"Ақтам орта мектебі мектепке дейінгі шағын орталығымен" КММ

ӘДІСТЕМЕЛІК ҚҰРАЛ

«Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасының құндылықтарын тарих пәнімен ұштастыру

(тарих пәні мұғалімдеріне арналған әдістемелік құрал)

Тарих пәні мұғалімі Сарсекова Жанар Абдиманаповна

МАЗМҰНЫ

1. Алғысөз

2. Кіріспе

3. І тарау.«Адал азамат» бағдарламасының негізгі құндылықтары

4. ІІ тарау. Тарих сабағында құндылықтарды кіріктірудің әдістемесі

5. ІІІ тарау. Тақырыптық сабақ үлгілері

6. IV тарау. Интерактивті әдістер

7. V тарау. Бағалау және рефлексия

8. Қорытынды

9. Қосымшалар

10. Пайдаланылған әдебиеттер

АЛҒЫСӨЗ

Қазіргі білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – білім алушыларға сапалы білім берумен қатар, олардың бойында ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды қалыптастыру, азаматтық жауапкершілігі жоғары, елінің болашағына бейжай қарамайтын, адамгершілік қасиеттері қалыптасқан тұлға тәрбиелеу. Осы мақсатта Қазақстан Республикасында тәрбиенің мазмұнын жаңғыртуға бағытталған «Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасы әзірленіп, білім беру ұйымдарының оқу-тәрбие үдерісіне енгізілді. Бағдарлама білім мен тәрбиенің өзара бірлігін қамтамасыз етуге, ұлттық құндылықтарды оқу пәндерінің мазмұнымен ықпалдастыра жүзеге асыруға бағытталған.

«Адал азамат» бағдарламасының негізгі мақсаты – білім алушылардың бойында адалдық, әділдік, еңбекқорлық, жауапкершілік, отансүйгіштік, заңға құрмет, ұлттық бірегейлік, мейірімділік және ынтымақтастық сияқты құндылықтарды қалыптастыру. Бұл құндылықтарды тиімді дамыту тек тәрбие сағаттарымен шектелмей, күнделікті оқу үдерісі арқылы жүйелі жүзеге асырылған жағдайда ғана өз нәтижесін береді. Сондықтан әрбір оқу пәнінің тәрбиелік әлеуетін тиімді пайдалану – қазіргі педагогтің кәсіби міндеттерінің бірі.

Тарих пәні – жас ұрпақтың тарихи санасын қалыптастыратын, ұлттық жады мен мәдени мұраны сақтауға ықпал ететін, елдің өткені мен бүгінін байланыстыратын ерекше пән. Тарихты оқыту барысында оқушылар халқымыздың қалыптасу тарихын, мемлекетіміздің даму кезеңдерін, тарихи тұлғалардың өмірі мен қызметін, тәуелсіздік жолындағы күресті және ұлттық құндылықтардың мәнін терең түсінеді. Бұл білім олардың тарихи дүниетанымын кеңейтіп қана қоймай, азаматтық ұстанымын, ұлттық мақтаныш сезімін және қоғамдық жауапкершілігін қалыптастыруға ықпал етеді.

Осы әдістемелік құралда «Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасының құндылықтарын тарих пәнімен кіріктірудің теориялық негіздері мен практикалық жолдары қарастырылған. Құралда сабақтың тәрбиелік мақсатын оқу мақсаттарымен үйлестіру, тарихи тақырыптарды құндылықтық тұрғыдан талдау, белсенді оқыту әдістерін пайдалану, оқушылардың зерттеушілік және шығармашылық қабілеттерін дамыту, тарихи дереккөздермен жұмыс жүргізу, жобалық және пікірталас сабақтарын ұйымдастыру бойынша әдістемелік ұсынымдар берілген.

Сонымен қатар әдістемелік құралда тарих пәнінің әрбір бөлімі бойынша «Адал азамат» бағдарламасының құндылықтарын сабақ мазмұнына кіріктіру үлгілері, құндылыққа бағытталған тапсырмалар, практикалық жұмыстар, бағалау критерийлері, рефлексия әдістері ұсынылған. Бұл материалдар мұғалімнің күнделікті тәжірибесінде қолдануға ыңғайлы әрі оқушылардың білімін тереңдетумен қатар, олардың тұлғалық қасиеттерін дамытуға бағытталған.

Әдістемелік құрал жалпы білім беретін мектептердің тарих пәні мұғалімдеріне, жас педагогтерге арналған. Ұсынылған материалдар тарих сабағының тәрбиелік әлеуетін тиімді пайдалануға, білім мен тәрбиенің бірлігін қамтамасыз етуге және ұлттық құндылықтарды бойына сіңірген «Адал азамат» тұлғасын қалыптастыруға өз үлесін қосады деп сенеміз.

Тарих пәні мұғалімі

КІРІСПЕ

Қазіргі кезеңде білім беру жүйесінің алдында тұрған маңызды міндеттердің бірі – білім алушылардың бойында ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды қалыптастыра отырып, олардың тұлғалық дамуына жағдай жасау. Қазақстан Республикасында жүргізіліп жатқан білім беру реформаларының негізгі бағыттарының бірі – оқыту мен тәрбиенің біртұтастығын қамтамасыз ету. Осы бағытта қабылданған «Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасы өскелең ұрпақты адал, еңбекқор, жауапты, әділ, отаншыл және заңға құрметпен қарайтын азамат ретінде тәрбиелеуді көздейді.

