Әбу Насыр Мұхаммед Әль-Фарабидің ғылыми көз қарасы.

Ғылыми жетекші: Адбраш Ж.Б.

Мақала авторы : Құмарбек Айда.

Әбу Насыр Мұхаммед Әль-Фарабидің ғылыми көз қарасы.

Аңдатпа: Ғылыми мақалада ғылыми, әсіресе Шығыстың ұлы ғалымының географиялық көтерілісі, оның астрономияның дамуына қосқан үлесі,математика, логика, музыка, медицина, табиғаттану, философия, поэзия, әр түрлі халықтардың тілдерін үйрену. «Ғылым пайда болуы» еңбектерінде,"Ғылымдарды аудару" жаратылыстану мәселелеріне ойшыл ерекше көңіл бөлді. Табиғаттану туралы ойлар математикалық есептерге негізделген.

Отырар-сауда, қолөнер және өнерге бай орталық болды. Отырар өзінің орналасқан жерімен көз тартатын еді. Себебі, ол ежелгі керуен жолдарының қиылысында орналасқан болатын.Ол Орталық Азиядағы Жібек жолы бөлігінде орналасқан сол кездегі ең бай және дамыған қалалардың бірі болды. Бұл өлкеге келген араб және парсы авторларының барлығы дерлік, Отырар жайында жол жазбаларында жазып өткен. Отырар қаласында Шығыстың ұлы философтарының бірі - Әбу Наср альФараби (870-950) дүниеге келген.

1219 жылы Отырар Шыңғысханның моңғол әскерінің шабуылына ұшырады.Қала тұрғындары алты ай бойы қоршауды ұстап, қорғанды, алайда, Отырар сатқындық нәтижесінде алты айлық өсімнен кейін басып алынды, қирап, өртелді. Осыдан кейін Отырар көшпенді өзбек билігінің астында қалды. Алтын Орда билеушілері де, кейін Темірге бағынады. Дәл осы Теміірдің бұйрығы бойынша Қожа Ахмет Яссауи - Арыстан-Баба кесенесі салынды.

2001-2004 жылы Оңтүстік Қазақстанда ЮНЕСКО-ның шешімі бойынша Ежелгі Отырар қалашығын сақтау және қалпына келтіру жобасы жүзеге асырылды. Алғаш рет Отырарда қазба жұмыстары 1969 жылы жасалған болатын. Сол кезде археологтардың көз алдында қызықты көрініс болды сарай, мешіттер мен моншаларды қоса алғанда, ежелгі кірпіш үйінділерінің бейнесі.

