым-қатынас жасауға, басқаларды түсінуге және оларға адал болуға шақыратын идеялар бар. Бұл, әсіресе, оқушылардың әлеуметтік дағдыларын дамытуға өте пайдалы. Мысалы, 45-ші қара сөзінде Абай «Сен өзіңді өзгелермен салыстырма, әркімнің өз жолы мен тағдыры бар» дейді. Бұл пікір оқушыларды өзгенің эмоцияларына құрметпен қарауға, өзара түсіністікке үйретеді.

4. Адамгершілік пен мораль: Абайдың қара сөздерінде моральдық құндылықтар, әділеттілік, қайырымдылық мәселелері көтерілген. Бұл аспектілер оқушылардың адамгершілік тәрбиесін қалыптастыруға ықпал етеді. Мысалы, 20-шы қара сөзінде Абай «Адамгершілік ең маңызды қасиет, ол барлық адамның ішкі әлемін ашатын есік» дейді. Бұл сөздер оқушылардың өз мінез-құлқын дұрыс бағалауға және басқа адамдармен қарым-қатынас жасауда әділетті болуға үйретеді [2].

Абайдың қара сөздерін оқыту әдістемесі

Абайдың қара сөздерін оқыта отырып, оқушылардың эмоционалды интеллектісін дамыту үшін бірнеше тиімді әдістерді қолдануға болады:

1. Топтық талқылаулар: Оқушыларды топтарға бөліп, әрбір топқа Абайдың қара сөздерін оқып, олардың эмоциялары мен ойларын талқылауды тапсырған жөн. Бұл әдіс балалардың өз ойларын еркін білдіруіне, бір-бірінің эмоцияларына түсіністікпен қарауына ықпал етеді.

2. Рөлдік ойындар: Оқушыларды әртүрлі жағдайларда рөлдерге бөліп, Абайдың қара сөздеріндегі моральдық мәселелерді талқылауға шақыру. Бұл әдіс оқушылардың басқа адамның эмоцияларына сезімтал болуына, дұрыс қарым-қатынас жасауға үйретеді.

3. Өзіндік жұмыс: Әр оқушыға Абайдың қара сөздеріне байланысты эссе жазу тапсырмасын беріп, оларды өз сезімдері мен ойларын жазбаша түрде білдіруге ынталандыру. Бұл тәсіл оқушылардың ішкі дүниесін түсініп, өз эмоцияларымен жұмыс істеуіне мүмкіндік береді.

4. Әңгімелесу және сұрақ-жауап: Оқушылармен Абайдың қара сөздері туралы әңгімелесіп, олардың пікірлерін тыңдау. Оқушыларға сұрақтар қойып, олардың эмоционалды реакцияларын зерттеу. Мысалы, «Бұл қара сөзде қандай сезімдер айтылады?» немесе «Осы сөздер сендерге не ой салды?» (3,4 - сурет) деп сұрау арқылы олардың эмоционалды түсініктерін дамытуға болады. Сондай-ақ Абайдың қара сөздері жазылған шағын таратпа материалдарды да сабақта пайдаланамын (1,2- сурет) [3].

Тағы бір айта кететін қара сөздерінің бірі үшінші қара сөзі. Бұл қара сөзде ақын өз заманының адамдарына адамгершілік, білім мен еңбек арқылы өмірде табысқа жету жолдарын көрсетеді. Әсіресе, оның психологиялық маңызы өте зор, себебі ол адам санасы мен ішкі әлемін терең түсінуге, жеке тұлғаның дамуындағы негізгі аспектілерге көңіл бөледі [3].

Адамның ішкі дүниесіне терең үңілу:

Үшінші қара сөзінде Абай адам бойындағы ақыл мен білімнің маңыздылығына баса назар аударады. Ол адамды өз-өзіне сын көзбен қарауға, ішкі әлемін тануға шақырады. Бұл психологиялық тұрғыдан адамның өзін-өзі қабылдауына, өз кемшіліктері мен күшті тұстарын дұрыс бағалай білуіне көмектеседі. Бұл тұжырымдар қазіргі заманғы психологияда өзін-өзі тану, өзін-өзі бағалау мәселелерімен ұқсас [4].

Ақыл мен білімнің арасындағы байланыс:

Абай үшін білімнің ең бастысы — ақылмен байланысын дұрыс түсіну. Ол «ақылға» ерекше мән беріп, адамның өміріндегі басты құрал ретінде көрсетеді. Адам тек ақыл мен білімді дұрыс пайдалана отырып, өзінің жеке басындағы түйткілдер мен мәселелерді шеше алады. Психологиялық тұрғыдан бұл өз-өзіне сенімділік, ойлау қабілетін дамыту, мәселені шешу дағдыларын қалыптастыруды білдіреді [4].