Бүгінгі жаһандану жағдайында ұлттық құндылықтарды сақтау, тарихи сананы қалыптастыру және азаматтық жауапкершілігі жоғары тұлға тәрбиелеу мәселесі ерекше маңызға ие. Сондықтан мектептегі әрбір оқу пәні білім берумен қатар тәрбиелік қызметті де жүзеге асыруы тиіс. Әсіресе тарих пәнінің бұл бағыттағы мүмкіндігі өте зор. Себебі тарих – өткенді танытатын ғылым ғана емес, ұлттың рухани мұрасын, мәдениетін, мемлекетшілдік дәстүрін, елдік санасын және қоғамдық құндылықтарын ұрпақ санасына жеткізетін маңызды пән.

Тарих пәнін оқыту барысында оқушылар тарихи оқиғаларды талдау арқылы қоғамның даму заңдылықтарын, мемлекеттердің қалыптасу ерекшеліктерін, тарихи тұлғалардың қызметі мен олардың ел тағдырындағы рөлін бағалауды үйренеді. Тарихи деректерді зерделеу барысында білім алушылардың сыни ойлауы, дәлелді пікір айтуы, тарихи фактілерді салыстыруы және қорытынды жасауы қалыптасады. Сонымен қатар тарих сабағында әділдік, адалдық, отансүйгіштік, жауапкершілік, еңбекқорлық, бірлік, елжандылық және азаматтық белсенділік сияқты құндылықтар табиғи түрде дами түседі.

«Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасының негізгі идеясы – ұлттық құндылықтарға сүйенетін, адамгершілік қағидаларын берік ұстанатын, білімді, еңбекқор, жауапты әрі өз еліне қызмет етуге дайын азамат тәрбиелеу. Бағдарламада белгіленген құндылықтар білім беру мазмұны арқылы жүзеге асырылып, әрбір пәннің тәрбиелік әлеуетін тиімді пайдалануды талап етеді. Бұл тұрғыдан алғанда тарих пәні оқушылардың азаматтық ұстанымын қалыптастырудың, тарихи санасын дамытудың және ұлттық бірегейлігін нығайтудың маңызды құралы болып табылады.

Тарих сабақтарында оқушылар қазақ халқының мемлекеттілік тарихымен, ұлт азаттығы жолындағы күресімен, көрнекті мемлекет және қоғам қайраткерлерінің қызметімен, батырлардың ерлігімен, билердің әділдігімен, ағартушылардың еңбегімен танысады. Осындай тарихи тұлғалардың өмірі мен қызметін зерделеу арқылы білім алушылар адалдықтың, әділдіктің, жауапкершіліктің, елге қызмет етудің және еңбексүйгіштіктің нақты үлгілерін көреді. Сондықтан тарихи мазмұн мен тәрбиелік мақсатты өзара байланыстыра оқыту оқушылардың құндылықтық бағдарларын қалыптастырудың тиімді жолдарының бірі болып табылады.

Тарих пәнінде тәрбиелік құндылықтарды қалыптастыру тек ақпарат берумен шектелмеуі тиіс. Ол үшін мұғалім сабақ барысында тарихи жағдаяттарды талдау, пікірталас ұйымдастыру, жобалық жұмыстар орындау, дереккөздермен жұмыс жүргізу, рөлдік ойындар мен зерттеу тапсырмаларын қолдану арқылы оқушылардың тарихи оқиғаларға өзіндік көзқарасын қалыптастыруға жағдай жасауы қажет. Мұндай әдістер білім алушылардың оқу белсенділігін арттырып қана қоймай, олардың әлеуметтік жауапкершілігін, көшбасшылық қасиеттерін және азаматтық ұстанымын дамытуға ықпал етеді.

Ұсынылып отырған әдістемелік құрал тарих пәні мұғалімдеріне «Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасының құндылықтарын сабақ мазмұнына тиімді кіріктірудің ғылыми-әдістемелік негіздерін ұсынады. Құралда тәрбиелік мақсаттарды оқу мақсаттарымен үйлестіру жолдары, құндылықтарға негізделген сабақ үлгілері, белсенді оқыту әдістері, практикалық тапсырмалар, бағалау тәсілдері және рефлексия түрлері қамтылған.

Әдістемелік құралдың материалдары тарих пәні мұғалімдерінің кәсіби тәжірибесінде, мектептің әдістемелік жұмысы барысында, жас педагогтердің тәлімгерлік қызметінде, сондай-ақ біліктілікті арттыру курстарында қолдануға арналған. Құралда ұсынылған әдіс-тәсілдер оқушылардың тарихи білімін тереңдетумен қатар, олардың ұлттық құндылықтарға негізделген дүниетанымын қалыптастыруға және «Адал азамат» тұлғасын тәрбиелеуге бағытталған.

Әдістемелік құралдың мақсаты

Тарих пәнін оқыту барысында «Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасының құндылықтарын тиімді кіріктіру арқылы білім алушылардың азаматтық ұстанымын, тарихи санасын, ұлттық дүниетанымын және адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруға бағытталған әдістемелік ұсынымдар әзірлеу.

Сонымен қатар тарих сабақтарының тәрбиелік әлеуетін тиімді пайдалану арқылы оқушылардың отансүйгіштік сезімін, әлеуметтік жауапкершілігін, әділдікке, адалдыққа және еңбекқорлыққа деген көзқарасын қалыптастырудың тиімді педагогикалық жолдарын ұсыну.