Фарабидің қызмет ету кезеңі араб мәдениетінің қарқынды даму кезеңімен сәйкес келді. Бағдадқа атақты ғалымдар, философтар, ақындар, музыканттар тоғысты, олар университет пен Ғылым академиясын ашты.Бағдад ғалымдары арасында Орта Азия мен Қазақстаннан шыққан ғұламалар құрметті орынға ие болды. Сонымен бірге Бағдадқа музыкадан бастап, астрономиядан кейінгі білімнің барлық салаларында ерекше қабілеттің иесі - Фараби да келді. Фараби тіл білімінің ірі теоретигі, лингвист, ақын болып саналды. Ол жазу, каллиграфия, өлең, риторика тақырыбына түсінік жазды. Әбу Насыр әл-Фараби жан-жақты дамыған музыкант және композитор, шебер орындаушы және теоретик, тарихшы, музыкалық аспаптарды жасау шебері болды. Оның атақты көптомдық шығармасы «Музыка туралы үлкен трактат» көптеген тілдерге аударылған. Фараби трактаттары бүгінгі күнге дейін ең жоғары бағаға ие болды. Фараби трактаттары бүгінгі күнге дейін ең жоғары бағаға ие болып кедеді. Фараби геометриясын бүкіл ғылыми жаратылыстану-философиялық ойлаудың негізгі іргетасы ретінде қарастырған. Бұл идеяны ол «Философияны меңгерудің қажетті шарттары туралы» трактатта анық баяндаған. Фарабидің аса танымалдығын астроном және астролог ретінде пайдаланды; бұл ғылымдарды арифметикамен, геометриямен, музыкамен қатар жоғары педагогикалық ғылым санатына жатқызған. Фарабидің физика және жалпы жаратылыстану бойынша еңбектері белгілі. Жалпы физикалық және табиғи құбылыстарда ол эксперимент қою қажеттілігін атап көрсетеді. Фараби тамаша дәрігер ретінде белгілі болды. Дәрігерлік қызметке байланысты, Фараби сол кездегі барлық медицина қызметкерлері сияқты, алхимия, ботаника, минералогиямен айналысты. Бұл ғылымдардың барлық салалары жаратылыстану ғылымдары құрамына кірді; Фараби географияға үлкен көңіл бөлді. Саяхатшы ретінде ол Қазақстан мен Орта Азияның, Таяу Шығыстың, Африканың көптеген мәдени және ғылыми орталықтарында болды. Ол Отырар, Талас, 13 Шаш, Самарқанд, Бұхара, Хиуа, Кабул, Бағдад, Дамаск қалаларында өмір сүріп, жұмыс істегендігі құжаттардан белгілі. Ол болған барлық елдер мен қалаларда Фараби жаратылыстануды үйренуші, географ және астроном ретінде өлкені зерттеумен, жердің координаттарын анықтаумен және т.б. айналысты. Жаратылыстану ғылымына Фараби үлкен мән берді. Ол былай деп жазды: «табиғат туралы ғылым бай және педагогикалық ғылымдардан гөрі кең көлемде» («Ғылымның шығу тегі туралы» трактаты). Өз жұмыстарында ол «философияны зерттеуге кіріспес бұрын табиғат туралы ғылымды зерделеу қажет, өйткені бұл ғылым адамға ең жақын, нақты берілген және оған түсінікті білім саласы» деп жазды. Философия саласында Фараби өз заманының ең үздік беделісі деп саналды. Оның негізгі дүниетанымы - рационалистігінде. Оның философиялық еңбектерінде Аристотель, Платон және басқа да ежелгі даналар философиялық еңбектерінде үлкен орын алады. Оның атақты «Жемчужина премудрости» трактаты Шығыстың барлық университеттерінде 1000 жыл бойы бастапқы еңбек болып табылды. Фарабидің еңбектері еуропалық Жаңғыру процесінде үлкен рөл атқарды. Бэкон, Л. да Винчи, Коперник, Кеплер, Лейбниц сияқты география мәселелерін зертеумен айналысқан ғалымдар ғылыми бағытта Фарабиге қарыздар болып табылады. Оның бүкіл өркениетті әлемнің рухани дамуы саласындағы білімін асыра бағалау оңай емес. Адамның әлемге қатынасының ерекшелiгi оның өзiн және өзге адамдарды, қоршаған дүниедегi заттарды, құбылыстарды, процестердi қайырымдылық, әдiлеттiлiк, сұлулық, пайдалылық және т.б. тұрғысынан бағалап, құндылықтар арқылы қарастырумен сипатталады. Құндылықтық қатынас әрқашанда Субъектiнiң бойында белгiлi бiр эмоциялары - қуану, сүйсiну, таңдану, табыну т.б. туғызады. Оның iшiндегi ең жоғарғысы - қасиеттерге табыну. Адамға қасиеттер қажет, мейлi ол дiн болсын немесе дiни емес қасиеттер болсын. Бұл мәселе, әсiресе, қоғамның адамгершiлiк тұғырлары мен мәдени дәстүрлерiнiң құнсыздануы мен деградациясы кезiнде өзiнiң өзектiлiгiн байқатады. Құндылықтар - қасиеттер. Қасиетсiз адам жануарға айналып кетедi. Оларға деген табынушылық қатынас бала кезден, ана сүтiмен бiрге, өзiнiң ана тiлi арқылы моральдың негiздерi ретiнде өз тарихын, мәдениетiн, әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлерiн игерудiң нәтижесiнде орнатылады. Қасиеттер адамның бойында моральдық жауапкершiлiктер жүктейдi, сезiмiн айқындай түседi. Құндылықтық эмоцияның ең жоғарғы формасы - "жамандықтан" тазаруды бiлдiретiн катарсис болып табылады. Әдетте катарсис терминi Аристотельдiң "Поэтикасындағы" трагедия теориясымен байланыстырылады. Антикалық философияда катарсис мәселесi Аристотельге дейiн-ақ қойылған болатын. Әдебиеттерде айтылғандай "катарсис" терминiнiң көпмәндiлiгi эстетика тарихында оның әртүрлi түсiндiрмелерiнiң пайда болуына әкелдi. Шындығында бұл термин антикалық әдебиетте эстетикалық, психологиялық, этикалық, тiптi дiни мағыналарда да қолданылады. Бұл көпмәндiлiк кездейсоқ емес, ол антикалық эстетиканың ерекше сипаты болып табылады. Антикалық эстетиканың үйрететiн катарсисi немесе тазалануы тек эстетикалық ұғым емес, ол моральға да, интеллектке де, психологияға да қатысты, яғни бүтiндей алғанда адамның барлық қырына қатысты. Жалтырағанның барлығы алтын емес. Құндылықтарды танудағы ең қиын мәселе – нағыз құндылықтарды жалғандарынан ажырата бiлу. Ол тек теориялық жағынан алғанда ғана қиын. Бiз қайырымдылық пен зұлымдықты ешқайсысына анықтама бермей-ақ ажырата аламыз. Бұл жерде барлығын "таза суға" шығарып, күмәнсiз ететiн гумандылықтың өлшемi қызмет етедi. Тiптi барлығы зұлым болғанда да зұлымдықтың аты зұлымдық, ешкiм қайырымды болмаса да қайырымдылықтың аты қайырымдылық. 14 Тек қайырымдылық пен адамға қызмет ететiн нәрсе ғана нағыз құндылық болып табылады. Құндылықтар әлемi – сөздiң кең мағынасында мәдениет әлемi, адамның рухани әрекетiнiң саласы, тұлғаның рухани байлығының өлшемiн бiлдiретiн оның адамгершiлiк санасының, басымдылықтарының саласы. Әрбiр мәдениеттiң өз құндылықтар кешенi бар. Құндылықтар адам болмысының әртүрлi формаларына деген қатынасты бiлдiретiн адамзат мәдениетi болып табылады. Құндылықтар - өмiрге, еңбекке, шығармашылыққа, адамгершiлiк насихаттарға, еркек пен әйел арасындағы байланысқа, адам өмiрiнiң мәнiне деген бағалаушы қатынас. Құндылықтар – материалдық және рухани қажеттiлiктердi өтеу процесiндегi қалыпты нәрселер. Қалыпты мәнге қайырымдылық, сұлулық, әдiлеттiлiк идеалдары ие болуы мүмкiн. Құндылықтар дүниетанымның ықпалымен қалыптасады, өйткенi адам әрқашан өзiнiң әлеуметтiк тәжiрибесi барысында әр алуан көзқарастарды бiрiктiруге ұмтылады. Бiз құндылықтық бағдарлардың қайта бағаланып жатқан өзгерiстер дәуiрiнде өмiр сүрiп отырмыз.