Алматы облысы, Ұйғыр ауданы

Үлкен Дихан ауылы

«Заманбек Батталханов атындағы орта мектебі» КММ

Шормакова Алмажан Ботановна

бастауыш сынып мұғалімі

36 жылдық пед. өтілі бар педагог-зерттеуші

Әдебиеттік оқу сабақтарында оқушылардың функционалды сауаттылығын дамыту: әдістері мен тәжірибесі

Қазіргі білім беру жүйесінің басты бағыттарының бірі – оқушылардың функцио

налды сауаттылығын дамыту. Бұл мақсат білім беруді теориялық мазмұнмен ғана шектемей, алған білімдерін өмірлік жағдайларда қолдана алатын құзыретті тұлға қалыптастыруға негізделген. Функционал-ды сауаттылық – оқушылардың ақпарат

ты түсіну, оны талдау және қолдану қабілеті ғана емес, соны-мен қатар, қоғамда тиімді әрекет етуге мүмкіндік беретін өмірлік маңызды дағдылардың жиынтығы. Қазіргі білім беру жүйесінің басты бағыттарының бірі – оқушылардың функционал

дық сауаттылығын дамыту. Бұл мақсат білім беруді теориялық мазмұнмен ғана шектемей, алған білімдерін өмірлік жағдайларда қолдана алатын құзыретті тұлға қалыптастыруға негізделген.

Функционалдық сауаттылық – оқушылардың ақпаратты түсіну, оны талдау және қолдану қабілеті ғана емес, соны-мен қатар, қоғамда тиімді әрекет етуге мүмкіндік

беретін өмірлік маңызды дағдылардың жиынтығы.

Әдебиеттік оқу пәні – функционалды сауаттылықты дамытудың тиімді құралы, себебі бұл сабақтарда оқушылар тек мәтіндерді оқып қана қоймай, оларды талдау, түсіну және шығармашылық тұрғыда игеру дағдыларын меңгереді.

Әдебиеттік оқу сабақтарында оқушылардың функционалды сауаттылығын дамыту –

қазіргі білім беру жүйесінің негізгі міндеттерінің бірі. Әсіресе оқушылар үшін функционалды сауаттылықты қалыптастыру олардың оқу мен жазу дағдыларын

жетілдіріп, сыни ойлау қабілеттерін дамытуда маңызды рөл атқарады.

Функционалды сауаттылық ұғымы ХХІ ғасырда білім беру саласының негізгі ұстанымдарының бірі ретінде қалыптасты. Бұл ұғым халықаралық PISA зерттеу

лерінде кеңінен қолданылады және оқушылардың оқу, математикалық, жаратылыс

тану және әлеуметтік сауаттылықтарын дамытуға бағытталған.Әдебиеттік оқу пәні функционалды сауаттылықты дамытуда ерекше орын алады, өйткені ол оқушылар

дың:

• мәтіндік ақпаратты түсіну және талдау қабілеттерін;

• шығармашылық ойлау дағдыларын;

• әдеби мәтіндерді күнделікті өмірде қолдану дағдыларын қалыптастырады.

Осы мақсатта оқу бағдарламалары әдеби мәтіндерді тек эстетикалық тұрғыдан емес, практикалық құндылығы арқылы қарастырып, оқушылардың мәтіндік мазмұнды өмірмен байланыстыра алуына басымдық береді.

Функционалды сауаттылықты дамытуға бағытталған әдістер бірнеше топқа бөлінеді:

Мәтінмен жұмыс: Оқушыларды әдеби шығармаларды оқу барысында олардың мазмұнын талдауға, тақырыптық және идеялық мәселелерін түсінуге үйрету. Мысалы, көркем шығарманың басты идеясы туралы топтық талқылау ұйымдастыру немесе кейіпкерлердің мінез-құлқын талдау.

Шығармашылық тапсырмалар:

Әдеби мәтіндер негізінде оқушыларды шығармашылық әрекеттерге баулу. Мысалы, оқиға желісін өз бетінше жалғастыру, мәтінге иллюстрация жасау немесе жаңа

кейіпкер қосу.

Диалог пен пікірталас: Сабақ барысында Әдебиеттік оқу сабақтарында оқушылардың функционалды сауаттылығын дамыту: әдістері мен тәжірибесі

оқушылар арасында мәтіннің мазмұнына қатысты диалог ұйымдастыру немесе тақырыпқа байланысты пікірталас өткізу. Бұл әдіс оқушылардың өз ойын дәлелдеп, пікірін жүйелі түрде жеткізе алу қабілетін дамытады.

Зерттеу жобалары:

Оқушыларға белгілі бір тақырыпта шағын зерттеу жұмыстарын орындауды тапсыру

Оқушыларының функционалдық сауаттылығын да-мытуда оқу бағдарламасындағы әрбір пәннің рөлі зор Соның ішінде бастауыш сынып оқушыларының функционал

дық сауаттылығын дамытуда білім берудің алатын орны ерекше. Мектеп оқушыла

рының функционалдық сауаттылығы дегеніміз – оқушының пәнді терең түсіну қабілетін дамыту, алған білімін сы-ныптан тыс жерде, кез келген жағдайда тиімді пайда-лана білуін қамтамасыз ету . Осы мақсатты іске асыру бағыттында «Әдебиеттік оқу сабақтарында оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту» қолданбалы авторлық бағдарламасы әзірленді. Бағдарлама аясында ба-стауыш мектептің 3-сынып оқушыларына арналған тақырыптар балалардың танымдық, рухани әлемін байытып, табиғатқа қамқорлық сезімін оятады,

еңбексүйгіштікке баулиды, жақсы мен жаманды ажырата білуге үйретеді және адамгершілік-эстетикалық санасын дамытуға үлес қосады.