Әдістемелік құралдың міндеттері

• «Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасының негізгі қағидалары мен құндылықтарының мазмұнын айқындау;

• тарих пәнінің оқу мақсаттары мен тәрбие мақсаттарының өзара сабақтастығын көрсету;

• тарих сабақтарында ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды қалыптастырудың тиімді әдіс-тәсілдерін жүйелеу;

• тарихи тұлғалардың өмірі мен қызметі арқылы оқушылардың адамгершілік, азаматтық және патриоттық қасиеттерін дамыту жолдарын ұсыну;

• тарихи оқиғаларды құндылықтық тұрғыдан талдауға бағытталған тапсырмалар мен оқу жағдаяттарын әзірлеу;

• білім алушылардың сыни ойлауын, зерттеушілік дағдыларын және тарихи деректермен жұмыс істеу қабілетін дамытуға арналған әдістерді ұсыну;

• белсенді оқыту технологиялары арқылы оқушылардың оқу белсенділігін арттыру және тарихи білімді өмірмен байланыстыру;

• сабақ барысында пікірталас, жоба, кейс, рөлдік ойын, дебат сияқты интерактивті әдістерді қолданудың үлгілерін көрсету;

• оқушылардың азаматтық жауапкершілігін, құқықтық мәдениетін және ұлттық бірегейлігін қалыптастыруға ықпал ететін тәрбиелік тапсырмалар әзірлеу;

• тарих пәнінде құндылықтарға негізделген қалыптастырушы бағалау мен рефлексия жүргізудің тиімді тәсілдерін ұсыну;

• мұғалімдерге оқу және тәрбие үдерісін кіріктіре жоспарлау бойынша практикалық әдістемелік көмек көрсету.

Әдістемелік құралдың өзектілігі

Қазіргі таңда Қазақстан Республикасының білім беру жүйесінде оқыту мен тәрбиенің бірлігін қамтамасыз ету, білім алушылардың ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарға негізделген тұлғасын қалыптастыру мемлекеттік білім беру саясатының басым бағыттарының бірі болып табылады. Осыған байланысты білім беру ұйымдарында енгізілген «Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасы өскелең ұрпақтың бойында адалдық, әділдік, жауапкершілік, еңбекқорлық, отансүйгіштік, заңға құрмет және азаматтық белсенділік сияқты маңызды құндылықтарды қалыптастыруды көздейді.

Бұл міндеттерді жүзеге асыруда оқу пәндерінің тәрбиелік әлеуетін тиімді пайдалану ерекше маңызға ие. Соның ішінде тарих пәні – оқушылардың тарихи санасын қалыптастырып қана қоймай, олардың азаматтық ұстанымын, ұлттық бірегейлігін, ел тарихына құрметін және мемлекетшілдік көзқарасын дамытатын негізгі пәндердің бірі. Тарих сабақтарында қазақ халқының мемлекеттілік тарихы, ел тәуелсіздігі жолындағы күрес, тарихи тұлғалардың өнегелі өмірі мен қызметі, ұлттық мәдениет пен рухани мұра кеңінен қарастырылады. Бұл білім алушылардың құндылықтық бағдарларын қалыптастыруға қолайлы жағдай жасайды.

Дегенмен, мектеп тәжірибесінде тәрбие бағдарламасының құндылықтарын тарих пәнінің мазмұнымен жүйелі және мақсатты түрде кіріктіруге арналған практикалық әдістемелік материалдар жеткіліксіз. Көп жағдайда құндылықтарды қалыптастыру оқу мақсатына қосымша элемент ретінде қарастырылып, сабақтың барлық кезеңдерінде бірізді жүзеге асырыла бермейді. Сондықтан мұғалімдерге оқу мақсаттары мен тәрбиелік мақсаттарды өзара байланыстыратын, сабақ барысында қолдануға болатын тиімді әдіс-тәсілдер мен практикалық үлгілер қажет.

Осы әдістемелік құралдың өзектілігі – «Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасының құндылықтарын тарих пәнінің оқу мазмұнымен кіріктірудің ғылыми-әдістемелік негіздерін жүйелеп, мұғалімдерге күнделікті тәжірибеде қолдануға болатын нақты ұсынымдар мен сабақ үлгілерін ұсынуында. Құралда тарих сабақтарының тәрбиелік әлеуетін тиімді пайдалану, тарихи тұлғалардың өнегелі өмірін құндылықтық тұрғыдан талдау, белсенді оқыту әдістерін қолдану, құндылықтарға бағытталған тапсырмалар әзірлеу және оқушылардың азаматтық ұстанымын қалыптастыру жолдары қамтылған.

Әдістемелік құралдың мазмұны Қазақстан Республикасының білім беру саласындағы жаңартылған талаптарына, оқу бағдарламаларының мақсаттарына және тәрбиенің заманауи тұжырымдамаларына сәйкес әзірленген. Ұсынылған әдістемелік материалдар тарих пәні мұғалімдерінің кәсіби қызметінде оқу мен тәрбиенің өзара байланысын қамтамасыз етуге, оқушылардың тарихи білімін тереңдетуге және «Адал азамат» құндылықтарын өмірлік ұстаным ретінде қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Осылайша, әдістемелік құралдың өзектілігі қоғам сұранысына сәйкес келетін, ұлттық құндылықтарды бойына сіңірген, тарихи санасы қалыптасқан, отаншыл, жауапты әрі белсенді азамат тәрбиелеуге бағытталған педагогикалық тәжірибені жетілдіруге қосатын үлесімен айқындалады.