Моральдық және адамгершілік құндылықтар:

Қара сөзде Абай адамның моральдық тұрғыдан дамуына, қоғамда адал, әділетті болуға үндейді. Адамның ішкі жан дүниесі, көңіл күйі мен эмоциялары оған сыртқы әлеммен өзара әрекеттесуге мүмкіндік береді. Абай осы қара сөзінде адамның жақсы қасиеттерін дамытуға ерекше көңіл бөлген. Бұл психологияда адамның өз эмоцияларын дұрыс басқару, басқалармен қарым-қатынасқа жауапкершілікпен қарау, әдептілік пен моральдық құндылықтарды сақтауға үндейтін негізгі идеяларды қамтиды [5].

Тұлғалық даму және өзіндік жетілу:

Абай адамның рухани дамуы мен жетілуі үшін, өз-өзіне деген жауапкершілігін арттыру қажеттілігін айтады. Ол білім алу мен еңбек етудің маңыздылығын атап өтіп, адамның әрқашан жетілу жолында болуын қолдайды. Бұл қазіргі психологиядағы өзін-өзі дамыту, жеке тұлғаның даму теорияларымен тікелей байланыста. Тұлғалық өсу үшін адамның білімін арттыру, өз эмоцияларын дұрыс басқару, әр әрекетіне жауапкершілікпен қарау керектігін көрсетеді.

Өмірдің мәні мен мақсаты туралы ойлар:

Абай үшінші қара сөзінде адамның өміріндегі ең басты мақсат — ақыл мен білімді меңгеріп, адал еңбек ету, қоғамға пайдалы болу екенін айтады. Психологиялық тұрғыда бұл өмірдің мәні мен мақсатын түсіну мәселесімен тікелей байланысты. Бұл адамның ішкі қуатын, өмірге деген көзқарасын өзгертуге ықпал етіп, оны әлдеқайда саналы әрі мақсатты етуге бағыттайды [5].

Қорытынды

Абай Құнанбайұлының қара сөздері — оқушылардың эмоционалды интеллектісін дамытуға зор мүмкіндіктер беретін аса құнды мұра. Оның философиялық ойлары мен адамгершілікке қатысты айтқан пайымдаулары оқушыларды өз эмоцияларын түсініп, оларды дұрыс бағытта басқаруға үйретеді. Бұл орайда Абайдың қара сөздері ұрпақ тәрбиесіне әсер ететін маңызды құрал болып табылады. Оқушыларды мейірімділікке, әділдікке, құрметке тәрбиелеу арқылы олардың әлеуметтік дағдыларын және эмоционалды интеллектісін дамытуға қол жеткізуге болады. Мен өз сабағымда осы қара сөздерді оқыта отырып, оқушылардың эмоционалды интеллектісін дамытуға үлесімді қосып келемін [6].

Әдебиеттер тізімі:

1. Абай Құнанбайұлы. Толық шығармалар жинағы (Қазақ ССР Ғылым академиясының баспасы, 1961)

- Абайдың барлық қара сөздері мен өлеңдері қамтылған негізгі шығарма. Бұл кітап Абайдың философиялық, психологиялық және әлеуметтік көзқарастарын терең түсінуге мүмкіндік береді.

2. Нұрғалиев, М.. Абай: Психология және философия негіздері (Алматы, 2009)

- Абайдың шығармашылығы мен оның психологиялық ойлары, сондай-ақ қазақ халқының мәдениетіндегі Абайдың орны туралы зерттеу.

3. Қайым, М.. Абай және психология (Алматы, 2011)

- Абай Құнанбайұлының шығармаларындағы психологиялық аспектілерге арналған зерттеу жұмысы. Автор Абайдың ойларының эмоционалды интеллект пен психология саласындағы мәнін ашып көрсетеді.

4. Жұмабаев, М.. Психология (Алматы, 2007)

- Адам психологиясының негізгі принциптері мен эмоционалды интеллектінің даму ерекшеліктері туралы жалпы түсінік береді. Абайдың шығармашылығындағы психологиялық ойларды түсіндіру үшін пайдалы.

5. Кенжебаева, Г.. Абайдың философиясы және психологиясы (Алматы, 2014)

- Абайдың философиялық көзқарастары мен психологиясына қатысты зерттеу, оның эмоционалды интеллектіне әсерін талқылайды.

6. Жұмағұлова, З.. Абай және білім беру жүйесі (Алматы, 2018)

- Абайдың педагогикалық ойлары мен білім беру жүйесіндегі психологиялық аспектілер туралы жазылған ғылыми жұмыс.

Қосымша онлайн ресурстар:

- Қазақстан Республикасының Ұлттық кітапханасы және Ғылым ордасы сайттарында Абай Құнанбайұлының шығармашылығына қатысты көптеген зерттеулер мен мақалалар бар.