Авторлық бағдарламаның мақсаты: фольклордан бастап әр кезеңдегі балалар әдебиеті өкілдері шығармаларының тақырыптық және идеялық-эстетикалық мазмұнын меңгерте отырып, әртүрлі жұмыс түрлерін орындатқызу арқылы функционалдық сауаттылығын арттыру көзделеді.

Авторлық бағдарламаның міндеттері:

-Балаларға арналған басты тақырыптарды меңгерту арқылы әдебиеттік оқу пәні бойынша оқушылардың функционалдық сауаттылығын: оқу дағдысын, көркем

сөйлеуін, шығармашылық қабілетін арттыру; Балалар әдебиетіндегі негізгі тақырыптарды (еңбек, табиғатты аялау, адам өмірі мен еңбегі және т.б.) тал-дап, түсіндіру; Бағдарлама бойынша берілген тақырыптарды кеңінен қарастырып, олардың тәрбиелік мәніне назар аудару.Ұсынылған авторлық бағдарламада оқушыларды қызықтыратын әртүрлі сабақ формалары мен мен оқыту технология

лары қамтылған. Бұл бағдарлама оқушылардың әдебиеттік оқудан функционалдық

сауаттылығын дамытуға және жас ұрпақтың руха-ни және тұлғалық дамуына ықпал етуге бағытталған. Оның басты жаңалығы – қазақ фольклорынан бастап қазіргі әдебиетке дейінгі балаларға арналған үлгілерді оқытып-талдату арқылы функционалдық сауаттылығын дамыту. Сондай-ақ, бағдарлама бойынша берілген шығармаларды оқыту арқылы балаларды табиғатты қорғауға, еңбек етуге және адамгершілікке үндеу идеяларын кеңінен насихаттау. «Әдебиеттік оқу сабақтарында оқушылардың функционалды сауаттылығын дамыту» авторлық бағдарламасы негізінде білім беру үдерісінде келесі нәтижелерге қол жеткізіледі: -көркем шығарма

ларды жан-жақты әдеби талдауды үйренеді. Оқушылардың көркем шығармаларды талдау барысында сөздік қорлары жаңа сөздермен толығып, оқығандары бойынша пікір таластырып, өз пікірін дәлелдеп, яғни, белгілі бір тақырыпқа байланысты өз ойларын толық, жүйелі, ауызша, жазбаша түсінікті етіп орындап, мүмкін болатын жауаптарды болжап, мәтінге жоспар құрып,кейіпкерлердің іс-әркеттеріне баға бере білуге үйренеді;-оқушылар көркем мәтінді мәнерлеп оқуды, шығарманың мазмұнын жеткізе білуді, үзінділерді жатқа айтуды, өз ойларын еркін әрі дәлелді түрде жеткізуді, жеке, топтық және жұптық форматта жұмыс жасауды меңгереді;-көркем шығармаларды талдау кезінде балалардың кітап оқуға деген қызығушылығы артып, сөйлеу мәдениеті қалыптасып, сөз өнерін сезінуге, со-нымен қатар, шығармадан қабылдағанын өзінің шығармашылықәрекетінде жүзеге асыруға ұмтылуы арқылы функционалдық сауаттылықтары артады;

-балалар әдебиетінің үздік үлгілерін оқу арқылы оқушылардың ғылыми-зерттеу жұмыстарына қызығушылығы артып, зерттеу дағдылары жетіледі.Зерттеу бары

сында оқушылардың әдеби мәтіндерді түсіну және талдау қабілеттерінің артуы;

шығармашылық тапсырмаларды орындауға деген қызығушылықтарының жоғары

лауы; оқу процесіне белсенді қатысу деңгейінің өсуі байқалды.

Сабақ барысында мәтіндерге жасалған терең талдау оқушылардың сөздік қорын байытып, олардың мәтін мазмұнын өмірлік тәжірибемен байланыстыру қабілет

терін жетілдірді.

Эл.пошта: e-mail:el-nazar@mail.ru № 10-11-12 қазан-қараша-желтоқсан/2024

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1.Рахметова С. Жаманқұл П.К., Қабатай Б.Т., Мади-ева А.Т. 2-4 сыныптарға арналған «Әдебиеттік оқу» пәнінен оқу бағдарламасы, 09.07. 2018 ж.

2.Бітібаева Қ. Әдебиет пәнін оқытудың тиімді жолда-ры. – Алматы: Рауан, 1990.200

3.Оқушылaрдың функциoнaлдық сaуaттылығын дaмыту жөніндeгі 2012-2016 жылдaрғa aрнaлғaн ұлттық іс-қимыл жoспaры (Қaзaқстaн Рeспубликaсы

Үкімeтінің 2012 жылғы 25 мaусымдaғы № 832 Қaулысы)

4.Мектепте көркем шығарма талдаудың әдістемелік негіздері. – Алматы, 2009. 265 б

Шормакова Алмажан Ботановна,

Алматы облысы Ұйғыр ауданы, «З.Батталханов атындағы орта мектеп» КММ бастауыш сынып мұғалімі, педагог-зерттеуші,

Шормакова Айжан Ботановна,

Астана қаласы әкімдігінің «Абай Құнанбайұлы атындағы№87 мектеп-гимназия» ШЖҚ МКК қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, педагог-зерттеуші