Әдістемелік құралдың күтілетін нәтижелері

Әдістемелік құралды тәжірибеде қолдану нәтижесінде:

• тарих пәнінің тәрбиелік әлеуеті тиімді пайдаланылады;

• оқу мен тәрбиенің өзара байланысы нығаяды;

• оқушылардың тарихи санасы мен ұлттық дүниетанымы қалыптасады;

• білім алушылардың бойында «Адал азамат» бағдарламасының негізгі құндылықтары: адалдық, әділдік, еңбекқорлық, жауапкершілік, отансүйгіштік, заңға құрмет, бірлік және азаматтық белсенділік жүйелі түрде дамиды;

• тарихи тұлғалардың өмірі мен қызметін үлгі ету арқылы оқушылардың құндылықтық бағдарлары нығаяды;

• мұғалімнің тәрбие жұмысын пән мазмұнымен кіріктіріп ұйымдастырудағы кәсіби құзыреттілігі артады;

• білім алушылардың тарихи білімді күнделікті өмірде қолдану, өз ойын дәлелдеп жеткізу және саналы азаматтық ұстаным қалыптастыру дағдылары дамиды.

Бұл бөлім әдістемелік құралдың ғылыми-әдістемелік бағытын айқындап, оның мақсаты мен практикалық маңызын нақты көрсетеді.

І ТАРАУ. «АДАЛ АЗАМАТ» БІРТҰТАС ТӘРБИЕ БАҒДАРЛАМАСЫНЫҢ НЕГІЗГІ ҚҰНДЫЛЫҚТАРЫ

1.1 «Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасының мазмұны мен мақсаты

Қазақстан Республикасында білім беру жүйесін жаңғырту жағдайында өскелең ұрпақты ұлттық құндылықтар негізінде тәрбиелеу мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының бірі болып табылады. Осы мақсатта әзірленген «Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасы білім беру ұйымдарындағы тәрбие жұмысын жүйелеуге, оның мазмұнын жаңартуға және оқыту мен тәрбиенің бірлігін қамтамасыз етуге бағытталған.

Бағдарламаның негізгі мақсаты – ұлттық құндылықтарды бойына сіңірген, елінің тарихын, мәдениетін және дәстүрін құрметтейтін, қоғамдық өмірге белсенді қатысатын, адал, еңбекқор, жауапты және заңға құрметпен қарайтын тұлғаны тәрбиелеу.

Қазіргі қоғамда білім алушыдан тек сапалы білім ғана емес, сонымен бірге адамгершілік қасиеттер, әлеуметтік жауапкершілік, азаматтық белсенділік, сыни ойлау және өмірлік ұстаным талап етіледі. Осы тұрғыдан алғанда «Адал азамат» бағдарламасы оқушылардың тұлғалық дамуына бағытталған кешенді тәрбиелік жүйе болып табылады.

Бағдарлама оқу пәндерінің тәрбиелік әлеуетін тиімді пайдалануға негізделген. Әрбір пән өзінің мазмұны арқылы белгілі бір құндылықтарды қалыптастыруға ықпал етеді. Соның ішінде тарих пәні ұлттық сана мен тарихи жадыны қалыптастыратын жетекші пәндердің бірі болғандықтан, бағдарлама идеяларын жүзеге асыруда ерекше орын алады.

1.2 «Адал азамат» бағдарламасының негізгі құндылықтары

Бағдарлама бірнеше өзара байланысты құндылықтарға негізделеді. Бұл құндылықтар оқушының тұлғалық дамуының негізін құрайды және тарих сабақтарының мазмұнымен табиғи түрде ұштасады.

Адалдық

Адалдық – адамның шыншылдығы, ар-ұяты, өз ісіне жауапкершілікпен қарауы және әділ шешім қабылдай білуі.

Тарих сабақтарында адалдық қасиеті тарихи тұлғалардың ел алдындағы қызметі арқылы қалыптастырылады.

Мысалы:

• Төле би

• Қазыбек би

• Әйтеке би

• Әлихан Бөкейхан

• Ахмет Байтұрсынұлы

Бұл тұлғалардың өмір жолы оқушыларға адал қызмет етудің жарқын үлгісі болып табылады.

Әділдік

Әділдік – заңды құрметтеу, теңдік қағидаларын сақтау және әрбір шешімді шынайы бағалай білу.

Тарихта әділ басшылар халықтың сеніміне ие болған.

Мысалы:

• Қасым ханның қасқа жолы;

• Есім ханның ескі жолы;

• Тәуке ханның «Жеті жарғысы».

Бұл тақырыптар құқықтық мәдениет пен әділдік қағидаларын түсіндіруге мүмкіндік береді.

Жауапкершілік

Жауапкершілік – адамның өз ісіне, қоғамға және Отанына деген жауапты көзқарасы.

Тарихтағы мемлекет қайраткерлерінің қызметі арқылы жауапкершілік қасиеті қалыптасады.

Мысалы:

• Абылай хан;

• Кенесары Қасымұлы;

• Дінмұхамед Қонаев;

• Нұрсұлтан Назарбаев;

• Қасым-Жомарт Тоқаевтың реформалары (қазіргі Қазақстан тарихы тақырыптарында).

Оқушылар тарихи тұлғалардың шешімдері үшін жауапкершілік алғанын талдайды.

Еңбекқорлық

Еңбекқорлық – мақсатқа жету жолындағы табандылық пен еңбекті бағалау.

Тарих пәнінде:

• Әл-Фараби;

• Шоқан Уәлиханов;

• Ыбырай Алтынсарин;

• Абай Құнанбайұлы;

сияқты ағартушылардың еңбегі арқылы оқушылар білім мен еңбектің құндылығын түсінеді.

Отансүйгіштік

Отансүйгіштік – туған жерге, елге және мемлекеттік рәміздерге деген құрмет.

Тарих сабақтарында:

• Қазақ хандығы;

• Алаш қозғалысы;

• Ұлы Отан соғысы;

• Желтоқсан оқиғасы;

• Қазақстан Тәуелсіздігі

тақырыптары арқылы патриоттық тәрбие жүзеге асырылады.

Ұлттық бірегейлік

Ұлттық бірегейлік – туған тілін, мәдениетін, салт-дәстүрін, тарихи мұрасын құрметтеу.

Тарих сабақтарында:

• Қазақ халқының қалыптасуы;

• Қазақ мәдениеті;

• Ұлы Жібек жолы;

• Түркі өркениеті;

• Қазақ билері мен батырлары

тақырыптары ұлттық құндылықтарды қалыптастыруға ықпал етеді.

Заң және тәртіп

Заңға құрмет – құқықтық мәдениеттің негізі.

Тарих сабақтарында:

• Қазақ хандығындағы заңдар;

• Конституция тарихы;

• Қазақстан Республикасының мемлекеттік құрылысы;

• Ата Заңның қабылдануы

арқылы оқушылар құқықтық сауаттылықтарын арттырады.

Ынтымақтастық

Ынтымақтастық – адамдар арасындағы өзара сыйластық пен бірлескен әрекет.

Тарихта:

• үш жүздің бірлігі;

• қазақ батырларының елді қорғаудағы ұйымшылдығы;

• тәуелсіздік жолындағы халықтың ауызбіршілігі

сияқты тақырыптар арқылы ынтымақтастықтың маңызы түсіндіріледі.

1.3 Тарих пәнінің тәрбиелік әлеуеті

Тарих пәні тек өткен оқиғаларды меңгертетін пән емес. Ол:

• азаматтық сананы қалыптастырады;

• тарихи ойлауды дамытады;

• ұлттық құндылықтарды дәріптейді;

• патриоттық тәрбие береді;

• тұлғалық қасиеттерді қалыптастырады;

• құқықтық мәдениетті дамытады;

• жауапты шешім қабылдауға үйретеді.

Сондықтан тарих пәнінің әрбір сабағы білім берумен қатар тәрбиелік мақсатты да көздеуі тиіс.

1.4 «Адал азамат» бағдарламасы мен тарих пәнінің өзара байланысы

«Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасының негізгі құндылықтары тарих пәнінің мазмұнымен өзара тығыз байланысты. Тарих сабағында тарихи оқиғалар мен тұлғалардың қызметін құндылықтық тұрғыдан талдау оқушылардың азаматтық ұстанымын, тарихи санасын, ұлттық бірегейлігін және адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Сондықтан тарих пәнін оқыту барысында бағдарлама құндылықтарын жүйелі түрде кіріктіру – оқыту мен тәрбиенің бірлігін қамтамасыз етудің және ұлттық құндылықтарға негізделген «Адал азамат» тұлғасын тәрбиелеудің маңызды тетігі болып табылады.

ІІ ТАРАУ. ТАРИХ САБАҒЫНДА ҚҰНДЫЛЫҚТАРДЫ КІРІКТІРУДІҢ ӘДІСТЕМЕСІ

2.1 Тарих пәнінің тәрбиелік әлеуеті

2.2 Құндылықтарды сабақ мазмұнына кіріктіру қағидалары

2.3 Тарих сабағында қолданылатын тиімді әдістер

2.4 «Адал азамат» құндылықтарын тарих пәнімен кіріктіру

2.5 Сабақ кезеңдерінде құндылықтарды кіріктіру

2.6 Қалыптастырушы бағалау

2.7 Рефлексия

Тарих пәнінде «Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасының құндылықтарын кіріктіру оқыту мен тәрбиенің өзара байланысын нығайтып, білім алушылардың тарихи санасын, азаматтық ұстанымын және ұлттық дүниетанымын қалыптастыруға мүмкіндік береді. Құндылықтарды сабақтың барлық кезеңдеріне мақсатты түрде енгізу, белсенді оқыту әдістерін пайдалану және тарихи оқиғаларды қазіргі өмірмен сабақтастыра талдау оқушылардың тек пәндік білімін ғана емес, сонымен қатар олардың тұлғалық қасиеттерін де дамытады.

Мұғалім құндылыққа бағдарланған тапсырмалар, тарихи тұлғаларды өнеге ретінде таныту, пікірталас, жобалық жұмыс және дереккөздерді талдау сияқты әдістерді жүйелі қолданған жағдайда, тарих сабағы білім беру мен тәрбиелеудің тиімді ортасына айналады. Осылайша, тарих пәні арқылы «Адал азамат» тұлғасын қалыптастырудың негізгі мақсаттары кезең-кезеңімен жүзеге асады.

ІІІ ТАРАУ. ТАҚЫРЫПТЫҚ САБАҚ ҮЛГІЛЕРІ

Сабақ үлгісі №1

5-сынып. Қазақстан тарихы

Сабақ тақырыбы:

Алғашқы адамдардың өмірі мен еңбек құралдары

Сабақтың барысы

Сабақ үлгісі №2

6-сынып. Қазақстан тарихы

Сабақ тақырыбы:

Қазақ хандығының құрылуы

Сабақ барысы

Сабақ үлгісі №3

7-сынып. Қазақстан тарихы

Сабақ тақырыбы:

Тәуке хан және «Жеті жарғы»

Сабақ барысы

Сабақ үлгісі №4

8-сынып. Қазақстан тарихы

Сабақ тақырыбы:

Ыбырай Алтынсарин – ағартушы

Тапсырмалар

Сабақ үлгісі №5

9-сынып. Қазақстан тарихы

Сабақ тақырыбы:

Алаш қозғалысы

Сабақ кезеңдері

Сабақ үлгісі №6

10–11-сынып. Қазақстан тарихы

Сабақ тақырыбы:

Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігі

Сабақ құрылымы

Ұсынылған сабақ үлгілері «Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасының құндылықтарын тарих пәнінің оқу мазмұнымен тиімді кіріктіруге бағытталған. Әр сабақта пәндік мақсаттар мен тәрбиелік мақсаттардың үйлесімді байланысы сақталып, оқушылардың тарихи білімін тереңдетумен қатар олардың азаматтық жауапкершілігін, ұлттық санасын, патриоттық сезімін, әділдік, адалдық және еңбекқорлық сияқты қасиеттерін дамыту көзделеді.

Берілген сабақ үлгілері мұғалімге күнделікті тәжірибеде қолдануға дайын әдістемелік материал ретінде қызмет етеді және оларды оқу бағдарламасының ерекшеліктеріне, сыныптың деңгейіне және нақты сабақтың мақсатына сәйкес бейімдеп пайдалануға болады. Бұл үлгілер тарих сабағын тек білім беру емес, сонымен қатар тұлға тәрбиелеудің маңызды алаңына айналдыруға мүмкіндік береді.

IV ТАРАУ. ТАРИХ САБАҒЫНДА «АДАЛ АЗАМАТ» ҚҰНДЫЛЫҚТАРЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУҒА БАҒЫТТАЛҒАН ИНТЕРАКТИВТІ ӘДІСТЕР

4.1 Интерактивті әдістерді қолданудың маңызы

Қазіргі білім беру жүйесінде оқушының тек білімді меңгеруі ғана емес, алған білімін өмірлік жағдаяттарда қолдана білуі, өз ойын еркін жеткізуі, дәлелді пікір айтуы және азаматтық ұстанымын қалыптастыруы маңызды. Осы мақсатқа жетудің тиімді жолдарының бірі – тарих сабақтарында интерактивті оқыту әдістерін қолдану.

Интерактивті әдістер – мұғалім мен оқушының, сондай-ақ оқушылардың өзара белсенді қарым-қатынасына негізделген оқыту тәсілдері. Бұл әдістер білім алушылардың танымдық белсенділігін арттырып, тарихи оқиғаларды жан-жақты талдауға, тарихи тұлғалардың қызметіне баға беруге және «Адал азамат» бағдарламасының құндылықтарын саналы түрде қабылдауына мүмкіндік береді.

4.2 Интерактивті әдістерді қолданудың мақсаты

4.3 Тарих сабағында қолданылатын интерактивті әдістер

4.4 Интерактивті әдістерді қолданудың үлгілері

1. «Миға шабуыл» әдісі

Сабақ тақырыбы: Қазақ хандығының құрылуы және Алаш қозғалысы

Мақсаты: Оқушылардың алдыңғы білімдерін белсендіру, жаңа тақырыпқа қызығушылығын ояту, тарихи мәселелер бойынша өз ойын еркін жеткізу және дәлелді пікір айту дағдыларын дамыту.

Кесте

«Миға шабуыл» әдісі оқушылардың сабаққа қызығушылығын арттырып, олардың тарихи білімін белсендіруге мүмкіндік береді. Ашық сұрақтар арқылы білім алушылар еркін пікір алмасады, өз көзқарастарын дәлелдейді және тарихи оқиғаларды қазіргі өмірмен байланыстыра отырып талдайды. Бұл әдіс «Адал азамат» бағдарламасының азаматтық белсенділік, патриотизм, ұлттық сана және жауапкершілік құндылықтарын тиімді қалыптастыруға ықпал етеді.

2. SWOT талдау

Сабақ тақырыбы: Абылай ханның ішкі және сыртқы саясаты

Мақсаты: Абылай ханның мемлекеттік қызметін жан-жақты талдау арқылы оның қазақ мемлекеттілігін нығайтудағы рөлін бағалау және оқушылардың көшбасшылық, жауапкершілік, отансүйгіштік құндылықтарын қалыптастыру.

SWOT талдау бойынша қорытынды

Абылай хан – XVIII ғасырдағы қазақ халқының көрнекті мемлекет қайраткері, дарынды қолбасшы әрі дипломат. Оның ішкі және сыртқы саясаты қазақ жерінің тұтастығын сақтауға, халықтың бірлігін нығайтуға және мемлекеттілікті дамытуға бағытталды. Абылай ханның көреген саясатының арқасында Қазақ хандығы сыртқы қауіп-қатерге төтеп беріп, халықаралық деңгейде өз орнын сақтай алды.

Қалыптасатын құндылықтар

• Жауапкершілік – ел тағдыры үшін жауапты шешім қабылдаудың маңызын түсінеді.

• Көшбасшылық – тарихи тұлғаның көшбасшылық қасиеттерін бағалайды.

• Отансүйгіштік – ел тәуелсіздігін қорғаудың маңызын ұғынады.

• Бірлік – халықтың ауызбіршілігінің мемлекетті нығайтудағы рөлін түсінеді.

Рефлексия сұрақтары

1. Абылай ханның қандай қасиеттері қазіргі көшбасшыға тән деп ойлайсың?

2. Оның саясатының ең маңызды жетістігі қандай болды?

3. Егер сен Абылай ханның кеңесшісі болсаң, қандай ұсыныс берер едің?

4. Абылай ханнан бүгінгі жастар қандай үлгі ала алады?

« Адал азамат» құндылықтарымен байланысы: Бұл тапсырма оқушылардың тарихи тұлғаның қызметін сыни тұрғыдан бағалауына, тарихи деректерге сүйене отырып дәлелді пікір айтуына мүмкіндік береді және жауапкершілік, көшбасшылық, отансүйгіштік, бірлік сияқты құндылықтарды қалыптастыруға бағытталған.

3. Венн диаграммасы

Сабақ тақырыбы:

«Жеті жарғы» және Қазақстан Республикасының Конституциясы

Қалыптасатын құндылықтар:

• ⚖️ Заңға құрмет

• 🤝 Әділдік

• 🇰🇿 Азаматтық жауапкершілік

• 🏛️ Құқықтық мәдениет

Талқылау сұрақтары

1. «Жеті жарғының» басты мақсаты қандай болды?

2. Конституцияны неге мемлекеттің негізгі заңы деп атайды?

3. Екі құжаттың ұқсастығы неде?

4. Бүгінгі қоғам үшін Конституцияның маңызы қандай?

Оқушылар «Жеті жарғы» мен Қазақстан Республикасының Конституциясын салыстыру арқылы қазақ қоғамындағы құқықтық дәстүрдің сабақтастығын түсінеді, заңның қоғам өміріндегі рөлін бағалайды және «Адал азамат» бағдарламасының заңға құрмет, әділдік және азаматтық жауапкершілік құндылықтарын меңгереді.

4. Fishbone (Балық қаңқасы) әдісі

Сабақ тақырыбы: Қазақ хандығының құрылу себептері

Мақсаты: Қазақ хандығының құрылу себептерін, тарихи маңызын анықтау арқылы оқушылардың себеп-салдарлық байланысты талдау дағдыларын дамыту және патриоттық құндылықтарды қалыптастыру.

Кесте

Қалыптасатын құндылықтар

Fishbone (Балық қаңқасы) әдісі оқушыларға тарихи оқиғалардың себептері мен салдарын жүйелі түрде талдауға мүмкіндік береді. Бұл тәсіл олардың сыни ойлауын, тарихи деректерді саралау дағдыларын дамытып, «Адал азамат» бағдарламасының патриотизм, ұлттық сана, бірлік және жауапкершілік құндылықтарын қалыптастыруға ықпал етеді.

5. CASE әдісі

Сабақ тақырыбы: Алаш қозғалысы. Әлихан Бөкейханның қоғамдық-саяси қызметі

Жағдаят (CASE)

«Егер сен Әлихан Бөкейханның орнында болсаң, қазақ елінің болашағы үшін қандай шешім қабылдар едің?»

Оқушылар тарихи жағдайды талдап, өз шешімдерін ұсынады және оны тарихи деректермен дәлелдейді.

Талқылау сұрақтары

1. Әлихан Бөкейхан қазақ халқының болашағы үшін қандай мақсат қойды?

2. Алаш қозғалысының негізгі идеялары қандай болды?

3. Сен оның орнында болсаң, қандай шешім қабылдар едің?

4. Сенің шешімің елдің болашағына қалай әсер етер еді?

5. Бүгінгі Қазақстан үшін Алаш идеяларының маңызы қандай?

Қалыптасатын құндылықтар

CASE әдісі арқылы оқушылар тарихи тұлғаның қызметін жан-жақты талдап, тарихи жағдаятқа өзін қоя отырып шешім қабылдауға үйренеді. Бұл әдіс оқушылардың сыни ойлауын, тарихи деректерді қолдану дағдысын және «Адал азамат» бағдарламасының жауапкершілік, адалдық, патриотизм және азаматтық белсенділік құндылықтарын қалыптастыруға ықпал етеді.

6. Дебат әдісі

Сабақ тақырыбы:

«Тәуелсіздік – Қазақстанның басты құндылығы»

Мақсаты: Оқушылардың Қазақстан Республикасының тәуелсіздігі туралы тарихи білімдерін тереңдету, өз көзқарасын дәлелді жеткізуге үйрету және «Адал азамат» бағдарламасының құндылықтарын қалыптастыру.

Дебат барысы

Дебаттың кезеңдері

Қалыптасатын құндылықтар

Дебат әдісі оқушылардың тарихи білімдерін өмірлік мәселелермен байланыстыруына, өз көзқарасын дәлелді қорғауына және қарсы пікірді құрметпен қабылдауына мүмкіндік береді. Бұл әдіс «Адал азамат» бағдарламасының әділдік, азаматтық ұстаным, пікір мәдениеті, патриотизм және жауапкершілік құндылықтарын тиімді қалыптастыруға ықпал етеді.

7. Жобалық жұмыс

Сабақтағы қолданылуы: Оқушылар тарихи тақырыптар бойынша зерттеу жүргізіп, ақпарат жинақтайды, оны талдап, постер, презентация немесе бейнеролик түрінде қорғайды. Бұл әдіс оқушылардың зерттеушілік дағдыларын, шығармашылығын және азаматтық белсенділігін дамытады.

Жобалық жұмыстардың тақырыптары

Жобалық жұмыстың кезеңдері

Қалыптасатын құндылықтар

• 🇰🇿 Патриотизм

• 👨‍👩‍👧 Ұлттық бірегейлік

• 🤝 Азаматтық жауапкершілік

• ⭐ Елжандылық

• 📚 Зерттеушілік мәдениет

• 💬 Коммуникативтік дағдылар

4.5 Цифрлық интерактивті платформаларды пайдалану

Төмендегі кестені әдістемелік құралға енгізуге болады. Әр платформаның атауы оның ресми сайтына сілтемемен берілген.

Әдістемелік ұсыныс

Аталған цифрлық платформаларды тарих сабақтарында жүйелі қолдану оқушылардың оқу мотивациясын арттыруға, білімді бекітуге, қалыптастырушы бағалауды тиімді ұйымдастыруға және «Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасының патриотизм, азаматтық жауапкершілік, ынтымақтастық, шығармашылық және цифрлық сауаттылық сияқты құндылықтарын дамытуға мүмкіндік береді.

4.6 Интерактивті әдістер арқылы қалыптасатын құндылықтар

Тарих пәнінде қолданылатын интерактивті әдістер оқушылардың пәндік білімін тереңдетумен қатар, «Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасында көзделген құндылықтарды қалыптастыруға мүмкіндік береді. Төмендегі кестеде әрбір әдістің қалыптастыратын негізгі құндылықтары көрсетілген.

Әдістердің құндылықтарды қалыптастырудағы рөлі

Интерактивті әдістерді жүйелі пайдалану оқушылардың танымдық белсенділігін арттырып қана қоймай, олардың адалдық, әділдік, жауапкершілік, патриотизм және ынтымақтастық сияқты негізгі құндылықтарды меңгеруіне ықпал етеді. Сондықтан тарих сабағында бұл әдістерді оқу мақсаттарына сәйкес тиімді таңдап қолдану – пәндік нәтижелер мен тәрбиелік міндеттердің өзара сабақтастығын қамтамасыз ететін маңызды педагогикалық шарт болып табылады

4.7 Мұғалімге арналған әдістемелік ұсынымдар

Тарих пәнінде «Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасының құндылықтарын тиімді қалыптастыру үшін мұғалім сабақтың барлық кезеңінде тәрбиелік мақсаттарды жүйелі түрде кіріктіріп отыруы қажет. Оқу мазмұны мен тәрбиелік міндеттердің өзара байланысын қамтамасыз ету оқушылардың тарихи білімін тереңдетумен қатар, олардың азаматтық жауапкершілігін, ұлттық санасын және адамгершілік қасиеттерін дамытуға ықпал етеді.

Мұғалімге арналған әдістемелік ұсынымдар

Мұғалімге арналған негізгі қағидалар

• Сабақтың әр кезеңінде пәндік және тәрбиелік мақсаттардың бірлігін сақтау;

• Оқушылардың жас және психологиялық ерекшеліктерін ескеру;

• Әрбір білім алушының пікірін құрметтеу және белсенді қатысуына мүмкіндік беру;

• Тарихи оқиғаларды қазіргі өмірмен байланыстыра талдау;

• Ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды сабақ мазмұнына кіріктіру;

• Оқушылардың зерттеушілік, шығармашылық және сыни ойлау дағдыларын дамыту;

• Цифрлық білім беру ресурстарын тиімді пайдалану.

Тарих пәні мұғалімінің кәсіби шеберлігі оқу мазмұнын тәрбиелік мақсаттармен үйлестіре білуінен көрінеді. Интерактивті әдістерді, тарихи деректерді және цифрлық ресурстарды тиімді пайдалану арқылы мұғалім оқушылардың тарихи санасын қалыптастырып қана қоймай, «Адал азамат» бағдарламасында айқындалған адалдық, әділдік, жауапкершілік, патриотизм, еңбекқорлық және ынтымақтастық құндылықтарын күнделікті оқу үдерісінде орнықтыра алады. Нәтижесінде өз елінің тарихын құрметтейтін, ұлттық құндылықтарды бағалайтын, қоғам алдында жауапкершілігі жоғары, белсенді азамат тәрбиелеуге мүмкіндік туады.

IV тарау бойынша қорытынды

Интерактивті оқыту әдістерін жүйелі қолдану тарих сабақтарының тиімділігін арттырып, білім алушылардың тарихи білімді саналы меңгеруіне және «Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасының құндылықтарын өмірлік ұстаным ретінде қабылдауына ықпал етеді. Дебат, кейс-талдау, жобалық жұмыс, пікірталас, цифрлық платформалар және басқа да белсенді әдістер оқушылардың зерттеушілік, коммуникативтік және сыни ойлау дағдыларын дамыта отырып, олардың азаматтық жауапкершілігін, ұлттық санасын және отансүйгіштік қасиеттерін қалыптастырады.

Осы әдістерді тарих сабақтарының барлық кезеңдерінде мақсатты әрі жүйелі қолдану мұғалімге оқу мен тәрбиенің бірлігін қамтамасыз етуге және ұлттық құндылықтарды бойына сіңірген, елінің өткені мен бүгініне құрметпен қарайтын «Адал азамат» тұлғасын тәрбиелеуге мүмкіндік береді.

V ТАРАУ. БАҒАЛАУ ЖӘНЕ РЕФЛЕКСИЯ

5.1 Бағалаудың мақсаты

Тарих пәнін оқыту барысында «Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасының құндылықтарын тиімді қалыптастыру үшін бағалау тек оқушылардың пәндік білімін анықтаумен шектелмейді. Бағалау олардың тарихи ойлау дағдыларын, зерттеушілік қабілеттерін, азаматтық ұстанымын, ұлттық құндылықтарды меңгеру деңгейін және тұлғалық дамуын кешенді түрде анықтауға бағытталады.

Бағалау үдерісі білім алушының оқу жетістіктерін анықтап қана қоймай, оның оқу мотивациясын арттыруға, өздігінен білім алуына, сыни ойлауын дамытуға және қоғам алдындағы жауапкершілігін қалыптастыруға ықпал етеді.

5.2 Бағалау түрлері

5.3 Құндылықтарды бағалау критерийлері

5.4 Қалыптастырушы бағалау әдістері

5.5 Дебаттағы бағалау парағы

5.6 Жобалық жұмысты бағалау критерийлері

5.7 Рефлексия әдістері